ئەلموعەززەم عیسا کێ بوو؟
ئەلموعەززەم عیسا، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەلموعەززەم شەرەفەددین عیسا کوڕی ئەلعادل بوو، میرێکی کوردی ئەییووبی بوو کە لە یەکێک لە سەختترین سەردەمەکانی ئیمپراتۆریای کوردیدا فەرمانڕەواییی دیمەشق و فەلەستینی بۆ ئیمپراتۆریاکە کرد. ئەو کوڕی ئەلعادلی یەکەم و برای ئەلکامیل بوو، لە ڕووی فکرییەوە یەکێک لە پێگەیشتووترین میرە ئەییووبییەکان بوو و هەروەها یەکێک لەوان بوو کە زۆرترین ناکۆکییان لەسەر هەبوو.
بەرچاوترین بڕیاری لە 1219، لە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستاندا، هات: بۆ ڕێگرتن لە بەکارهێنانی قودس وەک بنکەیەکی پتەوی خاچپەرستان، فەرمانی ڕووخاندنی دیوارەکانی شارەکەی دا. ئەمە حیسابکردنێکی دڵڕەقانە بوو؛ وێرانکردنی ئەوەی نەتوانی بیپارێزێت، و تووڕەییی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا هەڵگیرساند. بەڵام لۆژیکێکی ساردی ستراتیژی و سووربوون لەوەی خاچپەرستان هیچ بەرترییەکی سەربازییان نەبێت، پاڵنەری ئەو بڕیارە بوو.
ئەلموعەززەم زانای یاسای ئیسلامی، قوتابیی فیقهی حەنەفی و پشتیوانی فێربوون بوو. دەربارەکەی لە دیمەشق ئامادەییی سەربازیی بە زیندووییی فکرییەوە تێکەڵ کرد و کەسایەتیی ئاڵۆزی شارستانیەتی کوردیی ئەییووبیی لە خۆیدا کۆ کردەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلموعەززەم عیسا کوڕی ئەلعادلی یەکەم بوو و لە 1198ەوە تا مردنی لە 1227، فەرمانڕەواییی دیمەشق و فەلەستینی بۆ ئیمپراتۆریای کوردی کرد.
• لە 1219 دیوارەکانی قودسی ڕووخاند، لەبری ئەوەی ڕێگە بدات بەرگریی خاچپەرستان بەهێز بکەن؛ بڕیارێک کە جیهانی ئیسلامیی شۆک کرد، بەڵام لۆژیکێکی سەختی سەربازیی نیشان دەدا.
• ئەو زانای یاسای ئیسلامیی حەنەفی و پشتیوانی فێربوون لە دەرباری دیمەشق بوو.
• هەوڵی هاوپەیمانێتیی لەگەڵ شای خوارەزمی، جەلالەددین، دا بۆ دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو دژی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان.
• لە 1227 مرد و دیمەشقی بۆ کوڕەکەی، ئەنناسیر داود، بەجێ هێشت؛ فەرمانڕەواییی کورتەکەی ئەو زوو لەلایەن مامی، ئەلکامیل، کۆتاییی پێ دەهات.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەلموعەززەم عیسا لە دەوروبەری 1176-1180 وەک کوڕی ئەلعادلی یەکەم، سوڵتانی داهاتووی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی، لەدایک بوو. لە ماڵێکدا گەورە بوو کە میراتە سەربازییە کوردییەکەی و پەیوەندیی قووڵی بە زانستە ئیسلامییەکانەوە دیاری دەکرد؛ ئەلعادل خۆی وەک فەرمانڕەوایەکی بیرمەند و ڕۆشنبیر ناسراو بوو و ئەلموعەززەم ئەم تایبەتمەندییانەی بە تەواوی بە میرات برد.
لە سەرەتای ژیانی سیاسییدا، فەرمانڕەواییی خاکەکانی دیمەشق و فەلەستینی پێ سپێردرا و کۆنترۆڵی سنووری خاچپەرستان و بەرپرسیاریی ناوچە سنوورییەکانی ئیمپراتۆریای کوردیی پێ درا کە زۆرترین ململانێیان لەسەر دەکرا. هەم وەک فەرماندەی سەربازی و هەم وەک فەقیهێکی ئیسلامی گەشەی کرد؛ یاسای حەنەفیی خوێند و وەک یەکێک لە زاناترین میرەکانی نەوەی خۆی ناوبانگی پەیدا کرد.
