ئەلکامیل کێ بوو؟
ئەلکامیل، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەلکامیل ناسیرەددین محەمەد کوڕی ئەلعادل بوو، سوڵتانی کوردی ئەییووبیی میسر لە 1218 تا 1238 و یەکێک لە کاریگەرترین فەرمانڕەوایانی مێژووی ئیمپراتۆریای کوردی بوو. وەک گەورەترین کوڕی ئەلعادلی یەکەم و هاوفەرمانڕەوای کرداریی میسر تەنانەت لە کاتی ژیانی باوکیشیدا، ئەلکامیل لە دوای سەردەمی سەلاحەددینەوە ڕووبەڕووی گەورەترین هەڕەشەی خاچپەرستان بووەوە و بە تێکەڵەیەک لە هێزی سەربازی و دیپلۆماسیی بوێرانە چارەسەری کرد.
بەناوبانگترین، و جێی ناکۆکیترین، کردەوەی پەیمانی یافای 1229 بوو کە بە پێی ئەو ڕازی بوو قودس و بەیتلەحم و ناسیرە و ڕێڕەوێک بۆ دەریا بە ئیمپراتۆری ڕۆمی پیرۆز، فرێدریکی دووەم، بگەڕێنێتەوە لە بەرامبەر ئاگربەستێکی دە ساڵەدا. بە حیسابی ئەلکامیل، ڕێککەوتنەکە لە ڕووی دیپلۆماسییەوە زۆر زیرەکانە بوو، بەڵام سەرکردە ئایینییە موسڵمانەکان لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا وەک ڕادەستکردنێکی قبوڵنەکراوی شوێنە پیرۆزەکان سەرکۆنەیان کرد.
ئەلکامیل هەروەها کەسێکی خاوەن حەزی ڕاستەقینەی فێربوونی فکری بوو. نامەئاڵوگۆڕەکەی لەگەڵ فرێدریکی دووەم، کە خۆیشی زانا و شارەزای بواری جیاواز بوو، یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین ئاڵوگۆڕە فکرییەکانی نێوان فەرمانڕەوایەکی موسڵمان و ئیمپراتۆرێکی مەسیحی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئەم ئاڵوگۆڕە ئەلکامیل وەک فەرمانڕەوایەکی زۆر پێگەیشتوو نیشان دەدات کە نەریتی کوردیی ئەییووبیی بۆ تێکەڵکردنی هێزی سەربازی بە پێشکەوتووییی کولتووری لە خۆیدا کۆ کردبووەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلکامیل گەورەترین کوڕی ئەلعادلی یەکەم و سوڵتانی میسر لە 1218 تا 1238 بوو؛ دوای سەلاحەددین ئەو سوڵتانە ئەییووبییە بوو کە درێژترین ماوەی فەرمانڕەواییی هەبوو.
• هێرشەکەی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی بۆ سەر دیمیاط لە 1219-1221 شکست پێ هێنا و خاچپەرستانی ناچار کرد لە میسر پاشەکشە بکەن.
• پەیمانی یافای ئەو لەگەڵ فرێدریکی دووەم لە 1229، بۆ دە ساڵ قودسی گەڕاندەوە بۆ ژێر کۆنترۆڵی خاچپەرستان؛ بڕیارێک کە سەرکۆنەکردنێکی تووڕەی جیهانی ئیسلامیی بەدوادا هات.
• لەسەر فەلسەفە و زانست لەگەڵ فرێدریکی دووەم نامەئاڵوگۆڕی دەکرد و نموونەی نەریتی کوردیی ئەییووبیی بۆ بەشداریی زانستی بوو.
• لە 1238 مرد، دوای ئەوەی بۆ دوو دەیە سیاسەتی ئیمپراتۆریای کوردیی کۆنترۆڵ کردبوو و بە شەڕ و دیپلۆماسی میسری بە سەلامەتی ڕاگرتبوو.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەلکامیل لە دەوروبەری 1180 لە قاهیرە وەک گەورەترین کوڕی ئەلعادلی یەکەم لەدایک بوو؛ ئەلعادل لەو کاتەدا لە جیاتی براکەی سەلاحەددین فەرمانڕەواییی میسری دەکرد. لە ناوەندی دەسەڵاتدا گەورە بوو و لە باوکە بەهێزەکەی خوێندنێکی تێروتەسەلی لە دەوڵەتداری و فەرماندەییی سەربازی وەرگرت. کاتێک ئەلعادل لە 1200 بوو بە سوڵتان، ئەلکامیل پێشتر بە کردەوە بە هاوبەشی فەرمانڕەواییی میسری دەکرد.
