ئەناسر داوود کێ بوو؟
ئەناسر داوود، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەناسر سەلاحەددین داوود کوڕی ئەلموعەززەم عیسا بوو، شازادەیەکی کوردی ئەییووبی بوو. دوای مردنی باوکی، ئەلموعەززەم عیسا، بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییی دیمەشقی کرد (1227–1229)، پێش ئەوەی مامی، ئەلکامیل، لە دەسەڵات لای ببات. پاشان بۆ چەندین دەیە میری کەرەکی ترانسئۆردەن بوو؛ شارێکی قەڵابەندیی بەهێز لە ئوردنی ئەمڕۆ. لەوێ وەک دەسەڵاتێکی گرنگی ناوچەیی فەرمانڕەواییی کرد و پشتیوانیی لە زانست و شیعر دەکرد.
لە دەوروبەری 1206 لەدایک بوو و کوڕی ئەلموعەززەم عیسا بوو؛ ئەو زانا و جەنگاوەرە کوردەی دیوارەکانی قودسی لە 1219 ڕووخاندبوو. ئەو هەم سەربەخۆییی سیاسی و هەم ئارەزووە فکرییەکانی باوکی بۆ مایەوە. خۆشی زانا و شاعیرێکی دیار بوو، کە بە زانیاریی قووڵی لە زانستە ئیسلامییەکان و بە هۆنینەوەی شیعری عەرەبی ناسراو بوو.
ڕێڕەوی ژیانی ئەناسر داوود بوارێکە بۆ لێکۆڵینەوە لە سیاسەتی پڕ ئاژاوەی دوا سەردەمی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی. پیاوێک بوو کە بە ئامانجی سیاسیی گەورە دەستی پێ کرد، خزمە بەهێزترەکانی چەندین جار ڕێگرییان لێ کرد، بەڵام بە نەرم‌ونیانی و بەکارهێنانی ستراتیژیی بنکە قەڵابەندییەکەی لە ترانسئۆردەن توانی خۆی بپارێزێت. لە دەوروبەری 1258/1259 مرد، دوای ئەوەی زۆرێک لە ڕکابەرەکانی بەجێ هێشتبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەناسر داوود کوڕی ئەلموعەززەم عیسا بوو و بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییی دیمەشقی کرد (1227-1229)، پێش ئەوەی مامی، ئەلکامیل، لە دەسەڵات لای ببات.
• بۆ چەندین دەیە وەک کەسایەتییەکی گرنگی کاریگەر لە سیاسەتی کوردیی ئەییووبی و میری قەڵا، فەرمانڕەواییی کەرەکی لە ترانسئۆردەن کرد.
• زانا و شاعیرێکی دیار بوو و بەردەوامیی بە نەریتی بەشداریی فکریی باوکی بەخشی.
• لە گەڕانەوەی ئەسساڵح ئەییووب بۆ دەسەڵات لە 1240 ڕۆڵێکی زۆر گرنگی گێڕا؛ لە دیلی ئازادی کرد و دژی ئەلعادلی دووەم هێزەکانی لەگەڵیدا یەک خست.
• لە دەوروبەری 1258/1259 مرد، دوای ئەوەی لە دوا دەیەکانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا کەسایەتییەکی گرنگی سیاسی بوو.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەناسر داوود لە دەوروبەری 1206 لە دیمەشق لەدایک بوو و کوڕی ئەلموعەززەم عیسا بوو؛ زانا و جەنگاوەرە کوردە ئەییووبییەکە کە بۆ ئەلعادلی یەکەم فەرمانڕەواییی دیمەشق و فەلەستینی دەکرد. لە ژینگەی پێشکەوتووی دەرباری دیمەشق گەورە بوو، کە لە ژێر فەرمانڕەواییی باوکیدا بووبوو بە ناوەندێکی زانستە ئیسلامییەکان و فێربوونی یاسا.
