فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد کێ بوو؟
فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد سێیەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی شەدادی بوو؛ لە نزیکەی 985 تا 1031 زایینی فەرمانڕەواییی کرد. ئەم فەرمانڕەوایییە نائاساییە 46 ساڵەیە بنەماڵەکەی لە هێزێکی ناوچەیی تازە سەرهەڵداوەوە گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی کوردیی تەواو چەسپاو لە ئەودیوی قەفقاز. ئەو کوڕی محەمەد کوڕی شەداد، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، بوو و میرنشینەکەی بە میرات برد کە ناوەندەکەی گەنجە بوو (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان). لە ژێر فەرمانڕەواییی درێژخایەنی ئەودا، شەدادییەکان خاکەکەیان فراوان کرد، ژێرخانی دەوڵەتێکی سەقامگیری کوردییان بنیاد نا و گەنجەیان وەک شارێکی گرنگی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست چەسپاند. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە بۆ نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەواییی ناوچەی ئەڕانی ئەودیوی قەفقازی کرد؛ ناوچەیەک کە شاری گەنجە (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر ئانیی لەخۆ دەگرت (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا). شەدادییەکان، یەکێک لە بەرچاوترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، فەرمانڕەواییی هەرێمێکی فرەنەتەوەییی ئەرمەنی و ئازەربایجانی و کەسانی دیکەیان کرد؛ فەرمانڕەوای لێهاتوویان پێ گەیاند کە مامەڵەیان لەگەڵ فشارەکانی بیزەنتی و گورجی و سەلجووقیدا کرد و میراتێکی بەردەوامی تەلارسازییان بەجێ هێشت. مێژوونووسانی کورد ئەوان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن، کە فراوانیی جوگرافیاییی نائاساییی دەسەڵاتی سیاسیی کورد بۆ ناو قەفقاز نیشان دەدەن.
مێژوونووسانی کورد فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد بە بنیاتنەری ڕاستەقینەی بنەماڵەی شەدادی دەزانن؛ ئەو فەرمانڕەوایەی دیدگای دامەزراندنی باوکی وەرگرت و گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی بەردەوامی کوردی. فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی ئەو درێژترین فەرمانڕەواییی مێژووی شەدادییە و تەنها درێژیی ماوەکەش شایەتیی لێهاتووییی سیاسی و سەربازیی ئەو دەدات.
خاڵە سەرەکییەکان
فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد (نزیکەی 985–1031 زایینی) بۆ 46 ساڵ، درێژترین فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە، حوکمی شەدادییەکانی کرد و دەسەڵاتی کوردیی لە ئەڕان/ئەودیوی قەفقاز چەسپاند.
گەنجەی گۆڕی بۆ شارێکی گرنگی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست و مزگەوت و کۆشک و ژێرخانی شارنشینیی بنیاد نا.
بە سەرکەوتوویی مامەڵەی لەگەڵ فشاری بیزەنتیدا کرد و لە هەمان کاتدا سەربەخۆییی شەدادیی لە ناوچە پڕململانێکەی قەفقاز پاراست.
پشتیوانی زانستی ئیسلامی و نەریتە کولتوورییە کوردییەکان بوو و بەشداریی لە ناوبانگی بنەماڵەکە بۆ فەرمانڕەواییی پێشکەوتوودا کرد.
مێژوونووسانی کورد ئەو بە بنیاتنەری ڕاستەقینەی دەوڵەتە کوردییەکەی شەدادی دەزانن، کە فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی ئەو بناغە بەردەوامەکەی بنەماڵەکەی چەسپاند.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
بنیاتنانی گەنجە و دەوڵەتی شەدادی
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد کوڕی محەمەد کوڕی شەداد، دامەزرێنەرە کوردەکەی بنەماڵەی شەدادی، بوو. لە میرنشینە کوردییە تازە دامەزراوەکەی ئەڕاندا گەورە بوو، کە ناوەندەکەی گەنجە بوو؛ لە قۆناغێکی سەرەتای پێکهاتندا کە بنەماڵەکە هێشتا دەسەڵاتی خۆی بەسەر هەرێمێکی فرەنەتەوەییی ئەرمەنی و ئازەربایجانی و کەسانی دیکەدا دەچەسپاند. دوای فەرمانڕەوایییە کورتەکەی براکەی، لەشکەری یەکەم، گەیشتە دەسەڵات و دەستبەجێ دەستی بە پرۆسە درێژخایەنەکەی گەشەپێدانی دامەزراوەیی و شارنشینی کرد کە تایبەتمەندیی ماوەی دەسەڵاتە نائاساییەکەی دەبوو.
