سوڵتان کوڕی مەحموود کێ بوو؟
سوڵتان کوڕی مەحموود کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی شەدادی کورد بوو؛ لە دەوروبەری 1174 تا نزیکەی 1199 ز فەرمانڕەوایی کرد. ئەم فەرمانڕەواییە کۆتاییە 25 ساڵەیە نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی شەدادی لە قەفقازی کۆتایی پێ هێنا. ئەو برای شاهەنشاه کوڕی مەحموود و کۆتا ئەندامی لقی مەحموود بوو کە دەسەڵاتی شەدادیی هەڵگرت. بنەماڵەکەی لە دەوروبەری 951 ز لەگەڵ محەمەد کوڕی شەداد دەستی پێ کردبوو، شارە گەورەکانی گەنجە و ئانیی بەڕێوە بردبوو، فەرمانڕەوایانی پێگەیاندبوو کە دژی بیزەنتی جەنگابوون، مزگەوتی مەنوچەهری بنیاد نابوو و سەرەڕای داگیرکردنی گورجییەکان خۆی ڕاگرتبوو تا 75 ساڵی دیکە بەردەوام بێت. سوڵتان کوڕی مەحموود ئەم بەشە کەم‌وێنەیەی مێژووی کوردی کۆتایی پێ هێنا. بنەماڵەی شەدادی (951–1199 ز) بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە نزیکەی 250 ساڵ ئەڕان و دواتر ئانیی بەڕێوە برد و خۆڕاگرییەکی سیاسیی کەم‌وێنەی کوردی لە قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دا.
مێژوونووسانی کورد سوڵتان کوڕی مەحموود بە کۆتا پارێزەری یەکێک لە بەرچاوترین بنەماڵە کوردەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن؛ فەرمانڕەوایەک کە بۆ 25 ساڵ یەکگرتوویی دەوڵەتی شەدادیی پاراست لە کاتێکدا بنەماڵەکە چووبووە قۆناغی کۆتایی خۆی، پێش ئەوەی لە دەوروبەری 1199 ز، دوای نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی لە قەفقازدا، کۆتایی بێت.
خاڵە سەرەکییەکان
سوڵتان کوڕی مەحموود (دەوروبەری 1174–دەوروبەری 1199 ز) کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی شەدادی کورد بوو؛ فەرمانڕەواییە کۆتاییە 25 ساڵەکەی 248 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی لە باشووری قەفقازی کۆتایی پێ هێنا.
ئەو برای شاهەنشاه کوڕی مەحموود و کۆتا کەسی لقی مەحموود بوو کە شەدادییەکانی بەڕێوە برد.
بنەماڵەکەی گەنجە و ئانیی بەڕێوە بردبوو، جەنگاوەر و بنیادنەری پێگەیاندبوو و لە ماوەی نزیکەی 250 ساڵدا سەرەڕای چەندین لەدەستدانی خاک خۆی ڕاگرتبوو.
کۆتاییهاتنی بنەماڵەی شەدادی لە دەوروبەری 1199 ز هاوکات بوو لەگەڵ سەرهەڵدانی شانشینی گورجی و پەرتەوازەبوونی سەلجوقییەکان.
مێژوونووسانی کورد هەموو بنەماڵەی شەدادی لە ڕووی مێژووییەوە بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە کوردەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
سوڵتان کوڕی مەحموود برای شاهەنشاه کوڕی مەحموود و کۆتا ئەندامی لقی مەحموود بوو کە بنەماڵەی شەدادیی بەڕێوە برد. لە 1174 ز گەیشتە دەسەڵات و نزیکەی 25 ساڵ فەرمانڕەوایی کرد؛ یەکێک لە ماوە درێژترەکانی فەرمانڕەوایی لە سەردەمی دوای ئانیی بنەماڵەکەدا. ماوەی فەرمانڕەوایی ئەو بەشی کۆتایی بنەماڵەیەک دەنوێنێت کە نزیکەی 250 ساڵ بەردەوام بووبوو.
