فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم کێ بوو؟
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو، نزیکەی ساڵانی 1067–1073 زایینی. کوڕی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بوو، کە بەناوبانگترین فەرمانڕەوای سەربازیی بنەماڵەکە بوو. لە ساڵی 1067 زایینیدا گەیشتە دەسەڵات و لە سەردەمی شەڕی مەلازگیرددا فەرمانڕەواییی کرد (1071 زایینی)، کە هەموو دیمەنی سیاسیی قەفقاز و ئەنادۆڵی گۆڕی. فەرمانڕەواییی ئەو هاوکات بوو لەگەڵ جێگیرکردنی کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی بەسەر ناوچەکەدا؛ لەوانە شکستی شۆکبەخشی بیزەنتی لە مەلازگیرددا لە ساڵی 1071 و ئەو سیاسەتە ئاڵۆزەی فرەداواکارەی کە تایبەتمەندیی جێنشینیی شەدادی دوای شاووری یەکەم بوو. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ناوچەی ئەڕانی باشووری قەفقازی دەکرد؛ ناوچەیەک کە شاری گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانی (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا)ی دەگرتەوە. شەدادییەکان یەکێک بوون لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست. فەرمانڕەواییی خاکێکی فرەنەتەوەیان دەکرد کە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکەی تێدا دەژیان؛ فەرمانڕەوای لێهاتوویان پێ گەیاند کە لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی، گورجی و سەلجوقیدا هەڵسوکەوتیان دەکرد و میراتێکی ماندگاری تەلارسازییان بەجێ هێشت. مێژوونووسانی کورد بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاستیان دادەنێن؛ بنەماڵەیەک کە گەیشتنی دەسەڵاتی سیاسیی کورد بۆ دوورییەکی جوگرافیاییی سەرسوڕهێنەر لە ناو قەفقازدا نیشان دەدات.
مێژوونووسانی کورد فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم بە فەرمانڕەوایەک دادەنێن کە ڕووبەڕووی یەکێک لە پڕئاستەنگترین دۆخەکانی جێنشینی لە مێژووی شەدادیدا بووەوە: جێنشینیی بەناوبانگترین فەرمانڕەوای سەربازیی بنەماڵەکە و لە هەمان کاتدا مامەڵەکردن لەگەڵ زاڵبوونی سەلجوقییەکان بەسەر قەفقازدا دوای مەلازگیرد.
خاڵە سەرەکییەکان
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم (1067–1073 زایینی) فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی بوو و جێنشینی باوکی، ئەبولئەسوار شاووری یەکەم، بوو.
فەرمانڕەواییی ئەو هاوکات بوو لەگەڵ قۆناغی دوای شەڕی مەلازگیرد (1071 زایینی)، کە باڵادەستیی سەلجوقیی بەسەر ئەنادۆڵ و قەفقازدا چەسپاند.
لە قۆناغێکی ئاڵۆزی جێنشینیدا فەرمانڕەواییی دەکرد، لەگەڵ داواکارە ڕکابەرەکان، ئاشۆت کوڕی شاوور و ئانوشیروان کوڕی لەشکەری.
فەزلون کوڕی فەزڵ (1073–1075 زایینی) بووە جێنشینی و دواتر مەنووچهر کوڕی شاوور، کە فەرمانڕەوایییەکی درێژی کرد.
مێژوونووسانی کورد شەدادییەکان بە یەکێک لە ماندگارترین بنەماڵە کوردییەکانی جیهانی سەردەمی ناوەڕاست دادەنێن، کە نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی قەفقازیان کرد.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
فەرمانڕەوایی لە ناو ئاژاوەکانی جێنشینیدا
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم وەک کوڕی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لە بنەماڵەی کوردیی فەرمانڕەوای شەدادیدا لەدایک بوو. لە کۆشکی چالاکترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە لە بواری سەربازیدا گەورە بوو. شاهیدی ڕووبەڕووبوونەوەکان لەگەڵ بیزەنتی و ڕێککەوتن لەگەڵ دەسەڵاتی سەلجوقی بوو، کە نیشانەی سەردەمی باوکی بوون. گەیشتنی ئەو بە دەسەڵات لە ساڵی 1067 زایینیدا لە ساتێکی یەکلاکەرەوەدا بوو؛ ساڵی مردنی باوکی هەروەها کەمێک پێش شەڕی مەلازگیرد بوو (1071 زایینی)، کە هەموو قەفقازی دەگۆڕی.