فەزڵی یەکەم، وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی شەدادی، بەشێک بوو لە نەریتە هۆزییە کوردییەکەی هەذبانی. دامەزراندنی بنەماڵەکەی لە ئەڕان، زۆر لە باکووری نیشتمانی نەریتیی کورد لە زاگرۆس، فراوانیی جوگرافیاییی بەرچاوی دەسەڵاتی سیاسیی کوردی لە سەدەی 10 ڕەنگ دەدایەوە. ئەرکی فەزڵی یەکەم ئەوە بوو بناغە سەربازی و سیاسییەکەی باوکی بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی سەقامگیر و درێژخایەنی کوردی.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد یەکێک لە پڕجووڵەترین قۆناغەکانی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستی گرتەوە. ئیمپراتۆریای بیزەنتی لە ژێر بنەماڵە فەرمانڕەوا مەقدۆنییەکەیدا بە چالاکی لە قەفقاز بەشدار بوو، لە کاتێکدا بنەماڵەی بۆیی لە باشوور خەلافەتی عەباسیی کۆنترۆڵ دەکرد. ئەرمەنی و گورجییەکان هێزی ناوچەیی بوون بە ئاواتەکانی تایبەت بە خۆیانەوە. فەزڵی یەکەم بە لێهاتووییەکی بەرچاو مامەڵەی لەگەڵ ئەم دیمەنە ئاڵۆزەدا کرد؛ سەربەخۆییی شەدادیی پاراست و پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەموو ئەم هێزانە بەڕێوە برد.
قەفقاز لەم قۆناغەدا ناوچەیەکی ئاڵوگۆڕی چڕی کولتووری بوو لە نێوان نەریتە ئیسلامییەکان، نەریتە مەسیحییە ئەرمەنی و گورجییەکان و نەریتە بیزەنتییەکاندا. شەدادییەکان فەرمانڕەواییی دانیشتووانێکی فرەئایین و فرەنەتەوەیییان دەکرد و نموونەیەکی فەرمانڕەوایییان پەرە پێدا کە ئەم فرەچەشنییەی لەخۆ دەگرت؛ تایبەتمەندییەکی دەوڵەتداریی پێشکەوتووی کوردی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
بنیاتنانی گەنجە و دەوڵەتی شەدادی
گەشەپێدانی شارنشینی لە ژێر فەرمانڕەواییی فەزڵی یەکەمدا
بەردەوامترین دەستکەوتی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد گەشەپێدانی ماددیی گەنجە بوو وەک شارێکی گەورە. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست چالاکییەکی بەرچاوی بنیاتنان لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا وەسف دەکەن؛ مزگەوت و بازاڕ و ژێرخانی شارنشینی کە گەنجەیان لە شارۆچکەیەکی ناوچەییەوە گۆڕی بۆ شارێکی گرنگی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەم گەشەپێدانە شارنشینییە هەم وەبەرهێنانێکی کرداری بوو لە بنکە ئابوورییەکەی بنەماڵەکەدا و هەم دەربڕینی ئاواتی شارستانیی کوردی لە قەفقازدا.
