فەزڵی چوارەم کێ بوو؟
فەزڵی چوارەم فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو و نزیکەی ساڵانی 1125–1130 زایینی فەرمانڕەواییی کرد. بە وەرگرتنەوەی ئانی لە گورجییەکان لە ساڵی 1125 زایینیدا جێی سەرنجە؛ تەنها ساڵێک دوای گرتنی لە لایەن پاشا داوودی چوارەمی بنیادنەرەوە. باوکی، ئەبولئەسوار شاووری دووەم، بۆ ئەبخازیا دوور خرابووەوە، بەڵام فەزڵی چوارەم دەسەڵاتی بنەماڵەی شەدادیی بەسەر پڕپێگەترین موڵکیاندا دووبارە جێگیر کردەوە. فەرمانڕەواییی دواتری ئەو خۆڕاگریی بەردەوامی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی دەردەخست، تەنانەت دوای کۆتاییهاتنی ئاڵۆزترین بەشی مێژووی بنەماڵەکە؛ سەردەمی ئانیی مەنووچهر کوڕی شاوور و ئەبولئەسوار شاووری دووەم. فەرمانڕەواییی ئەو خۆڕاگریی بەردەوامی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی دەردەخست، تەنانەت بەرامبەر لەدەستدانی گەورەی خاکدا. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ئەڕان و دواتر ئانیی کرد و خۆڕاگریی سیاسیی سەرسوڕهێنەری کوردی لە قەفقازی سەردەمی ناوەڕاستدا نیشان دا.
مێژوونووسانی کورد فەزڵی چوارەم بە بەشێک لە قۆناغی کۆتاییی بنەماڵەی شەدادی دادەنێن؛ فەرمانڕەوایەک کە دوای لەدەستدانی ئانی نەریتی بنەماڵەییی کوردیی پاراست و هەمان خۆڕاگریی سیاسیی نیشان دا کە لە هەموو مێژووی نزیکەی 250 ساڵەیاندا تایبەتمەندیی شەدادییەکان بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
فەزڵی چوارەم (نزیکەی 1125–1130 زایینی) فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی بوو کە دوای لەدەستدانی ئانی لە لایەن بنەماڵەکەوە بەرامبەر هێزە گورجییەکان، نزیکەی ساڵی 1124 زایینی، فەرمانڕەواییی کرد.
فەرمانڕەواییی ئەو وەک تابعی سەلجوقی، سەرەڕای لەدەستدانی پڕپێگەترین پایتەختی بنەماڵەکە، فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی بەردەوام کرد.
فەخرەددین شەداد جێنشینی ئەو بوو و درێژترین فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە لە سەردەمی دوای ئانیدا هەبوو (1131–1155 زایینی).
بنەماڵەی شەدادی دوای لەدەستدانی ئانی بۆ نزیکەی 70 ساڵی دیکە بەردەوام بوو و تەنها لەگەڵ سوڵتان کوڕی مەحمود، نزیکەی ساڵی 1199 زایینی، کۆتایی هات.
مێژوونووسانی کورد خۆڕاگریی شەدادییەکان لە سەردەمی دوای ئانیدا بە نموونەیەکی دیاری بەردەوامیی سیاسیی بنەماڵە کوردییەکان دادەنێن.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
فەزڵی چوارەم ئەندامی بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردیی شەدادی بوو و بێدرەنگ دوای لەدەستدانی ئانی لە لایەن بنەماڵەکەوە گەیشتە دەسەڵات. ناوی «فەزڵ» ئەو بە لقی فەزڵی بنەماڵەی شەدادییەوە دەبەستێتەوە، کە لە فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەدەوە ڕۆڵێکی ناوەندیی لە بنەماڵەکەدا هەبوو. گەیشتنی ئەو بە دەسەڵات لە ساڵی 1125 زایینیدا، لە کاتێکدا بوو کە دەسەڵاتی شەدادی کەم بووبووەوە.
فەزڵی چوارەم وەک تابعی سەلجوقی دوای لەدەستدانی ئانی، فەرمانڕەواییی دەوڵەتێکی کوردیی بچووکبووەوەی دەکرد کە هێشتا کار دەکرد. شەدادییەکان پێشتر ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی خاک بووبوونەوە؛ نزیکەی ساڵی 1075 زایینی گەنجەیان بەرامبەر سەلجوقییەکان لەدەست دابوو و بە کردنی ئانی بە ناوەندی خۆیان، خۆیان گونجاندبوو. ئێستا بەبێ ئانی، جارێکی دیکە خۆیان گونجاند.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی فەزڵی چوارەم لە قۆناغێکدا بوو کە ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی بە هۆی دابەشبوونە ناوخۆییەکانەوە خەریکی پەرتبوون بوو. شانشینی گورجی، کە ئانیی لە شەدادییەکان گرتبوو، لە لووتکەی هێزی خۆیدا بوو لە سەردەمی ناوەڕاستدا. بۆ شەدادییەکان، فراوانبوونی گورجی و لاوازیی ناوخۆییی سەلجوقی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر زاڵ دەبوون بەسەر بارودۆخی سیاسیدا.