هەم ئامانجە سیاسییەکان و هەم ئارەزووە فکرییەکانی باوکی بۆ مایەوە. وەک ئەلموعەززەم عیسا زانیارییەکی قووڵی لە زانستە ئیسلامییەکاندا هەبوو و شیعری عەرەبیی دەهۆنییەوە؛ ئەو تێکەڵەی زانست و سیاسەتە کە تایبەتمەندیی باشترین فەرمانڕەوا کوردە ئەییووبییەکان بوو.
کاتێک ئەلموعەززەم عیسا لە تشرینی دووەمی 1227 مرد، ئەناسر داوود نزیکەی بیست و یەک ساڵ بوو و بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە جێنشینی لە دیمەشق. دەسەڵاتی ئەو بەسەر شارەکەدا کەمتر لە دوو ساڵ بەردەوام بوو؛ مامی، ئەلکامیل، سوڵتانی بەهێزی میسر، شکستی دا و لە 1229 دیمەشقی گرت و دووبارە فەرمانڕەواییی بە ئەلئەشرەف مووسا سپارد. ئەناسر داوود پاشەکشەی بۆ کەرەکی ترانسئۆردەن کرد، کە بۆ سێ دەیەی دواتر بوو بە بنکەی.
چوارچێوەی مێژوویی
کەرەک یەکێک بوو لە بەهێزترین قەڵاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاست؛ قەڵایەکی گەورەی خاچپەرستان لە ترانسئۆردەن کە سەلاحەددین لە 1189 داگیری کردبوو و لەو کاتەوە وەک بنکەیەکی بەهێزی کوردیی ئەییووبی بەکار دەهات. هەڵکەوتەکەی لەسەر دەشتێکی بەرز کە بەسەر دەریای مردوو و ڕێگاکانی بازرگانیی نێوان سووریا و میسردا دەڕوانی، گرنگییەکی ستراتیژیی پێ دەبەخشی کە زۆر لە قەبارە بچووکەکەی گەورەتر بوو.
ئەناسر داوود لە کەرەکەوە بە چاڵاکی بەشداریی لە سیاسەتی ئاڵۆزی دوا سەردەمی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا دەکرد. لە 1240 لەگەڵ ئەسساڵح ئەییووب دژی ئەلعادلی دووەم هاوپەیمان بوو؛ ئەسساڵحی لە دیلی ئازاد کرد و بەشداریی لە پێشڕەوی بۆ قاهیرە کرد، کە ئەلعادلی دووەمی لە دەسەڵات لابرد و دەسەڵاتی ئەییووبیی گەڕاندەوە. دواتر لەگەڵ ئەسساڵح ناکۆک بوو و ساڵانێکی لە گۆڕانکارییە ئاڵۆزەکانی هاوپەیمانێتی و دژایەتیکردن لەگەڵ دەسەڵاتە جیاوازە ئەییووبییەکانی سەردەمەکەدا بەسەر برد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
جێنشینیی دیمەشق و پاشەکشە بۆ کەرەک
فەرمانڕەواییی کورتی ئەناسر داوود لە دیمەشق (1227-1229) وەک جەختکردنەوە لە سەربەخۆییی ئەییووبییەکانی سووریا بەرامبەر فەرمانڕەواییی باڵای میسر گرنگ بوو. ئەو قبووڵکردنی زاڵبوونی ئەلکامیل بەسەر سووریادا ڕەت کردەوە و هەوڵی دا دیمەشق وەک میرنشینێکی سەربەخۆی کوردیی ئەییووبی بپارێزێت، بەو نەریتەی باوکی دامەزراندبووی.
