ئانوشیروان کوڕی لەشکەری کێ بوو؟
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری کەسایەتییەکی کوردی شەدادی بوو کە لە ساڵی 1049 زایینیدا بۆ ماوەیەکی کورت حەوتەمین میری شەدادییەکان بوو. تەنها دوو مانگ فەرمانڕەواییی کرد، پێش ئەوەی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لە دەسەڵات لای ببات. لە ڕێگەی لقەکەی لەشکەرییەوە ئەندامی بنەماڵەی شەدادی بوو و نوێنەرایەتیی یەکێک لە چەندین داواکاری دەسەڵاتی شەدادی دەکات لە قۆناغی هەرە جێی ململانێی بنەماڵەکەدا. ناوە فارسییەکەی، «ئانوشیروان»، لە ناوی ئیمپراتۆرە ساسانییە بەناوبانگەکە خوسرەوی یەکەم «ئانوشیروان»ەوە هاتووە و کاریگەرییە کولتوورییە فارسییەکانی ناو کۆشکی کوردیی شەدادی دەردەخات. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ئەڕان و دواتر ئانیی کرد؛ یەکێک لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست.
مێژوونووسانی کورد ئانوشیروان کوڕی لەشکەری لە تۆماری شەدادیدا دەهێننە ناو، وەک بەشێک لە مێژووی تەواوی بنەماڵەییی فەرمانڕەواییی کورد لە ئەڕان، لەگەڵ ناسینی سیاسەتی ئاڵۆزی جێنشینی لە سەردەمی دوای شاووری یەکەمدا.
خاڵە سەرەکییەکان
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری (مردوو: نزیکەی 1067 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی شەدادی بوو کە لە ساڵی 1049 زایینیدا چالاک بوو، پێش ئەوەی ئەبولئەسوار دەسەڵاتی میرنشینەکە وەربگرێت.
ناوە فارسییەکەی، «ئانوشیروان»، لە ناوی ئیمپراتۆرە ساسانییەکە خوسرەوی یەکەمەوە هاتووە کە ناوبانگێکی ئەفسانەیی هەبوو؛ ئەمە کاریگەرییە کولتوورییە فارسییەکانی کۆشکی کوردیی شەدادی دەردەخات.
بەشێک بوو لە لقی لەشکەریی بنەماڵەی شەدادی و نوێنەرایەتیی ڕەچەڵەکێکی بنەماڵەییی جیاواز لە لقە زاڵەکەی شاوور دەکرد.
چالاکیی ئەو هاوکات بوو لەگەڵ داواکارەکانی دیکەی جێنشینیی شەدادی (فەزڵی دووەم، ئاشۆت)؛ ئەمە ئاڵۆزیی قۆناغی دوای شاووری یەکەم دەردەخات.
مێژوونووسانی کورد شەدادییەکان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی جیهانی سەردەمی ناوەڕاست دادەنێن، کە نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی قەفقازیان کرد.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
لقی لەشکەری لە جێنشینیی شەدادیدا
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری ئەندامی لقی لەشکەریی بنەماڵەی شەدادی بوو؛ لە لقەکەی لەشکەرییەوە هاتبوو، نەک لقی فەزڵ/شاوور کە لە مێژووی دواتری شەدادیدا زاڵ بوو. ناوە فارسییەکەی، «ئانوشیروان»، ئامادەبوونی بەهێزی کولتووریی فارسی لە کۆشکە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی 10–11دا دەردەخات.
کۆشکی شەدادی، وەک کۆشکەکانی بنەماڵە کوردییەکانی دیکەی ئەو سەردەمە، لە چوارچێوەی کولتووریی فارسیی سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا کار دەکرد. فارسی زمانی کارگێڕی و کولتوور بوو و ناوی فارسی لە نێوان توێژی دەسەڵاتداردا باو بوو. ناوی ئانوشیروان کوڕی لەشکەری ئەم ڕەهەندە کولتوورییەی فەرمانڕەواییی کورد لە سەردەمی ناوەڕاستدا دەردەخات.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی کورتی ئانوشیروان کوڕی لەشکەری لە ساڵی 1049 زایینیدا کۆتایی هات، کاتێک ڕیشسپییەکانی گەنجە بانگهێشتی ئەبولئەسوار شاووری یەکەمیان کرد بۆ ئەوەی دەسەڵات وەربگرێت. ئانوشیروان تەنها دوای دوو مانگ لە دەسەڵاتدا دەستگیر کرا. داواکاریی لقی لەشکەری بۆ دەسەڵاتی شەدادی لەگەڵ داواکاریی لقی شاووردا ڕکابەریی دەکرد و جێنشینییەکی فرەداواکاری دروست کرد کە پێویستی بە چارەسەر هەبوو.
چارەسەرکردنی ئەم جێنشینییە، کە لە کۆتاییدا لقی شاوور فەرمانڕەواییی درێژی مەنووچهر کوڕی شاووری جێگیر کرد، توانای دامەزراوەییی بنەماڵەی شەدادیی نیشان دا بۆ بەڕێوەبردنی ئاستەنگە ناوخۆییەکانی جێنشینی بەبێ هەڵوەشاندنەوەی تەواوی سیاسی.