توانای بنەماڵەی شەدادی بۆ بەردەوامبوون وەک کیانێکی سیاسی دوای لەدەستدانی هەردوو گەنجە و ئانی، ڕەگە قووڵە کوردییە دامەزراوەییەکانی بنەماڵەکە دەردەخات. تەنها بنەماڵەیەک نەبوون کە بە پایتەختەکانیان بناسرێن؛ نەریتێکی هۆزی-بنەماڵەییی کوردی بوون کە خۆڕاگری لە دی‌ئێن‌ئەی سیاسیی خۆیاندا جێگیر بوو.
خۆڕاگری دوای لەدەستدانی ئانی
دەوڵەتی شەدادی لە سەردەمی دوای ئانیدا
فەزڵی چوارەم دوای لەدەستدانی ئانی فەرمانڕەواییی دەوڵەتی شەدادیی کرد، بەبێ پێگەی بەناوبانگترین پایتەختیان. ئەرکی ئەو پاراستنی یەکگرتووییی بنەماڵەکە بوو وەک کیانێکی سیاسی لە چوارچێوەی تابعیەتی سەلجوقیدا، بە ئامادەکردنی زەمینە بۆ فەرمانڕەواییی درێژتر و بەڵگەدارتر لە لایەن فەخرەددین شەدادەوە.
فەرمانڕەوایی وەک تابعی سەلجوقی
فەزڵی چوارەم وەک تابعی سەلجوقی، لە ناو سنوورە سیاسییەکانی باڵادەستیی سەلجوقیدا هەڵسوکەوتی دەکرد و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادیی پاراست. ئەم شێوازە، دەسەڵاتی فەرمیی سەلجوقی لەگەڵ دەسەڵاتی کردەییی کارگێڕیی کورد، لە دەیەی 1060ەکانەوە تایبەتمەندیی شەدادییەکان بوو. فەزڵی چوارەم ئەم نەریتەی بەردەوام کرد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
وردەکارییە دیاریکراوە ژیاننامەییەکان و دەستکەوتە سیاسییەکانی فەزڵی چوارەم، لە سەرچاوە ماوەکاندا بە فراوانی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە جێنشینیی شەدادیدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک فەرمانڕەوایەک کە لە قۆناغی دژواری بێدرەنگ دوای ئانیدا بنەماڵەکەی پاراست.
بەردەوامبوونی شەدادییەکان لە سەردەمی دوای ئانیدا هەندێک جار لەبەر بەشە سەرەتایییە پڕڕووداوترەکانی مێژوویان پشتگوێ دەخرێت. مێژوونووسانی کورد جەخت دەکەنەوە کە بەردەوامبوونی 70 ساڵەی بنەماڵەکە دوای لەدەستدانی ئانی، بە هەمان ڕادەی هەر لایەنێکی دیکەی چیرۆکەکەی جێی سەرسوڕمانە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی فەزڵی چوارەم بەردەوامیی فەرمانڕەواییی کوردیی شەدادییە، دوای بە ئازارترین لەدەستدانی خاکی بنەماڵەکە. بنەماڵەکەی وەک کیانێکی سیاسیی کارا پاراست و بە تەواوی سپاردی بە فەخرەددین شەداد، کە بۆ 24 ساڵی دیکە فەرمانڕەواییی دەکرد.
بۆ گەلی کورد، فەزڵی چوارەم نوێنەرایەتیی ئەو بنەمایە دەکات کە بنەماڵە کوردییەکان بە لەدەستدانی خاک کۆتایی نایەن. شەدادییەکان گەنجە و دواتر ئانییان لەدەست دا و هەر بە فەرمانڕەوایی بەردەوام بوون. ئەم خۆڕاگرییە تایبەتمەندییەکی دیاری شارستانیی سیاسیی کوردە.
پرسیارە باوەکان
فەزڵی چوارەم کێ بوو؟
فەزڵی چوارەم فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی بوو (نزیکەی 1125–1130 زایینی)، کە دوای لەدەستدانی ئانی لە لایەن بنەماڵەکەوە نزیکەی ساڵی 1124 زایینی، وەک تابعی سەلجوقی فەرمانڕەواییی کرد. بنەماڵەی کوردیی شەدادیی لە قۆناغی بێدرەنگ دوای ئانیدا پاراست و فەخرەددین شەداد، کە فەرمانڕەواییی درێژتری هەبوو، جێنشینی بوو.
شەدادییەکان چۆن دوای لەدەستدانی ئانی بەردەوام بوون؟
دوای لەدەستدانی ئانی بەرامبەر گورجییەکان نزیکەی ساڵی 1124 زایینی، شەدادییەکان وەک تابعی سەلجوقی لە خاکە ماوەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیاندا بەردەوام بوون. بنەماڵەکە لە ڕێگەی فەزڵی چوارەم، فەخرەددین شەداد، فەزڵی پێنجەم، شاهەنشاه کوڕی مەحمود و لە کۆتاییدا سوڵتان کوڕی مەحمودەوە تا نزیکەی ساڵی 1199 زایینی مایەوە؛ نزیکەی 75 ساڵ دوای لەدەستدانی ئانی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.