سوڵتان کوڕی مەحموود وەک کۆتا فەرمانڕەوای شەدادی لە کۆتایی زنجیرەیەکی ڕەچەڵەکدا بوو کە بە شاهەنشاه، فەزڵی V، فەخرەددین شەداد، فەزڵی IV، ئەبولئەسوار شاووری II، مەنوچەهر، ئەبولئەسوار شاووری Iدا دەگەڕایەوە تا دەگەیشتە هەنگاوی دامەزراندنی محەمەد کوڕی شەداد لە دەوروبەری 951 ز. ئەو لاپەڕەی کۆتایی چیرۆکێکی 248 ساڵە بوو.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییە کۆتاییەکەی سوڵتان کوڕی مەحموود هاوکات بوو لەگەڵ لووتکەی شانشینی گورجی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە ژێر دەسەڵاتی شاژن تامار (فەرمانڕەوایی: 1184–1213 ز)، کە یەکێک بوو لە بەهێزترین پاشایانی قەفقاز لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. فراوانبوونی گورجی لە ژێر دەسەڵاتی تامار نەخشەی سیاسیی ناوچەکەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی ڕێک خستەوە. ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی، کە سەردەستی ناوبەناوی شەدادییەکان بوو، بەرەو دەوڵەتە جێنشینە ڕکابەرەکان پەرتەوازە دەبوو.
کۆتایی بنەماڵەی شەدادی لە دەوروبەری 1199 ز لە ڕێگەی شکستێکی سەربازیی بەرچاوەوە نەهات، بەڵکو بە وردە وردە تەسکبوونەوەی بواری سیاسی، کاتێک شانشینی گورجی بەشێکی ڕۆژ لە ڕۆژ زیاتری خاکەکانی قەفقازی دەخستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. بنەماڵەکە وەک دەسەڵاتێکی سیاسی کۆتایی هات، بەڵام گەلی کوردی ناوچەی قەفقاز، کە ڕەعیەتەکانیان و نەوە کولتوورییەکانیان بوون، لەگەڵ ئەواندا کۆتایی نەهات.
کۆتایی بنەماڵەی شەدادی
248 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی
فەرمانڕەوایی سوڵتان کوڕی مەحموود بنەماڵەیەکی کۆتایی پێ هێنا کە نزیکەی 250 ساڵ قەفقازی بەڕێوە بردبوو. بۆ تێگەیشتن لە ئاستی ئەم ماوەیە: ماوەی فەرمانڕەوایی شەدادییەکان (دەوروبەری 951–1199 ز) لە هەموو ماوەی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسەر عێراقدا، یان لە ماوەی نێوان داگیرکردنی ئینگلتەرا لەلایەن نۆرمانەکانەوە و جەنگەکانی گوڵەکان، درێژترە. ئەمە ڕووداوێکی کورت نەبوو، بەڵکو پڕۆژەیەکی شارستانیی بەردەوامی کوردی لە قەفقاز بوو کە چەندین نەوەی دەگرتەوە.
ئەوەی شەدادییەکان بەجێیان هێشت
بنەماڵەی شەدادی چەندین میراتی بەردەوامی بەجێ هێشت. مزگەوتی مەنوچەهر لە ئانی، کە هێشتا وەک یادگارێک لە شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆدا ڕاوەستاوە، دیارترینیانە. بەڕێوەبردنی خاکێکی فرەنەتەوەیی، لەوانە ئەرمەنی و ئازەربایجانی و کورد و ئەوانی دیکە، بۆ نزیکەی 250 ساڵ نموونەیەکی دەوڵەتداریی فرەنەتەوەیی لە سەدەکانی ناوەڕاستە. ناسنامە کوردییەکەی بنەماڵەکە، کە بە گونجانی کولتووری و نەرمونیانیی سیاسی و خۆڕاگریی دامەزراوەیی لە ماوەی نزیکەی 250 ساڵدا پارێزرا، شاهیدی قووڵایی شارستانیی کوردە.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
کۆتایی بنەماڵەی شەدادی لە دەوروبەری 1199 ز هەندێک جار وەک ئەنجامێکی حەتمیی فراوانبوونی گورجی دەخرێتەڕوو. مێژوونووسانی کورد بە شێوەیەکی جیاواز دەیخەنە پاشخانەوە: بنەماڵەیەک کە سەرەڕای هەڵمەتە سەربازییەکانی بیزەنتی، داگیرکردنی سەلجوقی، لەدەستدانی گەنجە و لەدەستدانی ئانی مابووەوە و دوای لەدەستدانی ئانی 75 ساڵ بەردەوام بوو، بە سادەیی «نەڕووخا». خۆی ڕاگرت تا لە کۆتاییدا بواری سیاسی بۆ دەوڵەتێکی کوردی ژێردەست لە قەفقازی ژێر باڵادەستیی گورجی داخرا.