چەسپاندنی ڕێکخستنی سیاسی
جگە لە گەشەپێدانی شارنشینی، فەزڵی یەکەم سیستەمی سیاسیی شەدادیی چەسپاند. لە ماوەی نزیکەی نیو سەدەدا سیاسەتە ئاڵۆزە هۆزی و نەتەوەیی و ئایینییەکانی ئەڕانی بەڕێوە برد؛ پەیوەندیی لەگەڵ هێزە دراوسێکان دروست کرد کە هاوسەنگییان لە نێوان سەربەخۆیی و سازشکردنی واقیعبینانەدا ڕادەگرت و ئەو بناغە دامەزراوەییانەی دانا کە ڕێگەیان بە بنەماڵەکە دا دوای مردنی ئەو بۆ 170 ساڵی دیکە بمێنێتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
فەرمانڕەواییی درێژخایەنی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد هەندێک جار لە مێژوونووسیی ڕۆژئاواییدا دەکەوێتە سێبەری ڕووداوە پڕهەیەجانترەکانی مێژووی دواتری شەدادی، بە تایبەتی ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم لەگەڵ بیزەنتییەکان و میراتە تەلارسازییەکەی مەنووچەهر لە ئانی. مێژوونووسانی کورد جەخت لەوە دەکەنەوە کە فەزڵی یەکەم بنیاتنەری ڕاستەقینەی بنەماڵەکە بوو: ئەو پیاوەی میرنشینێکی 34 ساڵەی گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی سەقامگیری کوردی کە توانای مانەوەی بۆ سەدەیەک و نیوی دیکە هەبوو.
ناسنامەی کوردیی شەدادییەکان لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بە باشی چەسپاوە. مێژوونووسانی کورد ئەم ناسنامەیە پشتڕاست دەکەنەوە و ئاماژە بەوە دەکەن کە بنەماڵەکە فەرمانڕەواییی دانیشتووانێکی بەڕاستی فرەنەتەوەییی دەکرد؛ ئەرمەنی و ئازەربایجانی و کورد و کەسانی دیکە، بە پێشکەوتووییەک کە لە فەرمانڕەواییی تەنها نەتەوەیی تێدەپەڕی.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد دەوڵەتی شەدادییە لە پتەوترین دۆخی خۆیدا. فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی ئەو پێکهاتە ئیداری و شارنشینی و سیاسییەکانی چەسپاند کە ڕێگەیان بە بنەماڵەکە دا بە گشتی بۆ نزیکەی 250 ساڵ بەردەوام بێت. بەبێ کاری بنیاتنانی فەزڵی یەکەم، ڕەنگە شکۆ دواترەکانی ئەبولئەسوار شاووری یەکەم و مەنووچەهر کوڕی شاوور مومکین نەبوونایە.
بۆ گەلی کورد، فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد نوێنەرایەتیی پاشای بنیاتنەر دەکات؛ ئەو فەرمانڕەوایەی کاری بنەڕەتی و درێژخایەنی گەشەپێدانی دامەزراوەیی و شارنشینی ئەنجام دەدات کە بارودۆخ بۆ دەستکەوتی شارستانی دروست دەکات. فەرمانڕەواییی 46 ساڵەی ئەو لە گەنجە بەشێکە لە چیرۆکە درێژەکەی پێشکەوتووییی شارستانیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا.
پرسیارە باوەکان
فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد کێ بوو؟
فەزڵی یەکەم کوڕی محەمەد سێیەمین فەرمانڕەوای کوردی شەدادی بوو و لە نزیکەی 985–1031 زایینی فەرمانڕەواییی کرد؛ بە ماوەی 46 ساڵ، درێژترین فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە. گەنجەی وەک شارێکی گەورە پەرە پێدا و دەوڵەتە کوردییەکەی شەدادیی لە ئەڕان چەسپاند (ئازەربایجانی ئەمڕۆ). مێژوونووسانی کورد ئەو بە بنیاتنەری ڕاستەقینەی بنەماڵەی شەدادی دەزانن.
بنەماڵەی شەدادی چی بوو؟
بنەماڵەی شەدادی خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە لە نزیکەی 951 تا 1199 زایینی، نزیکەی 248 ساڵ، فەرمانڕەواییی ئەڕانی کرد (ئازەربایجان و ئەرمەنیای ئەمڕۆ). پایتەختەکەیان گەنجە بوو (گەنجەی ئەمڕۆ، ئازەربایجان) و دواتر فراوان کرا تا ئانییش لەخۆ بگرێت (ئانیی ئەمڕۆ، تورکیا). ئەوان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی مێژووییەوە دەزانرێن.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.