ئەبولفەتح موسا کێ بوو؟
ئەبولفەتح موسا فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو. نزیکەی ساڵانی 1031–1034 زایینی، دوای مردنی باوکی، فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد، فەرمانڕەواییی دەکرد. لە گەنجەوە، پایتەختە کوردییەکە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان)، فەرمانڕەواییی میرنشینی ئەڕانی دەکرد. میراتگری بنەماڵەیەک بوو کە باوکی لە ماوەی 46 ساڵ فەرمانڕەواییدا جێگیری کردبوو و پەرەی پێ دابوو. ماوەی کورتی 3 ساڵەی دەسەڵاتی ئەو، قۆناغێکی گواستنەوە بوو لە نێوان فەرمانڕەواییی درێژی فەزڵی یەکەم و ئەو ململانێ توندترانەی جێنشینی کە دواتر دەبوونە تایبەتمەندیی دەوڵەتی شەدادی لە ناوەڕاستی سەدەی 11دا. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ناوچەی ئەڕانی باشووری قەفقازی دەکرد؛ ناوچەیەک کە شاری گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانی (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا)ی دەگرتەوە. شەدادییەکان یەکێک بوون لە بنەماڵە کوردییە هەرە بەرجەستەکانی سەردەمی ناوەڕاست. فەرمانڕەواییی خاکێکی فرەنەتەوەیان دەکرد کە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکەی تێدا دەژیان؛ فەرمانڕەوای لێهاتوویان پێ گەیاند کە لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی، گورجی و سەلجوقیدا هەڵسوکەوتیان دەکرد و میراتێکی ماندگاری تەلارسازییان بەجێ هێشت. مێژوونووسانی کورد بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاستیان دادەنێن؛ بنەماڵەیەک کە گەیشتنی دەسەڵاتی سیاسیی کورد بۆ دوورییەکی جوگرافیاییی سەرسوڕهێنەر لە ناو قەفقازدا نیشان دەدات.
مێژوونووسانی کورد ئەبولفەتح موسا بە بەشێک لە نەریتی بنەماڵەی شەدادی دادەنێن؛ کوڕی مەزنترین بنیاتنەری بنەماڵەکە کە لە قۆناغێکی کورتی گواستنەوەدا، بەڵام جێگیردا، فەرمانڕەواییی کوردیی گەنجە و ئەڕانی پاراست.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبولفەتح موسا (1031–1034 زایینی) بۆ نزیکەی 3 ساڵ فەرمانڕەواییی بنەماڵەی کوردیی شەدادیی کرد و جێنشینی باوکی، فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد، بوو.
لە گەنجەوە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) فەرمانڕەواییی دەکرد؛ پایتەختی کوردیی شەدادییەکان لە ئەڕان/باشووری قەفقاز.
فەرمانڕەواییی کورتەکەی قۆناغێکی گواستنەوە بوو لە نێوان دەسەڵاتی درێژی فەزڵی یەکەم و جێنشینیی ئاڵۆزتری ناوەڕاستی سەدەی 11.
کوڕی، لەشکەری دووەم کوڕی موسا (1034–1049 زایینی)، بووە جێنشینی.
مێژوونووسانی کورد شەدادییەکان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردییەکانی سەردەمی ناوەڕاست دادەنێن، کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ دەسەڵاتی کوردیان لە قەفقازدا نیشان دا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
فەرمانڕەوایییەکی قۆناغی گواستنەوە
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
ئەبولفەتح موسا کوڕی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد بوو؛ پڕبەرهەمترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی شەدادی. لە کۆشکی بنەماڵەیەکدا گەورە بوو کە لە لووتکەی دەسەڵات و جێگیریی خۆیدا بوو؛ گەنجە وەک شارێکی گرنگی ناوچەکە پەرەی سەندبوو و سیستەمی سیاسیی شەدادی بە ڕێکوپێکی کار دەکرد. گەیشتنی ئەو بە دەسەڵات لە ساڵی 1031 زایینیدا، دوای مردنی باوکی، جێنشینییەکی ئاساییی بنەماڵەیی بوو.
ئەبولفەتح موسا وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی، بەشێک بوو لە نەریتی هۆزی کوردیی هەزەبانی کە سەدەیەک پێش فەرمانڕەواییی ئەو، بنەماڵەی شەدادیی لە ئەڕان دامەزراندبوو. فەرمانڕەواییی ئەو بەسەر خاکە فرەنەتەوەکەی ئەڕاندا، بەردەوامیی نەریتی شەدادییەکان بوو لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە ئەرمەنی، ئازەربایجانی و کۆمەڵگەکانی دیکە لە چوارچێوەیەکی سیاسی بە سەرکردایەتیی کورددا.
پاشخانی مێژوویی
ئەبولفەتح موسا لە سەردەمێکدا فەرمانڕەواییی دەکرد کە فشاری بیزەنتی لە قەفقازدا توندتر دەبوو. ئیمپراتۆر باسیل دووەم (مردوو لە 1025 زایینی) هەڵمەتی فراوانی لە ناوچەکەدا ئەنجام دابوو و جێنشینەکانی گرنگیدانی بیزەنتیان بە پاشایەتییەکانی قەفقاز بەردەوام کرد. شەدادییەکان دەبوو لەگەڵ ئەم ئامادەبوونە بیزەنتییەدا هەڵسوکەوت بکەن و لە هەمان کاتدا فەرمانڕەواییی کوردیی خۆیان لە ئەڕان بپارێزن.