سەرەتای ژیانی سیاسیی ئەو بەو قەیرانانە داڕێژرا کە دوای دەستپێکی سەدەی سێزدە هاتن: بەڕێوەبردنی سەرچاوە فراوانە کشتوکاڵی و ئابوورییەکانی میسر، مامەڵەکردن لەگەڵ هێرشەکانی خاچپەرستان لە کەناری دێلتا و بەڕێوەبردنی پەیوەندییە هەمیشە پڕ لە گرژییەکان لەگەڵ براکانی، ئەلموعەززەم لە دیمەشق و ئەڵئەشرەف لە جەزیرە.
کاتێک ئەلعادلی یەکەم لە ئابی 1218 مرد، ئەلکامیل هەر میسری بە میرات نەبرد، بەڵکو پلەی باڵای کرداریی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیشی بە میرات برد. یەکسەر بە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان تاقی کرایەوە، کە سێ هەفتە پێش مردنی باوکی لە دیمیاط دابەزیبوو.
پاشخانی مێژوویی
پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان (1217-1221) گەورەترین هێرشی خاچپەرستان لە ماوەی نەوەیەکدا بوو و ئامانجی میسر بوو، دڵی ئابووریی ئیمپراتۆریای کوردی، لەبری فەلەستین. پاپ هۆنۆریوسی سێیەم و پاشا ئەندرەوی دووەمی هەنگاریا شەپۆلە یەکەمەکەیان سەرکردایەتی کرد و خاچپەرستان لە نۆڤەمبەری 1219، سەرەڕای بەرگریی بێهیوایانەی ئەلکامیل، شارە قەڵابەندکراوەکەی دیمیاطیان گرت.
وەڵامی دیپلۆماسیی ئەلکامیل جێی سەرنج بوو. پێشنیاری قودس و زۆربەی خاکی پیرۆزی بە خاچپەرستان کرد لە بەرامبەر پاشەکشەکردنیان لە میسر؛ پێشنیارێک کە نوێنەری پاپ، پێلاگیوس، بە سووربوون لەسەر سەرکەوتنی تەواوی خاچپەرستان ڕەتی کردەوە. خاچپەرستان لە پێشڕەوی بەرەو قاهیرەدا لە توانای خۆیان زیاتر چوونە پێش، لە مەنسوورە بە لافاوی ساڵانەی نیل گیرۆدە بوون و لە 1221 لە بەرامبەر بەتاڵکردنەوەی دیمیاط ناچار بوون خۆیان ڕادەست بکەن. ئەلکامیل میسر و ئیمپراتۆریای کوردیی ڕزگار کردبوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەرگری دژی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان
بەڕێوەبردنی قەیرانی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان لەلایەن ئەلکامیلەوە، یەکێک لە دەستکەوتە مەزنەکانی ستراتیژیی سەربازی و دیپلۆماسیی سەدەکانی ناوەڕاستە. بەردەوام مەرجەکانی ئاشتیی پێشنیار دەکرد کە قودسیان بە خاچپەرستان دەدا، چونکە لەوە تێگەیشتبوو کە هەڕەشەی ڕاستەقینەی خاچپەرستان بۆ میسرە، دڵی ئیمپراتۆریای کوردی، و لە هەمان کاتدا بەرگرییەکانی لە درێژاییی نیل قەڵابەند دەکرد.
کاتێک خاچپەرستان پێشنیارەکانیان ڕەت کردەوە و بەرەو قاهیرە پێشڕەوییان کرد، ئەلکامیل ڕێگەی دا لافاوی نیل گیرییان بخات. لە مەنسوورە لە 1221 گەمارۆ درابوون و برسی بوون، بۆیە خاچپەرستان ناچار بوون دیمیاط بەجێ بهێڵن و بە تەواوی پاشەکشە بکەن. ئیمپراتۆریای کوردی لە گەورەترین تاقیکردنەوەی خۆی لە دوای سەلاحەددینەوە ڕزگاری بووبوو.
پەیمانی یافا و شارەزاییی دیپلۆماسی
پەیمانی یافای 1229، ڕێککەوتنی ئەلکامیل لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمی پیرۆز فرێدریکی دووەم، بۆ دە ساڵ قودس و بەیتلەحم و ناسیرە و ڕێڕەوێکی کەناراویی گەڕاندەوە بۆ ژێر کۆنترۆڵی خاچپەرستان. ئەلکامیل حیسابی کرد کە ئاگربەستێکی دە ساڵە بەهادارترە لەو شەڕە بێکۆتایییەی بۆ چەند دەیە توانای ئیمپراتۆریای کوردیی بەفیڕۆ دابوو.