ساڵە سەرەتاییەکانی ئەو هاوکات بوون لەگەڵ سەردەمە ئاژاوەدارەکەی دوای مردنی سەلاحەددین، کاتێک میرە کوردە ئەییووبییەکان بە توندی کێبڕکێیان لەسەر دەسەڵاتی سەروو دەکرد. ئەلموعەززەم بە وریایییەوە مامەڵەی لەگەڵ ئەم سەردەمە کرد، بنکەکەی دیمەشقی ڕاگرت و لە هەمان کاتدا بەشداریی لە سیاسەتی فراوانتری باڵەکانی ناو ئیمپراتۆریاکە کرد.
پاشخانی مێژوویی
پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان (1217–1221)، کە گەورەترین هێرشی خاچپەرستان بوو لە دوای سێیەمین هەڵمەتەوە، سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەلموعەززەمی بەسەر دیمەشقدا داگیر کردبوو. پاپ ئینۆسێنتی سێیەم بانگەوازی ئەو هەڵمەتەی کردبوو و هێزەکانی لە 1217 بە هێزێکی زۆرەوە گەیشتن. براکەی ئەلموعەززەم، ئەلکامیل، لە میسر ڕووبەڕووی هێرشە سەرەکییەکە بووەوە، لە کاتێکدا ئەلموعەززەم بەشی سووریا و فەلەستینی ڕاگرت.
بارودۆخی ستراتیژی ناسەقامگیر بوو. ئیمپراتۆریای کوردی لە ناوخۆدا دابەش بوو و هەڕەشەی هاوپەیمانێتیی خاچپەرستان لەگەڵ مەغۆل یان هێزەکانی دیکە بەسەرییەوە بوو. بڕیاری ئەلموعەززەم بۆ ڕووخاندنی دیوارەکانی قودس لە 1219 حیسابکردنە ناچارەکانی فەرماندەیەکی نیشان دەدا کە دەیزانی ناتوانێت شارەکە لە بەرامبەر هێرشێکی سوورانەدا ڕابگرێت و ڕەتی کردەوە قەڵابەندییەکانی وەک دیاری بۆ دوژمنەکانی بەجێ بهێڵێت.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەرگری لە فەلەستین و سنووری دیمەشق
بەرپرسیاریی سەربازیی سەرەکیی ئەلموعەززەم بەرگری لە فەلەستین و بەشی ڕۆژهەڵاتی ڕووباری ئوردن بوو؛ ئەو خاکانەی نێوان میسر و سووریا کە پاشایەتییە خاچپەرستەکان هێشتا لەوێ بوون. ئەو بە تێکەڵەیەک لە شەڕی جووڵاو، قەڵابەندکردن و پاشەکشەی ستراتیژی لە کاتی پێویستدا ئەو بەرگرییەی کرد.
بەرچاوترین کردەوەی ستراتیژیی ئەو ڕووخاندنی دیوارەکانی قودس لە 1219 بوو. کاتێک ڕوون بووەوە کە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕەنگە دوای هەڵمەتەکەی میسر بەرەو باکوور بڕوات، ئەلموعەززەم فەرمانی وێرانکردنی بەرگرییەکانی شارەکەی دا بۆ ئەوەی داگیرکردنەوەی قودس لەلایەن خاچپەرستانەوە هیچ بەهایەکی ستراتیژیی نەبێت. بڕیارەکە ئازاربەخش بوو؛ قودس سێیەمین شاری پیرۆزی ئیسلام بوو، بەڵام لە ڕووی سەربازییەوە عەقڵانی بوو.
زانست و بەشداریی فکری
ئەلموعەززەم یەکێک لە بەهرەمەندترین فەرمانڕەوایانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لە ڕووی فکرییەوە بوو. لە لای زانا پێشەنگەکانی سەردەمی خۆی فیقهی حەنەفیی خوێند و بەوە ناسراو بوو کە خۆی بەشداریی لە مشتومڕە ئایینی و یاساییەکاندا دەکرد. پشتیوانیی ئەو لە فێربوون لە دیمەشق، لە سەردەمی فەرمانڕەوایییدا شارەکەی کرد بە ناوەندێکی زانستە ئیسلامییەکان.