لقی لەشکەری لە جێنشینیی شەدادیدا
لقبوونەوەی بنەماڵەیی و جێنشینی
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری نوێنەرایەتیی لقی لەشکەریی بنەماڵەی شەدادی دەکات؛ ڕەچەڵەکێک کە لە یەکەم فەرمانڕەوای لەشکەرییەوە هاتووە و لە لقی فەزڵ/شاوور جیاوازە، کە لە کۆتاییدا زاڵ بوو. ڕکابەریی نێوان ئەم لقانە لە جێنشینیی دوای شاووری یەکەمدا، تایبەتمەندییەکی سیاسەتی بنەماڵەییی سەردەمی ناوەڕاست بوو؛ لەو سیاسەتەدا چەند ڕەچەڵەکێکی بنەماڵەیی دەیانتوانی داواکاریی ڕەوا بۆ دەسەڵات پێشکەش بکەن.
کاریگەرییە کولتوورییە فارسییەکان لە کۆشکی کوردیدا
ناوی «ئانوشیروان» زانیارییەکی گرنگمان دەربارەی جیهانی کولتووریی کۆشکی کوردیی شەدادی پێ دەدات. ئیمپراتۆرە ساسانییە مەزنەکە، خوسرەوی یەکەم «ئانوشیروان» (فەرمانڕەوایی: 531–579 زایینی)، یەکێک بوو لەو فەرمانڕەوایانەی لە نەریتی کولتووریی ئێرانیدا زۆرترین ڕێزیان لێ دەگیرا. جیهانی ئیسلامیی فارسیزمان ناوەکەی وەک ناونیشانی ڕێز بەکار دەهێنا. شاهزادەیەکی کورد کە ئەم ناوەی هەڵدەگرت، بەشداریی لە میراتە کولتوورییە فارسییە هاوبەشەکەی جیهانی ئیسلامیی سەردەمی ناوەڕاستدا دەکرد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
ڕۆڵە دیاریکراوەکەی ئانوشیروان کوڕی لەشکەری لە جێنشینیی شەدادیدا بە فراوانی بەڵگەی دەربارە تۆمار نەکراوە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە تۆماری بنەماڵەکەدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک بەشێک لە داواکاریی لقی لەشکەری بۆ دەسەڵات لە قۆناغێکی جێی ململانێدا.
بوونی چەندین کاریگەریی کولتووری لە بنەماڵەی شەدادیدا، کوردی، ئەرمەنی و فارسی، تایبەتمەندییەکی فەرمانڕەواییی فرەنەتەوەی بنەماڵەکەیە، نەک بەڵگەی ناسنامەیەکی ئاڵۆز. فەرمانڕەوا کوردەکان دەیانتوانی ناوی فارسی هەڵبگرن، کوڕیان ناوی ئەرمەنی هەبێت و بە شێوازی تەلارسازیی ئەرمەنی بینا بنیات بنێن، لە هەمان کاتدا بە ڕوونی وەک بنەماڵەیەکی کوردی بناسرێن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئانوشیروان کوڕی لەشکەری، شوێنی ئەوە لە تۆماری تەواوی بنەماڵەی شەدادیدا. پەیوەندیی ئەو بە لقی لەشکەری و ناوەکەی کە کاریگەریی فارسیی پێوە دیارە، هەردووکیان پەنجەرەن بۆ ئاڵۆزیی کولتووریی کۆشکی کوردیی شەدادی.
بۆ گەلی کورد، ئانوشیروان کوڕی لەشکەری بەشێکە لە چیرۆکی تەواوی شەدادی؛ ئەو بنەماڵە فرەلقەیەی کە نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ئەڕانی کرد و بە خۆڕاگریی بنەماڵەیەکی کوردیی پێگەیشتوو، لەگەڵ ئاستەنگە ناوخۆییەکانی جێنشینی و فشارە دەرەکییەکاندا هەڵسوکەوتی کرد.
پرسیارە باوەکان
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری کێ بوو؟
ئانوشیروان کوڕی لەشکەری (مردوو: نزیکەی 1067 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی شەدادی لە لقی لەشکەریی بنەماڵەکە بوو و لە ساڵی 1049 زایینیدا چالاک بوو، پێش ئەوەی ئەبولئەسوار دەسەڵاتی میرنشینەکە وەربگرێت. ناوە فارسییەکەی کاریگەرییە کولتوورییە فارسییەکانی کۆشکی کوردیی شەدادی دەردەخات. مێژوونووسانی کورد بە بەشێک لە مێژووی تەواوی بنەماڵەی شەدادی دای دەنێن.
«ئانوشیروان» چ مانایەکی هەیە؟
«ئانوشیروان» لە ناوی ئیمپراتۆرە ساسانییەکە خوسرەوی یەکەم ئانوشیروانەوە هاتووە (فەرمانڕەوایی: 531–579 زایینی)، کە ناوبانگێکی ئەفسانەیی هەبوو و یەکێک بوو لەو فەرمانڕەوایانەی لە نەریتی کولتووریی فارسیدا زۆرترین ڕێزیان لێ دەگیرا. لە فارسیی ناوەڕاستدا ناوەکە بە نزیکەیی مانای «ڕۆحی نەمر» دەدات. بەکارهێنانی لە لایەن شاهزادەیەکی کوردی شەدادییەوە، کاریگەرییە قووڵە کولتوورییە فارسییەکانی کۆشکە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاست دەردەخات.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.