پەیمانەکە لە بوێرییەکەیدا زۆر زیرەکانە بوو، بەڵام لە ناوخۆدا لە ڕووی سیاسییەوە کارەساتبار بوو. سەرکردە ئایینییە موسڵمانەکان بە خیانەتیان ناوبرد؛ پەتریارکی قودس ڕەتی کردەوە مەراسیمە مەسیحییەکان لە قودسێکدا بەڕێوە ببات کە لە ڕێگەی پەیمانەوە دانوستانی لەسەر کرابوو. فرێدریکی دووەم خۆیشی لە کاتی واژۆکردنەکەدا لە کڵێسا دەرکرابوو. بەڵام بۆ ئەلکامیل، ئەم پەیمانە دەیەیەک ئاشتیی ڕێژەییی بۆ ئیمپراتۆریای کوردی دابین کرد و ڕێگەی پێدا سەرنجی خۆی بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵی سووریا بگوازێتەوە.
کارلێکی کولتووری و ژیانی فکری
نامەئاڵوگۆڕی ئەلکامیل لەگەڵ فرێدریکی دووەم لەسەر فەلسەفە و بیرکاری و زانستە سروشتییەکان، یەکێک لە جێی سەرنجترین ئاڵوگۆڕە فکرییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست نیشان دەدات. ئەو دوو فەرمانڕەوایە لە سەرووی جیاوازییە ئایینی و سیاسییەکانەوە گفتوگۆیەکی نزیک لە گفتوگۆی هاوکاران دەکرد؛ زانا و دیاری و پرسیارە فەلسەفییەکانیان ئاڵوگۆڕ دەکرد.
ئەلکامیل بە پێی نەریتی باوکی و باپیری سەلاحەددین، پشتیوانی فێربوون بوو. دەربارەکەی زانایانی بۆ خۆی ڕاکێشا و خۆی بە ئاستێکی بەرزەوە بەشداریی لە ژیانی فکریی ئیمپراتۆریای کوردی کرد. ئەو نەریتەی لە خۆیدا کۆ کردبووەوە کە سوڵتانە ئەییووبییەکانی کرد بە یەکێک لە پێگەیشتووترین فەرمانڕەوایانی سەردەمی خۆیان لە ڕووی کولتوورییەوە.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
پەیمانی یافا هێشتا یەکێکە لەو ڕووداوانەی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست کە زۆرترین مشتومڕیان لەسەر دەکرێت. هاوچەرخە موسڵمانەکانی ئەلکامیل بە گشتی وەک ڕادەستکردنی سێیەمین شاری پیرۆزی ئیسلام بە ئیمپراتۆرێکی مەسیحی سەرکۆنەیان کرد. مێژوونووسە نوێکان دوو بۆچوونیان هەیە: هەندێک بە شاهکارێکی دەوڵەتداریی واقیعبینانەی دەبینن، دە ساڵ دەرفەتی هەناسەدان لە بەرامبەر شارێکدا کە دیوارەکانی پێشتر ڕووخێندرابوون؛ ئەوانی دیکە بە حیسابکردنێکی هەڵە و کارەساتباری دەبینن کە متمانە بە سەرکردایەتیی ئەییووبییەکانی لاواز کرد.
ناسنامەی کوردیی ئەلکامیل هەرگیز بە جدی نەخراوەتە ژێر پرسیار. وەک کوڕی ئەلعادلی یەکەم و نەوەی نەجمەددین ئەییووب، ئەندامێکی تەواوی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. بەڵام هەندێک مێژوونووسی ناسیۆنالیستی عەرەبی نوێ هەوڵیان داوە ئەییووبییەکان بە عەرەب بناسێنن؛ بانگەشەیەک کە بەڵگە مێژووییەکان ڕەتی دەکەنەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەلکامیل یەکێک لە کاریگەرترین فەرمانڕەوایانی مێژووی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاستە. میسری لە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕزگار کرد، بۆ دوو دەیە زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی ئەییووبییەکاندا و بە پەیمانی یافا یەکێک لە بوێرانەترین کردەوە دیپلۆماسییەکانی سەردەمەکەی بەرهەم هێنا، هەر بۆچوونێکمان لەسەر دانایییەکەی هەبێت.