شیعری دەنووسی و لەگەڵ ڕەوتە فکرییەکانی سەردەمی خۆی کارلێکی دەکرد، بەوەش نموونەی باڵای زانا و جەنگاوەری کوردیی ئەییووبیی لە خۆیدا کۆ کردبووەوە. حەزی بە یاسای ئیسلامی، تایبەتمەندییەکی دیاری زانستیی بە فەرمانڕەوایییەکەی دا کە لە زۆرێک لە هاوچەرخەکانی جیای دەکردەوە.
دروستکردنی هاوپەیمانێتی دژی هەڵمەتەکانی خاچپەرستان
لە ساڵەکانی پێش مردنیدا، ئەلموعەززەم ستراتیژییەکی دیپلۆماسیی پڕ لە ئاواتی بەرزی گرتە بەر: هاوپەیمانبوون لەگەڵ جەلالەددین مینگبورنو، شای خوارەزمی کە مەغۆل بەرەو ڕۆژئاوا پاشەکشەیان پێ دەکرد. ئەلموعەززەم هیواخواز بوو ئەم هاوپەیمانێتییە بەرەیەکی یەکگرتووی بەهێز دژی هەڕەشەی خاچپەرستان دروست بکات، هەرچەندە پێش مردنی لە 1227 هەرگیز بە تەواوی نەهاتە دی.
هەڵوێستی ئەو دژی هەڵمەتی خاچپەرستان بە ڕوونی جیاواز بوو لە ڕێبازی دیپلۆماسیترەکەی براکەی ئەلکامیل. گرژیی نێوان ئەو دوو برایە لەسەر ستراتیژیا، کە لە پەیمانە جێی ناکۆکییەکەی 1229ی ئەلکامیل لەگەڵ فرێدریکی دووەم و ڕادەستکردنی قودس بە خاچپەرستاندا گەیشتە لووتکە، یەکێک لە ململانێ دیارەکانی ناو ئیمپراتۆریای کوردی لەم سەردەمەدا بوو.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ڕووخاندنی دیوارەکانی قودس لە 1219 هێشتا یەکێکە لە کردەوەکانی سەردەمی کوردیی ئەییووبی کە زۆرترین ناکۆکییان لەسەر هەیە. تۆمارنووسە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە گشتی ڕەخنەیان لێ دەگرت و بە بێڕێزیکردن بە شارێکی پیرۆزیان دەزانی. مێژوونووسە نوێکان هاوسۆزتر بوون و بە بڕیارێکی ستراتیژییان ناساند کە دەکرێت بەرگریی لێ بکرێت و لە ژێر فشاری زۆری سەربازیدا درابوو. کردەوەکە ئەو حیسابکردنە سەختە نیشان دەدات کە فەرمانڕەوا کوردە ئەییووبییەکان ڕووبەڕووی دەبوونەوە، کە لە هەمان کاتدا پارێزەری شوێنە پیرۆزە ئیسلامییەکان و فەرماندەی سەربازیی واقیعبین بوون.
هەوڵی ئەلموعەززەم بۆ هاوپەیمانێتی لەگەڵ خوارەزمییەکانیش مشتومڕی هەڵگیرساندووە. هەندێک مێژوونووس ئەوە بە کردەوەیەکی دووربینانە دەبینن؛ هەوڵێک بۆ دروستکردنی هاوپەیمانێتییەکی فراوانی ئیسلامی دژی هەڵمەتەکانی خاچپەرستان. ئەوانی دیکە بە کردەوەیەکی بێباکانەی بێهیواییی دەبینن کە دەیتوانی سەقامگیریی هەموو ناوچەکە تێک بدات. هاوپەیمانێتییەکە هەرگیز بە تەواوی نەهاتە دی، بەشێک لە هۆکارەکە ئەوە بوو کە ئەلموعەززەم پێش ئەوەی تەواو بکرێت مرد.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەلموعەززەم عیسا میراتێکی ئاڵۆزی بەجێ هێشت. ڕووخاندنی دیوارەکانی قودس ئازاربەخش بوو، بەڵام دەکرێت بگوترێت شارەکەی لە بوون بە بنکەیەکی پتەوی هەمیشەییی خاچپەرستان ڕزگار کرد. دەستکەوتە زانستییەکانی ڕاستەقینە بوون و پشتیوانیی لە زانستە ئیسلامییەکان لە دیمەشق، بەشدارییەکی بەردەوامی لە کولتووری فکریی عەرەبیدا کرد.