کاتێک باڵادەستیی سەربازیی ئەلکامیل ناچاری کرد بکشێتەوە، پاشەکشەکردنی بۆ کەرەک شکست نەبوو، بەڵکو گۆڕینی شوێن بە مەبەستی ستراتیژی بوو. لە کەرەکەوە بنکەیەکی پاراست کە بۆ سی ساڵ توانای کاریگەریی لە سیاسەتی ناوچەییدا پێ دەبەخشی؛ دەستکەوتێکی سەرنجڕاکێشی مانەوەی سیاسی لە جیهانی بێبەزەیی دەسەڵاتی دوا سەردەمی ئەییووبیدا.
ڕۆڵی چارەنووسساز لە گەڕانەوەی ئەسساڵح ئەییووب بۆ دەسەڵات
کاری ئەناسر داوود کە گەورەترین لێکەوتەی لە مێژووی سیاسیی کوردیی ئەییووبیدا هەبوو، لە 1240 ڕوویدا؛ ئەوکاتە ئەسساڵح ئەییووبی لە کەرەکدا بە دیلی هێشتبووەوە. ئەسساڵح دوای ناکۆکییە پێشووترەکان دەستگیر کرابوو. کاتێک ئەلعادلی دووەم وەک سوڵتانی میسر بێتوانا دەرکەوت و ناڕەزایی بڵاو بووەوە، ئەناسر داوود حیسابی کرد کە ئازادکردن و هاوپەیمانبوون لەگەڵ ئەسساڵح باشترین دەرفەتی قازانجی سیاسیی بۆ دەڕەخسێنێت.
ئەسساڵح ئەییووبی ئازاد کرد، دژی ئەلعادلی دووەم هاوپەیمانیی لەگەڵ کرد و هەردووکیان پێکەوە بەرەو قاهیرە پێشڕەویان کرد. لە حوزەیرانی 1240، ئەلعادلی دووەم لە دەسەڵات لابرا و ئەسساڵح ئەییووب بوو بە سوڵتان؛ ئەمە ئەنجامی ڕاستەوخۆی بڕیارە چارەنووسسازەکەی ئەناسر داوود بوو. ڕەنگە لە دوا دەیەی سیاسەتی کاریگەری کوردیی ئەییووبیدا، ئەمە ئەو کارە سیاسییە بووبێت کە گەورەترین لێکەوتەی هەبوو.
دەستکەوتە زانستییەکان و میراتی شیعر
ئەناسر داوود لە نەریتی باوکی، ئەلموعەززەم عیسا، کەسێکی بە ڕاستی ئەدەبناس بوو. زانیارییەکی قووڵی لە فیقهی ئیسلامی، مێژوو و ئەدەبی جواندا هەبوو و شیعری عەرەبیی دەهۆنییەوە کە هاوسەردەمەکانی پێیان بە نرخ بوو. دەستکەوتە فکرییەکانی ناوبانگێکیان پێ بەخشی کە لە ڕێڕەوی سیاسیی ئەو تێپەڕی.
دەربارەکەی لە کەرەک زانا و شاعیرانی ڕادەکێشا. بەشداریی کەسیی ئەو لە گفتوگۆی زانستیدا وای کرد کەرەک، سەرەڕای هەڵکەوتە دوورەکەی لە بیابان، لە ماوەی درێژی فەرمانڕەواییی ئەودا ببێتە ناوەندێکی بچووکی ژیانی فکریی ئیسلامی. ئەم دەستکەوتە کولتوورییە نیشاندەری نەریتی کوردیی ئەییووبییە لە تێکەڵکردنی هێزی جەنگی لەگەڵ بەشداریی ڕاستەقینەی زانستی.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
گۆڕانی هاوپەیمانێتییەکانی ئەناسر داوود کردوویەتی بە کەسایەتییەکی ئاڵۆز بۆ هەڵسەنگاندنی مێژوونووسان. دوای هاوپەیمانێتیی ئەو لەگەڵ ئەسساڵح ئەییووب لە 1240، ململانێ هات؛ پەیوەندییەکانی لەگەڵ شازادە ئەییووبییەکانی دیکەش بە هەمان شێوە گۆڕاو بوون. هەندێک مێژوونووس بە دەرفەتپەرەستێکی بێ بنەمای جێگیر دەیبینن؛ هەندێکی دیکە بە کەسێکی پراگماتیست دەیبینن کە بۆ مانەوە ئەو ئامرازانەی بەکار هێنا کە لە بەردەستیدا بوون، لە ژینگەیەکدا کە خودی مانەوە دەستکەوتێک بوو.
