لەشکەری دووەم کوڕی موسا کێ بوو؟
لەشکەری دووەم کوڕی موسا فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو کە نزیکەی ساڵانی 1034–1049 زایینی لە پایتەختەکە، گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان)، فەرمانڕەواییی دەکرد. کوڕی ئەبولفەتح موسا و نەوەی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد بوو، کە بنیاتنەری بنەماڵەکە بوو. فەرمانڕەواییی 15 ساڵەی ئەو دوا قۆناغی جێگیریی ڕێژەیی بوو پێش ئەوەی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بگاتە تەخت؛ یەکێک لە بەناوبانگترین و چالاکترین فەرمانڕەوایانی شەدادی لە بواری سەربازیدا. لەشکەری دووەم لە قۆناغێکدا میرنشینی ئەڕانی بەڕێوە دەبرد کە فشاری دەرەکی ڕوو لە زیادبوون بوو، بەتایبەتی لە لایەن بیزەنتییەکانەوە و لە ساڵانی 1040ەوە لە لایەن تورکە سەلجوقییە ڕوو لە هەڵکشانەکانەوە. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ناوچەی ئەڕانی باشووری قەفقازی دەکرد؛ ناوچەیەک کە شاری گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانی (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا)ی دەگرتەوە. شەدادییەکان یەکێک بوون لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست. فەرمانڕەواییی خاکێکی فرەنەتەوەیان دەکرد کە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکەی تێدا دەژیان؛ فەرمانڕەوای لێهاتوویان پێ گەیاند کە لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی، گورجی و سەلجوقیدا هەڵسوکەوتیان دەکرد و میراتێکی ماندگاری تەلارسازییان بەجێ هێشت. مێژوونووسانی کورد بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاستیان دادەنێن؛ بنەماڵەیەک کە گەیشتنی دەسەڵاتی سیاسیی کورد بۆ دوورییەکی جوگرافیاییی سەرسوڕهێنەر لە ناو قەفقازدا نیشان دەدات.
مێژوونووسانی کورد لەشکەری دووەم کوڕی موسا بەو فەرمانڕەوایە دادەنێن کە لە دەیە پڕئاستەنگەکەی پێش گۆڕانکاریی گەورەی هاتنی سەلجوقییەکاندا یەکپارچەییی دەوڵەتی شەدادیی پاراست و بنەماڵەکەی بۆ سەردەمی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم ئامادە کرد، کە لە ڕووی سەربازییەوە داواکاریی زۆری هەبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
لەشکەری دووەم کوڕی موسا (1034–1049 زایینی) بۆ 15 ساڵ فەرمانڕەواییی بنەماڵەی کوردیی شەدادیی کرد و گەنجە و ئەڕانی بەڕێوە برد.
فەرمانڕەواییی ئەو پێش دەسەڵاتە بەناوبانگەکەی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بوو؛ لە سەردەمی شاووردا شەدادییەکان ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی هەڵمەتە سەربازییەکانی بیزەنتی بوونەوە.
لە قۆناغی هەڵکشانی سەلجوقییەکاندا فەرمانڕەواییی دەکرد (شەڕی دەندانەقان، 1040 زایینی)، کە دیمەنی سیاسیی جیهانی ئیسلامیی گۆڕی.
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بووە جێنشینی؛ یەکێک لە چالاکترین فەرمانڕەوایانی شەدادی لە بواری سەربازیدا.
مێژوونووسانی کورد شەدادییەکان بە بنەماڵەیەک دادەنێن کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ خۆڕاگریی سیاسیی کوردی لە قەفقازدا نیشان دا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
فەرمانڕەوایییەکی جێگیر پێش زریان
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
لەشکەری دووەم کوڕی موسا کوڕی ئەبولفەتح موسا بوو و لە کۆشکی کوردیی شەدادیدا گەورە بوو؛ کۆشکێک کە باپیری باوکی، محەمەد کوڕی شەداد، دایمەزراندبوو و باپیری، فەزڵی یەکەم، کردبووی بە دەسەڵاتێکی گەورەی ناوچەکە. وەک فەرمانڕەوای نەوەی سێیەمی بنەماڵەیەک گەیشتە دەسەڵات کە 80 ساڵ پەرەسەندنی دامەزراوەییی لە پشت بوو.
ناوی «لەشکەری» (لە وشەی فارسیی «سەرباز» یان «سوپا»وە) نەریتی سەربازیی بنەماڵەی شەدادی دەردەخات؛ بنەماڵەیەک کە لە قەفقازی جێی ململانێدا، بە لێهاتووییی سیاسی و توانای سەربازی، پێگەی خۆی پاراستبوو. وەک فەرمانڕەوایەکی کورد لە ئەڕان، خەڵکێکی فرەنەتەوەی بەڕێوە دەبرد کە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکەی دەگرتەوە.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی لەشکەری دووەم هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕانکارییە گەورەکانی جیهانی ئیسلام. شەڕی دەندانەقان لە ساڵی 1040 زایینیدا نیشانەی سەرهەڵدانی یەکلاکەرەوەی تورکە سەلجوقییەکان بوو وەک هێزی سەربازیی زاڵی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی. ئەم فراوانبوونەی سەلجوقییەکان دیمەنی سیاسیی قەفقازی بە بنەڕەت دەگۆڕی و لە کۆتاییدا شەدادییەکانی دەکردە ملکەچی ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی.
ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی لەشکەری دووەمدا هێشتا لە قەفقاز چالاک بوو. هەڵمەتەکانی بیزەنتی بۆ ناوچەکە، پاشخانێکی بەردەوامی فەرمانڕەواییی شەدادی بوون. توانای بنەماڵەکە لە مامەڵەکردن لەگەڵ فشاری بیزەنتیدا، بەشێکی سەرەکی بوو لە ستراتیژیی مانەوەی.
فەرمانڕەوایییەکی جێگیر پێش زریان
مامەڵەکردن لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی و سەلجوقی
فەرمانڕەواییی 15 ساڵەی لەشکەری دووەم کوڕی موسا بەو ئاستەنگە ناسرا کە چۆن سەربەخۆییی شەدادی بپارێزێت لە بەرامبەر دوو دەسەڵاتی گەورەی دەرەکی: بیزەنتی لە ڕۆژئاواوە و سەلجوقییە ڕوو لە هەڵکشانەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە. دیپلۆماسی و بەڕێوەبردنی سەربازیی ئەو لەم ماوەیەدا، ئەو دەرفەتەی پشوودانی دابین کرد کە ڕێگەی بە بنەماڵەکە دا تا سەردەمی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بەردەوام بێت.
گواستنەوەی دەسەڵات بۆ ئەبولئەسوار شاووری یەکەم
گواستنەوەی دەسەڵات لە لەشکەری دووەمەوە بۆ ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لە ساڵی 1049 زایینیدا، گۆڕانێکی گرنگی لە سروشتی بنەماڵەی شەدادیدا نیشان دا. شاووری یەکەم یەکێک بوو لە چالاکترین فەرمانڕەوایانی شەدادی لە بواری سەربازیدا و ڕاستەوخۆ بەشداریی لە ململانێکان لەگەڵ بیزەنتییەکان و دەسەڵاتەکانی دیکەدا دەکرد. ئەو فەرمانڕەوایییە جێگیرەی لەشکەری دووەم دابینی کردبوو، مەرجەکانی ئەم سەردەمەی جووڵەی بەهێزتری ڕەخساند.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
فەرمانڕەواییی لەشکەری دووەم کوڕی موسا کەمتر لە فەرمانڕەواییی فەزڵی یەکەم و ئەبولئەسوار شاووری یەکەم بەڵگەی دەربارە تۆمار کراوە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینیی شەدادیدا پشتڕاست دەکەنەوە؛ وەک فەرمانڕەوایەک کە لە قۆناغێکی پڕئاستەنگی گواستنەوەدا فەرمانڕەواییی کوردیی ئەڕانی پاراست.
ناسنامەی کوردیی بنەماڵەی شەدادی لە سەرچاوەکانی سەردەمی ناوەڕاستدا پشتڕاست کراوەتەوە. سەدەیەک فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە پێش دەسەڵاتی لەشکەری دووەم، ڕەگی قووڵی کوردیی لە ناوچەی ئەڕاندا ڕۆچاندبوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی لەشکەری دووەم کوڕی موسا، بەردەوامیی جێگیری فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادییە لە دەیە پڕئاستەنگەکەی گۆڕانکاریی سەلجوقیدا. فەرمانڕەواییی 15 ساڵەی ئەو بناغەی بۆ سەردەمی پڕجووڵەترەکەی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم دابین کرد.
بۆ گەلی کورد، لەشکەری دووەم کوڕی موسا بەشێکە لە چیرۆکە تەواوەکەی شەدادییەکان؛ بنەماڵەیەک کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ لە قەفقازدا مایەوە و بە لێهاتووییی دەوڵەتێکی کوردیی پێگەیشتوو فەرمانڕەواییی دەکرد.
پرسیارە باوەکان
لەشکەری دووەم کوڕی موسا کێ بوو؟
لەشکەری دووەم کوڕی موسا فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادیی گەنجە بوو (ئازەربایجانی ئەمڕۆ)، نزیکەی ساڵانی 1034–1049 زایینی. کوڕی ئەبولفەتح موسا بوو و پێش ئەبولئەسوار شاووری یەکەمی بەناوبانگ فەرمانڕەواییی کرد. دەسەڵاتی 15 ساڵەی ئەو فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی ئەڕانی لە سەردەمە پڕئاستەنگەکەی سەرهەڵدانی سەلجوقییەکاندا پاراست.
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم کێ بوو؟
ئەبولئەسوار شاووری یەکەم (فەرمانڕەوایی: 1049–1067 زایینی) یەکێک بوو لە چالاکترین فەرمانڕەوایانی کوردی شەدادی لە بواری سەربازیدا، کە لە سەردەمی یەکلاکەرەوەی فراوانبوونی سەلجوقییەکاندا فەرمانڕەواییی دەکرد. بنەماڵەکەی لە قۆناغی داگیرکردنی ناوچەکە لە لایەن سەلجوقییەکانەوە بەڕێوە برد و بە یەکێک لە گرنگترین فەرمانڕەوایانی شەدادی دادەنرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.