لە ناو نەریتی کوردیی ئەییووبیدا، نوێنەری نموونەی فەرمانڕەوا و زانایە؛ فەرماندەیەک کە کاراییی سەربازیی بە پەیوەندیی قووڵی فکرییەوە تێکەڵ کرد. لە هۆشیاریی مێژووییی کوردیدا وەک پارێزەری خاکە فەلەستینییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی و کەسێک لە یاددا ماوە کە کاتێک مانەوەی ئیمپراتۆریاکە ئەوەی دەویست، بە سووربوونێکی واقیعبینانە بڕیاری دڵڕەقانەی دەدا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلعادلی یەکەم؛ باوک و سوڵتانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلکامیل؛ برای گەورە، سوڵتانی میسر؛ ڕکابەر لەسەر ستراتیژیی هەڵمەتی خاچپەرستان
ئەڵئەشرەف مووسا؛ برا، فەرمانڕەوای جەزیرە و دواتر دیمەشق
ئەنناسیر داود؛ کوڕ، بۆ ماوەیەکی کورت دوای مردنی ئەو فەرمانڕەوای دیمەشق
سەلاحەددین؛ مام و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەززاهیر غازی؛ برا، میری حەلەب
پرسیارە باوەکان
ئەلموعەززەم عیسا کێ بوو؟
ئەلموعەززەم عیسا میرێکی کوردی ئەییووبی و کوڕی ئەلعادلی یەکەم بوو کە لە 1198ەوە تا مردنی لە 1227 فەرمانڕەواییی دیمەشق و فەلەستینی بۆ ئیمپراتۆریای کوردی کرد. ئەو زانای یاسای ئیسلامی و یەکێک لە دیارترین فەرمانڕەوایانی بنەماڵەی ئەییووبی لە ڕووی فکرییەوە بوو.
ئەلموعەززەم عیسا زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە فەرماندانی ڕووخاندنی دیوارەکانی قودس لە 1219 بۆ ئەوەی نەکەونە دەستی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان، هەروەها بە دەستکەوتە زانستییەکانی لە فیقهی ئیسلامیی حەنەفی ناسراوە.
ئەلموعەززەم عیسا کورد بوو؟
بەڵێ. ئەلموعەززەم عیسا کوڕی ئەلعادلی یەکەم و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. میراتی کوردیی ئەو لە ناسنامەی وەک فەرمانڕەوایەکی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا ناوەندی بوو.
بۆچی ئەلموعەززەم عیسا دیوارەکانی قودسی ڕووخاند؟
لە 1219 ئەو دیوارانەی ڕووخاند بۆ ڕێگرتن لەوەی شارەکە وەک بنکەیەکی پتەوی سەربازی بۆ پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان بەکار بهێنرێت. ئەمە بڕیارێکی ستراتیژیی ئازاربەخش، بەڵام بە حیساب بوو: ئەگەر قودس نەتوانرێت بپارێزرێت، نابێت قەڵابەندییەکانی بە تەواوی بۆ سوودوەرگرتنی دوژمن بەجێ بهێڵدرێن.
میراتی ئەلموعەززەم عیسا چییە؟
وەک زانا و جەنگاوەرێک لە یاددا ماوە کە لە ژێر فشارێکی زۆردا بڕیاری ئازاربەخشی دا، پارێزەری خاکە فەلەستینییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی و پشتیوانی زانستە ئیسلامییەکان لە دیمەشق بوو. میراتەکەی ئەو هەڵبژاردنە مەحاڵانە ڕوون دەکاتەوە کە فەرمانڕەوا کوردە ئەییووبییەکان لە سەردەمی هەڵمەتەکانی خاچپەرستاندا ڕووبەڕوویان دەبوونەوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260. SUNY Press, 1977.
Runciman, Steven. A History of the Crusades, بەرگی 3. Cambridge University Press, 1954.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Mu'azzam Isa.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Gibb, H.A.R. The Damascus Chronicle of the Crusades. Luzac, 1932.