ئەلئەوحەد ئەییووب کێ بوو؟
ئەلئەوحەد ئەییووب، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەلئەوحەد نەجمەددین ئەییووب کوڕی ئەلعادل بوو، شازادەیەکی کوردی ئەییووبی بوو کە لە سەرەتای سەدەی سێزدەهەمدا فەرمانڕەواییی ناوچەکانی جەزیرە، واتە باکووری میزۆپۆتامیا، لەوانە خەلات (ئەخلات) و مەیافارقینی کرد. ئەو یەکێک بوو لە کوڕە زۆرەکانی ئەلعادلی یەکەم کە بەشێک لە ئیمپراتۆریای کوردیان بۆ فەرمانڕەوایی پێ سپێردرا بوو. زۆرتر بە هەڵمەتە هاوبەشەکانی لەگەڵ براکەی، ئەلئەشرەف مووسا، لە ناوچەی جەزیرە ناسراوە.
ناوی ئەییووبی هەڵگرتبوو؛ هەمان ناوی نەجمەددین ئەییووب، باوکی گەورەی کوردیی بنەماڵەکە. ئەم ناونانە ڕێزی قووڵی بنەماڵەی ئەییووبی بۆ باپیرە دامەزرێنەرەکەیان دەردەخات. ناوچەکانی فەرمانڕەواییی ئەو لە جەزیرە گرنگییەکی ستراتیژییان هەبوو، چونکە لە خاڵی یەکتربڕینی ڕێگاکانی نێوان ئەنادۆڵ، میزۆپۆتامیا و سووریا هەڵکەوتبوون.
ئەلئەوحەد ئەییووب لە دەوروبەری 1210 مرد؛ لە نێو نەوەی کوڕەکانی ئەلعادلدا بە بەراورد زوو کۆچی دوایی کرد و ناوچەکانی خرانە ژێر فەرمانڕەواییی براکانی. ئەو نوێنەری ئەو تۆڕە فراوانەی فەرمانڕەوا ناوچەییە کوردە ئەییووبییانەیە کە پێکەوە نفووزی ئیمپراتۆریای کوردیان لە سەرانسەری قلمڕەوە فراوانەکانی پاراست.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلئەوحەد ئەییووب کوڕی ئەلعادلی یەکەم بوو و بە ناوی نەجمەددین ئەییووب، باوکی گەورەی کوردیی بنەماڵەکە، ناونرا بوو.
• ئەو فەرمانڕەواییی خەلات (ئەخلات) و مەیافارقینی لە جەزیرە کرد؛ ئەو ناوچانە گرنگییەکی ستراتیژییان لە سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کورددا هەبوو.
• لە جەزیرەدا لەگەڵ براکەی، ئەلئەشرەف مووسا، هەڵمەتی هاوبەشی کرد، لەوانە داگیرکردنی گرنگی ئەخلات لە پاشایەتیی ئەرمەنیی کیلیکیا لە 1207.
• لە دەوروبەری 1210 مرد و ناوچەکانی خرانە ژێر فەرمانڕەواییی ئەندامانی دیکەی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی.
• ئەو نوێنەری نەوەی دووەمی فەرمانڕەوا ناوچەییەکانی ئیمپراتۆریای کوردە؛ کوڕەکانی ئەلعادلی یەکەم کە نفووزی ئیمپراتۆریاکەیان لە ڕۆژهەڵات پاراست.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەلئەوحەد ئەییووب کوڕی ئەلعادلی یەکەم بوو؛ ئەوکاتە ئەلعادل دوای مردنی سەلاحەددین خۆی وەک کەسایەتیی زاڵ لە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا جێگیر دەکرد. ناوی ئەییووبی هەڵگرتبوو؛ ناوێک کە بە ئەنقەست بۆ ڕێزگرتن لە باوکی گەورەی کوردیی بنەماڵەکە هەڵبژێردرا بوو. ئەو لە ماڵی یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەواکانی سەردەمەکەدا گەورە بوو.
وەک براکانی، ئەلکامیل، ئەلموعەززەم عیسا، ئەلئەشرەف مووسا و ئەززاهیر غازی، بەشێک لە ناوچەکانی ئیمپراتۆریای کورد بۆ فەرمانڕەوایی بە ئەلئەوحەد ئەییووب سپێردرا. ئەو بەشە جەزیرە بوو؛ ناوچەی باکووری میزۆپۆتامیا لە نێوان بەشە سەرەوەکانی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات، کە شارە گرنگەکانی خەلات (ئەخلات)، مەیافارقین و شارۆچکەکانی دەوروبەری لەخۆ دەگرت.