بنەماڵەی بوویی، کە دەسەڵاتی زاڵی ئیسلامی بوو، لەم سەردەمەدا ڕوو لە دابەزین بوو. هەڕەشەی غەزنەوی لە ڕۆژهەڵاتەوە و بە زوویی هەڵکشانی سەلجوقییەکان، دیمەنی سیاسیی جیهانی ئیسلامیان دەگۆڕی. فەرمانڕەواییی کورتی ئەبولفەتح موسا ڕێک پێش ئەوە بوو کە ئەم گۆڕانکارییە بە شێوەیەکی جدی دەست پێ بکات.
فەرمانڕەوایییەکی قۆناغی گواستنەوە
فەرمانڕەوایی دوای فەزڵی یەکەم
دوای فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی باوکی، ئەبولفەتح موسا میراتگری میرنشینێکی کوردیی جێگیر و بە باشی چەسپاو بوو. دەسەڵاتی کورتی 3 ساڵەی ئەو بە پاراستنی ئەو پێکهاتانە ناسرا کە فەزڵی یەکەم بنیاتنابوونی، زیاتر لە دەستپێشخەریی نوێی گەورە. ئەمە بۆ فەرمانڕەوایییەکی قۆناغی گواستنەوە گونجاو بوو؛ ئەولەویەت پاراستنی میراتەکە بوو، نەک خستنە مەترسییەوەی لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییەوە.
شێوازی جێنشینیی شەدادییەکان
بوونی لەشکەری دووەم کوڕی موسا بە جێنشینی ئەبولفەتح موسا، بەگوێرەی شێوازی جێنشینی لە باوکەوە بۆ کوڕ بوو کە لە سەردەمی محەمەد کوڕی شەدادەوە تایبەتمەندیی بنەماڵەکە بوو. ئەم شێوازەی جێنشینیی ڕاستەوخۆ، جێگیری و بەردەوامیی سیاسی دابین دەکرد و وا دەیکرد دەوڵەتی کوردیی شەدادی بتوانێت لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە فەرمانڕەوایییەکی بەردەوام بپارێزێت.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
فەرمانڕەواییی کورتی ئەبولفەتح موسا زانیارییەکی سنوورداری لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بەجێ هێشتووە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینیی شەدادیدا پشتڕاست دەکەنەوە و لە هەمان کاتدا سنوورداریی تۆمارە بەڵگەدارەکانی ئەم قۆناغەی گواستنەوە دەناسێنن.
ناسنامەی کوردیی شەدادییەکان لە سەرچاوەکانی سەردەمی ناوەڕاستدا پشتڕاست کراوەتەوە. ئەبولفەتح موسا بەشێک بوو لە بنەماڵەیەکی کوردی کە فەرمانڕەواییی خاکێکی فرەنەتەوەی قەفقازی دەکرد، بەو لێهاتووییەی دەوڵەتێک کە بۆ 80 ساڵ توانای فەرمانڕەواییی خۆی بنیات دەنا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەبولفەتح موسا ئەو بەردەوامییەیە کە لە نێوان فەرمانڕەواییی درێژی فەزڵی یەکەم و قۆناغە پڕئاژاوەترەکەی ناوەڕاستی سەدە لە مێژووی شەدادیدا دابینی کرد. دەسەڵاتی کورت و جێگیری ئەو بناغەی بنەماڵەکەی پاراست و دڵنیاییی دا کە دەوڵەتێکی کارا بگوازرێتەوە بۆ لەشکەری دووەم.
بۆ گەلی کورد، ئەبولفەتح موسا بەشێکە لە چیرۆکە تەواوەکەی شەدادییەکان؛ بنەماڵەیەک کە نزیکەی 250 ساڵ لە قەفقازدا بەردەوام بوو. هەر فەرمانڕەوایەک کە بنەماڵەکەی پاراست، بەشداریی لەو تەمەنە درێژە سەرسوڕهێنەرەدا کرد.
پرسیارە باوەکان
ئەبولفەتح موسا کێ بوو؟
ئەبولفەتح موسا فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادیی گەنجە بوو (ئازەربایجانی ئەمڕۆ)، نزیکەی ساڵانی 1031–1034 زایینی. کوڕی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد و باوکی لەشکەری دووەم کوڕی موسا بوو. فەرمانڕەواییی کورتەکەی قۆناغێکی گواستنەوە بوو لە نێوان دەسەڵاتی درێژی فەزڵی یەکەم و ململانێکانی جێنشینیی شەدادی لە ناوەڕاستی سەدەدا.
بنەماڵەی شەدادی چەند ساڵ بەردەوام بوو؟
بنەماڵەی شەدادی بۆ نزیکەی 248 ساڵ بەردەوام بوو؛ لە دامەزراندنی لە لایەن محەمەد کوڕی شەدادەوە، نزیکەی ساڵی 951 زایینی، تا کۆتاییی لە سەردەمی سوڵتان کوڕی مەحموددا، نزیکەی ساڵی 1199 زایینی. پایتەختەکانیان گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانی (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا) بوون.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.