هاوبەشیی فکریی ئەو لەگەڵ فرێدریکی دووەم هێمای ئەو پێشکەوتووییە کولتوورییەیە کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی هێنای بۆ جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەلکامیل هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی لە خۆیدا کۆ کردبووەوە کە سوڵتانەتی ئەییووبییان جێی سەرنج کرد: توندوتۆڵیی سەربازی، داهێنانی دیپلۆماسی و حەزی ڕاستەقینەی فێربوونی فکری، کە هەموویان ڕەگیان لە میراتە شانازیپێکراوە کوردییەی ئەو بنەماڵەیەدا بوو کە باپیری دایمەزراندبوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلعادلی یەکەم؛ باوک و سوڵتانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
سەلاحەددین؛ مام و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلموعەززەم عیسا؛ برا، فەرمانڕەوای دیمەشق؛ دژایەتیی ستراتیژیی ئاشتیی ئەوی کرد
ئەڵئەشرەف مووسا؛ برا، ئەلکامیل لە 1229 دیمەشقی پێ سپارد
ئەلعادلی دووەم؛ کوڕ و جێنشینی کورتماوە وەک سوڵتانی میسر
ئەسساڵح ئەییووب؛ ئەو کوڕەی بوو بە دوا سوڵتانی بەهێزی میسر
نەجمەددین ئەییووب؛ باپیر و گەورەی خێزانی بنەماڵە کوردییەکە
پرسیارە باوەکان
ئەلکامیل کێ بوو؟
ئەلکامیل سوڵتانی کوردی ئەییووبیی میسر لە 1218 تا 1238، گەورەترین کوڕی ئەلعادلی یەکەم و بەهێزترین فەرمانڕەوای ئەییووبی لە دوای سەلاحەددینەوە بوو. پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی شکست پێ هێنا و پەیمانی جێی ناکۆکیی یافای لەگەڵ فرێدریکی دووەم واژۆ کرد.
ئەلکامیل زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە پەیمانی یافای 1229 ناسراوە، کە بە پێی ئەو قودسی بۆ دە ساڵ گەڕاندەوە بۆ ژێر کۆنترۆڵی خاچپەرستان لە بەرامبەر ئاگربەستێکدا. هەروەها بە شکستهێنانی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان و بە نامەئاڵوگۆڕە فکرییە بەناوبانگەکەی لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمی پیرۆز، فرێدریکی دووەم، ناسراوە.
ئەلکامیل کورد بوو؟
بەڵێ. ئەلکامیل کوڕی ئەلعادلی یەکەم و ئەندامێکی تەواوی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. ئەییووبییەکان بنەماڵەیەکی کوردی بوون کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕایەوە بۆ نەجمەددین ئەییووب، و ئەلکامیل بە شانازییەوە میراتگری ئەو نەریتە ئیمپراتۆرییە کوردییە بوو.
بۆچی ئەلکامیل قودسی دا بە فرێدریکی دووەم؟
ئەلکامیل حیسابی کرد کە ئاگربەستێکی دە ساڵە بەهادارترە لە بەردەوامبوونی ئەو شەڕەی توانای ئیمپراتۆریای کوردیی بەفیڕۆ دەدا. پێشتر براکەی، ئەلموعەززەم، لە 1219 دیوارەکانی قودسی ڕووخاندبوو و بەهای سەربازیی شارەکەی کەم کردبووەوە. پەیمانەکە دەیەیەک ئاشتیی بۆ ئیمپراتۆریای کوردی دابین کرد، هەرچەندە زۆرێک لە سەرمایەی سیاسیی ئەلکامیلی لە جیهانی ئیسلامیدا بەفیڕۆ دا.
میراتی ئەلکامیل چییە؟
ئەلکامیل وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین و لێهاتووترین فەرمانڕەوایانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لە یاددا ماوە: ئەو کەسەی میسری لە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕزگار کرد، جێی ناکۆکیترین ڕێککەوتنی ئاشتیی لە مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا واژۆ کرد و یەکێک لە جێی سەرنجترین ئاڵوگۆڕە فکرییەکانی سەردەمەکەی لەگەڵ ئیمپراتۆرێکی مەسیحی بەڕێوە برد. ئەو دژبەیەکییەکانی مەزنیی کوردیی ئەییووبیی لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Powell, James M. Anatomy of a Crusade, 1213–1221. University of Pennsylvania Press, 1986.
Van Cleve, Thomas C. 'The Fifth Crusade.' لە A History of the Crusades، بەرگی 2، 1969.
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Kamil.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.