جەزیرە یەکێک بوو لەو ناوچانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاست کە زۆرترین ململانێیان لەسەر بوو. هاوسنوور بوو لەگەڵ پاشایەتیی ئەرمەنی، میرنشینە زەنگییەکانی مووسڵ و ڕێگاکانی چوونە ناو ئەنادۆڵ. فەرمانڕەواییی ئەم ناوچەیە پێویستی بە هەردوو توانای سەربازی و لێهاتووییی دیپلۆماسی هەبوو.
چوارچێوەی مێژوویی
ناوچەی جەزیرە کە ئەلئەوحەد ئەییووب فەرمانڕەواییی دەکرد، لەبەر چەند هۆکارێک گرنگییەکی ستراتیژیی بنەڕەتیی بۆ ئیمپراتۆریای کورد هەبوو. لە باکووری ڕۆژهەڵاتدا ناوچەیەکی بەربەستی بەرامبەر زەنگییەکانی مووسڵ و پاشایەتیی ئەرمەنیی کیلیکیا پێک دەهێنا. دەوڵەمەندیی کشتوکاڵی و ڕێگاکانی بازرگانییەکەی بەشدارییان لە سەرچاوە ئابوورییەکانی ئیمپراتۆریاکەدا دەکرد. دانیشتووانە کوردەکەشی، چونکە ناوچەکە بەشێک بوو لە ناوچە ناوەندییە نەریتییەکانی کورد، وای کردبوو ببێتە درێژکراوەیەکی سروشتیی دەسەڵاتی کوردیی ئەییووبی.
ڕێڕەوی فەرمانڕەواییی ئەلئەوحەد ئەییووب هاوکات بوو لەگەڵ جێگیرکردنی ئیمپراتۆریای کورد لەلایەن باوکی، ئەلعادلی یەکەم، لە سەرەتای ساڵانی 1200دا. ئەو هەڵمەتانەی لەگەڵ ئەلئەشرەف مووسا بە هاوبەشی ئەنجامی دەدان، بەشێک بوون لە ستراتیژیی فراوانتری ئەلعادل بۆ فراوانکردن و پاراستنی سنووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریاکە.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هەڵمەتەکانی جەزیرە و داگیرکردنی ئەخلات
گرنگترین دەستکەوتی سەربازیی ئەلئەوحەد ئەییووب داگیرکردنی هاوبەشی ئەخلات (خەلات) لە نزیک دەریاچەی وان لە 1207 بوو، کە لەگەڵ براکەی، ئەلئەشرەف مووسا، ئەنجامی دا. ئەخلات قەڵایەکی گرنگ بوو کە ڕێگاکانی چوونە ناو ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی کۆنترۆڵ دەکرد و بۆ چەندین دەیە دەسەڵاتە جیاوازەکان لەسەر بەدەستهێنانی ململانێیان دەکرد.
داگیرکردنی ئەخلات سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرد و ئەو ناوچانەی جەزیرەی پاراست کە ئەلئەوحەد و ئەلئەشرەف مووسا هەردووکیان فەرمانڕەوایییان دەکرد. ئەمە یەکێک بوو لە گرنگترین دەستکەوتە خاکییەکانی سەردەمی دوای سەلاحەددین و نیشانی دا کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەلعادلی یەکەمدا فراوان دەبوو، نەک بچووک.
فەرمانڕەواییی جەزیرە
فەرمانڕەواییی ئەلئەوحەد ئەییووب لە خەلات و مەیافارقین نیشاندەری گەیشتنی دەسەڵاتی کارگێڕیی ئیمپراتۆریای کورد بە ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژهەڵات بوو. ئەم شارانە هەم لە ڕووی سەربازی و هەم لە ڕووی بازرگانییەوە گرنگ بوون، چونکە لەسەر ڕێگاکانی بازرگانیی نێوان ئەنادۆڵ، قەفقاز و میزۆپۆتامیا هەڵکەوتبوون.
دوای مردنی لە دەوروبەری 1210، ناوچەکانی لە نێوان براکانیدا دابەش کرانەوە. ئەمە نیشاندەری ئەوەیە کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی چۆن وەک پڕۆژەیەکی خێزانی کار دەکرد و بە گۆڕانی بارودۆخ، ناوچەکان لە نێوان ئەندامانی بنەماڵەکەدا دەستاودەستیان پێ دەکرا.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
سەرچاوە ڕاستەوخۆ مێژووییەکان بە بەراورد کەم باس لە ئەلئەوحەد ئەییووب دەکەن و زیاتر گرنگی بە برا ناسراوترەکانی، ئەلکامیل، ئەلموعەززەم عیسا، ئەلئەشرەف مووسا و ئەززاهیر غازی، دەدەن. ناسنامە کوردییەکەی بە تەواوی سەلمێنراوە، چونکە کوڕی ئەلعادلی یەکەم و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو.