چالاکییە دیاریکراوەکانی سوڵتان کوڕی مەحموود و بارودۆخە وردەکانی کۆتاییهاتنی بنەماڵەکە لە سەرچاوە ڕۆژاواییەکاندا بە تەواوی تۆمار نەکراون. مێژوونووسانی کورد پێگەی ئەو وەک کۆتا فەرمانڕەوای شەدادی دەسەلمێنن و تێبینی دەکەن کە 25 ساڵی فەرمانڕەواییە کۆتاییەکەی خۆی دەستکەوتێکی گرنگە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی سوڵتان کوڕی مەحموود کۆتاییهێنانە بە چیرۆکی شەدادییەکان بە شکۆوە. ئەو 25 ساڵ فەرمانڕەوایی کرد؛ درێژتر لە هەموو ماوەی مانەوەی زۆرێک لە بنەماڵەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەو بنەماڵەیەی کۆتایی پێ هێنا، یەکێک بوو لە بەرچاوترین دەستکەوتە سیاسییە کوردییەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست: نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی لە قەفقازدا، لە وزەی دامەزرێنەرانەی محەمەد کوڕی شەدادەوە تا لاپەڕەی کۆتایی سوڵتان کوڕی مەحموود.
بۆ گەلی کورد، سوڵتان کوڕی مەحموود کۆتا پارێزەری بنەماڵەیەکی گەورەیە. شەدادییەکان، لە دامەزراندنیان لە گەنجە لە 951 زەوە تا کۆتاییهاتنیان لە سەردەمی سوڵتان کوڕی مەحموود لە دەوروبەری 1199 ز، نیشانیان دا کە شارستانیەتی کورد دەتوانێت نزیکەی 250 ساڵ قەفقاز بەڕێوە ببات، یادگارەکان بنیاد بنێت کە هێشتا ڕاوەستاون، دانیشتووانی فرەنەتەوەیی بە لێهاتوویی بەڕێوە ببات و بە خۆڕاگرییەوە بەرگەی لەدەستدانی خاک بگرێت. ئەمە میراتی شەدادییەکانە. ئەم میراتە هی گەلی کوردە.
پرسیارە باوەکان
سوڵتان کوڕی مەحموود کێ بوو؟
سوڵتان کوڕی مەحموود (دەوروبەری 1174–دەوروبەری 1199 ز) کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی شەدادی کورد بوو؛ فەرمانڕەواییە کۆتاییە 25 ساڵەکەی نزیکەی 250 ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی لە باشووری قەفقازی کۆتایی پێ هێنا. ئەو برای شاهەنشاه کوڕی مەحموود و کۆتا ئەندامی لقی مەحموود بوو. مێژوونووسانی کورد ئەو بە کۆتا پارێزەری یەکێک لە بەرچاوترین بنەماڵە کوردەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن.
بنەماڵەی شەدادی کەی و بۆچی کۆتایی هات؟
بنەماڵەی شەدادی لە دەوروبەری 1199 ز، دوای نزیکەی 248 ساڵ، کۆتایی هات. کۆتاییەکەی لە ڕێگەی تەسکبوونەوەی هێواشی بواری سیاسییەوە هات، کاتێک شانشینی گورجی لە ژێر دەسەڵاتی شاژن تامار بەشێکی زیاتری قەفقازی دەخستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی، کە سەردەستی ناوبەناوی شەدادییەکان بوو، پەرتەوازە دەبوو. بنەماڵەکە دوای لەدەستدانی هەم گەنجە (دەوروبەری 1075 ز) و هەم ئانی (دەوروبەری 1124 ز) مابووەوە، بەڵام نەیتوانی دوای خستنە ژێر دەسەڵاتی گورجیی تەواوی قەفقازدا بمێنێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Shaddadids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.