فەزڵی دووەم وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی، بەشێک بوو لە نەریتی کوردیی هەزەبانی کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی ئەڕانی کردبوو. ئاستەنگەکەی ئەو پاراستنی ناوەڕۆکی کردەییی فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە بوو لە ناو ڕێکخستنە سیاسییە نوێکەی ژێر باڵادەستیی سەلجوقیدا، لە هەمان کاتدا لەگەڵ داواکارە ڕکابەرەکانی ناو بنەماڵەی شەدادیدا مامەڵەی دەکرد.
پاشخانی مێژوویی
سەردەمی دوای مەلازگیرد یەکێک بوو لەو قۆناغانەی مێژووی قەفقاز کە زۆرترین گۆڕانکارییان تێدا ڕوو دا. ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی، کە دەسەڵاتی زاڵی مەسیحیی ناوچەکە بوو، بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز بوو. تورکە سەلجوقییەکان کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەنادۆڵدا فراوان کرد و باڵادەستیی خۆیان بەسەر قەفقازدا بەهێزتر کرد. بۆ دەوڵەتە کوردییەکانی وەک شەدادییەکان، ئەمە بە مانای ئەوە بوو کە ئێستا پەیوەندی لەگەڵ سەلجوقییەکان هۆکاری سەرەکیی سنووردارکردن لە دەرەوە بوو.
سیاسەتی ناوخۆییی بنەماڵەی شەدادی دوای مردنی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بەردەوام زیاتر بووە جێی ململانێ. چەند داواکارێک، لەوانە فەزڵی دووەم، ئاشۆت کوڕی شاوور و ئانوشیروان کوڕی لەشکەری، بۆ دەسەڵات ڕکابەرییان دەکرد. ئەمە جێنشینییەکی پەرشوبڵاوی دروست کرد کە یەکێتیی بنەماڵەکەی لاواز کرد، ڕێک لە ساتێکدا کە فشاری دەرەکی توندتر دەبوو.
فەرمانڕەوایی لە ناو ئاژاوەکانی جێنشینیدا
جێنشینیی فرەداواکار
فەرمانڕەواییی فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم بە هۆی بوونی داواکارە ڕکابەرەکانی دەسەڵاتی شەدادییەوە ئاڵۆز بوو. ئاشۆت کوڕی شاوور (برا یان خزمێکی ئەو) و ئانوشیروان کوڕی لەشکەری، هەردووکیان لەم سەردەمەدا لەسەر هەندێک لە لایەنەکانی فەرمانڕەواییی شەدادی ململانێیان دەکرد. لیستی Kurdish-History.com هەر سێکیانی وەک تۆماری جیاواز بۆ ئەم سەردەمە هێناوە؛ ئەمە سروشتی ئاڵۆز و تێکەڵی دەسەڵاتی شەدادی لە قۆناغی دوای شاووری یەکەمدا دەردەخات.