گرنگیی سەرەکیی ئەلئەوحەد ئەییووب لە مێژوودا پەیوەندی بە هەڵمەتی ئەخلات لە 1207ەوە هەیە. ئەو هەڵمەتە باشتر تۆمار کراوە، چونکە ڕووداوێکی گرنگی سەربازی بوو کە کاریگەریی لەسەر سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کورد هەبوو. جگە لەوە، مردنی بە بەراورد زووی ئەو سنووری بۆ شوێنپەنجە مێژووییەکەی دانا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەلئەوحەد ئەییووب نوێنەری نەوەی دووەمی فەرمانڕەوا ناوچەییە کوردە ئەییووبییەکانە؛ کوڕەکانی ئەلعادلی یەکەم کە دوای مردنی سەلاحەددین بە هاوبەشی نفووزی ئیمپراتۆریاکەیان لە قلمڕەوە فراوانەکانی پاراست. فەرمانڕەواییی ئەو لە جەزیرە باڵی باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردی لە قۆناغی هەستیاری جێگیرکردنی دەسەڵاتی ئەلعادلدا پاراست. بەشداریی ئەو لە هەڵمەتی ئەخلاتیش یارمەتیی بەدەستهێنانی یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتە خاکییەکانی سەردەمی دوای سەلاحەددینی دا.
ئەو بیرمان دەخاتەوە کە شکۆی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی تەنها بە دەستی ژمارەیەکی کەمی کەسایەتیی ناسراو نەپارێزرا بوو؛ بەڵکو تۆڕێک لە شازادە لێهاتووەکان شکۆکەیان پاراست، کە بە ئاستی جیاوازی توانا و بەهرە فەرمانڕەواییی ناوچە زۆرەکانیان دەکرد. ئەلئەوحەد ئەییووب یەکێک بوو لەوانەی ڕۆڵی خۆیان گێڕا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
ئەلعادلی یەکەم؛ باوکی و سوڵتانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلئەشرەف مووسا؛ براکەی کە لە جەزیرەدا پێکەوە هەڵمەتی هاوبەشیان دەکرد
ئەلکامیل؛ براکەی و سوڵتانی میسر
ئەلموعەززەم عیسا؛ براکەی و فەرمانڕەوای دیمەشق و فەلەستین
سەلاحەددین؛ مامی و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
نەجمەددین ئەییووب؛ باپیری و باوکی گەورەی بنەماڵەکە کە ئەو بە ناوی ناونرا بوو
پرسیارە باوەکان
ئەلئەوحەد ئەییووب کێ بوو؟
ئەلئەوحەد ئەییووب کوڕی ئەلعادلی یەکەم و شازادەیەکی کوردی ئەییووبی بوو کە فەرمانڕەواییی خەلات و مەیافارقینی لە جەزیرە کرد. زۆرتر بە داگیرکردنی هاوبەشی ئەخلات لەگەڵ براکەی، ئەلئەشرەف مووسا، لە 1207 ناسراوە.
ئەلئەوحەد ئەییووب زۆرتر بە چی ناسراوە؟
زۆرتر بە داگیرکردنی ئەخلات لە نزیک دەریاچەی وان لە 1207 ناسراوە، کە لەگەڵ براکەی، ئەلئەشرەف مووسا، بە هاوبەشی ئەنجامی دا و سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرد.
ئایا ئەلئەوحەد ئەییووب کورد بوو؟
بەڵێ. ئەلئەوحەد ئەییووب کوڕی ئەلعادلی یەکەم و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. ناوی ئەییووبی هەڵگرتبوو، کە ناوی باوکی گەورەی کوردیی بنەماڵەکە بوو؛ ئەم ناوە بە ئەنقەست وەک نیشانەیەکی میراتی کوردیی ئەییووبیی ئەو هەڵبژێردرا بوو.
ئەلئەوحەد ئەییووب لە کوێ فەرمانڕەواییی کرد؟
لە ناوچەی جەزیرە لە باکووری میزۆپۆتامیا فەرمانڕەواییی کرد و خەلات (ئەخلات)ی لە نزیک دەریاچەی وان و مەیافارقینی بەڕێوە برد؛ ئەو ناوچانە لە سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا بوون.
گرنگیی ئەلئەوحەد ئەییووب چییە؟
ئەو نوێنەری تۆڕی فەرمانڕەوا ناوچەییە کوردە ئەییووبییەکانە کە لە نەوەی دوای سەلاحەددیندا نفووزی ئیمپراتۆریاکەیان لە قلمڕەوە فراوانەکانی پاراست. فەرمانڕەواییی ئەو لە جەزیرە و بەشداریی لە هەڵمەتی ئەخلات یارمەتیی ئاسایش و فراوانبوونی ئیمپراتۆریای کوردیان لە باکووری ڕۆژهەڵاتدا دا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Al-Ashraf Musa.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. The Mohammedan Dynasties. 1894.
Gibb, H.A.R. The Damascus Chronicle of the Crusades. Luzac, 1932.