چوارچێوەی سەلجوقی
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم لە ناو ئەو چوارچێوە سیاسییە سەلجوقییەدا فەرمانڕەواییی دەکرد کە باوکی دایمەزراندبوو. قبووڵکردنی باڵادەستیی تەنها بەناوی سەلجوقی، لەگەڵ پاراستنی ناوەڕۆکی کردەییی فەرمانڕەواییی کوردی، ئەو ڕێبازە کردەییە بوو کە ڕێگەی بە شەدادییەکان دابوو لە گۆڕانکاریی سەلجوقیدا بمێننەوە. فەزڵی دووەم هەمان شێوازی بەردەوام کرد و بنەماڵە کوردییەکەی لە ناو ڕێکخستنە سیاسییە نوێکەدا بە کارایی هێشتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
جێنشینیی ئاڵۆز دوای مردنی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم وای کردووە هەندێک مێژوونووس ئەم سەردەمە بە «قەیران»ێکی شەدادی وەسف بکەن. مێژوونووسانی کورد لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا دەیخەنە ڕوو؛ جێنشینیی جێی ململانێ تایبەتمەندیی زۆرێک لە بنەماڵەکانی سەردەمی ناوەڕاست بوو و ئەوەی شەدادییەکان وەک دەوڵەتێکی کوردی لەم قۆناغەدا بەردەوام کارا بوون، خۆڕاگریی دامەزراوەیی نیشان دەدات.
فەرمانڕەواییی تایبەتیی فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم بە فراوانی لە سەرچاوە بەجێماوەکاندا بەڵگەی دەربارە تۆمار نەکراوە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینیی شەدادیدا پشتڕاست دەکەنەوە و سنوورداریی تۆمارە مێژووییەکان بۆ ئەم قۆناغە پڕئاژاوەی گواستنەوە دەناسێنن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم، بەردەوامیی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادییە لە قۆناغی گواستنەوەی دوای شاووری یەکەمدا. فەرمانڕەواییی ئەو پەیوەندیی لە نێوان بەناوبانگترین سەردەمی سەربازیی بنەماڵەکە و فەرمانڕەواییی درێژی مەنووچهر کوڕی شاوور دروست کرد، کە بە تەلارسازییەکەی دیار بوو.
بۆ گەلی کورد، سەردەمی شەدادیی دوای شاووری یەکەم، لەوانە فەرمانڕەواییی فەزڵی دووەم، نوێنەرایەتیی خۆڕاگریی بەردەوامی بنەماڵەکە دەکات لە قۆناغی گۆڕینی سەرکردایەتی و فشاری دەرەکیدا. توانای شەدادییەکان بۆ مانەوە لە ناو ئەم ئاستەنگانەدا، نیشانەیەکی دیاری پێداگریی سیاسیی کوردە.
پرسیارە باوەکان
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم کێ بوو؟
فەزڵی دووەم کوڕی شاووری یەکەم فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی بوو (نزیکەی 1067–1073 زایینی) و کوڕی ئەبولئەسوار شاووری یەکەمی بەناوبانگ بوو. لە سەردەمی پڕئاژاوەی دوای مەلازگیرددا فەرمانڕەواییی دەکرد و لەگەڵ داواکارە ڕکابەرە شەدادییەکان و چوارچێوەی سیاسیی سەلجوقیدا مامەڵەی دەکرد. مێژوونووسانی کورد بە بەشێک لە قۆناغە ئاڵۆز بەڵام خۆڕاگرەکەی بنەماڵەی شەدادی دوای سەردەمی زێڕین دای دەنێن.
شەڕی مەلازگیرد چی بوو؟
شەڕی مەلازگیرد (1071 زایینی) ڕووبەڕووبوونەوەیەکی یەکلاکەرەوە بوو کە تێیدا تورکە سەلجوقییەکان بە سەرکردایەتیی سوڵتان ئەلپ ئەرسەلان، ئیمپراتۆریەتی بیزەنتیان بە سەرکردایەتیی ئیمپراتۆر ڕۆمانۆسی چوارەم شکست پێ هێنا. ڕێگەی بۆ کۆلۆنی‌کردنی ئەنادۆڵ لە لایەن سەلجوقییەکانەوە کردەوە و باڵادەستیی سەلجوقیی بەسەر قەفقازدا چەسپاند؛ دیمەنی سیاسیی ئەو ناوچەیەی بە بنەڕەت گۆڕی کە بنەماڵەی کوردیی شەدادی تێیدا فەرمانڕەواییی دەکرد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.