ناسنامە کوردییەکەی بە تەواوی سەلمێنراوە؛ وەک کوڕی ئەلموعەززەم عیسا و نەوەی ئەلعادلی یەکەم، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. دەستکەوتە زانستییەکانی ڕەهەندێکی کولتووریی پێ دەبەخشن کە دەیکات بە یەکێک لە کەسایەتییە فرەلایەنترەکانی دوا نەوەی بنەماڵەکە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەناسر داوود نوێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبییە لە ئاوابوونیدا؛ نەوەیەک لە شازادەکان کە زۆر درەنگ لەدایک بوون بۆ ئەوەی بەشداریی لە دەستکەوتە گەورەکانی بنەماڵەکەدا بکەن، بەڵام لە ماوەی داکشانی ئازاربەخشیدا ژیان. هەم کەسایەتییەکی سیاسی بوو کە دوا دەیەکانی ئیمپراتۆریاکەی داڕشت، هەم زانا و شاعیرێک بوو کە نەریتە کولتوورییەکانی شارستانیەتی کوردیی ئەییووبیی لە خۆیدا کۆ دەکردەوە.
ماوەی درێژی فەرمانڕەواییی ئەو لە کەرەک، ئەو قەڵایەی خاچپەرستان کە بووبوو بە بنکەیەکی بەهێزی کوردیی ئەییووبی، هێمایەکی گونجاوی ڕێڕەوی ژیانی ئەوە: میراتگری نەریتێکی گەورەی ئیمپراتۆری بوو کە لە ئاستێکی بچووکتر، بەڵام هێشتا گرنگدا دەیپاراست، لە بەرامبەر هێزگەلێک کە لە کۆتاییدا نەیدەتوانی کۆنترۆڵیان بکات. لە دەوروبەری 1258/1259 مرد، کەمێک پێش ئەو وێرانکردنەی مەغۆلەکان کە بۆ هەمیشە کۆتاییی بە سەردەمی کوردیی ئەییووبی هێنا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کورد
ئەلموعەززەم عیسا؛ باوکی، زانا و جەنگاوەرە کوردەکە کە فەرمانڕەواییی دیمەشقی دەکرد
ئەلعادلی یەکەم؛ باپیری و سوڵتانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلکامیل؛ مامی کە لە 1229 فەرمانڕەواییی دیمەشقی لێ سەندەوە
ئەلئەشرەف مووسا؛ مامی کە دوای لابردنی ئەناسر داوود، فەرمانڕەواییی دیمەشقی پێ سپێردرا
ئەسساڵح ئەییووب؛ هاوپەیمانەکەی کە بۆ گرتنەوەی میسر لە 1240 لە دیلی ئازادی کرد
ئەلعادلی دووەم؛ ئامۆزاکەی کە لە 1240 یارمەتیی لابردنی لە دەسەڵات دا
پرسیارە باوەکان
ئەناسر داوود کێ بوو؟
ئەناسر داوود شازادەیەکی کوردی ئەییووبی و کوڕی ئەلموعەززەم عیسا بوو. بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییی دیمەشقی کرد (1227-1229)، پێش ئەوەی مامی، ئەلکامیل، لە دەسەڵات لای ببات. پاشان بۆ چەندین دەیە فەرمانڕەواییی کەرەکی ترانسئۆردەنی کرد و زانا و شاعیرێکی دیار بوو.
ئەناسر داوود زۆرتر بە چی ناسراوە؟
زۆرتر بە ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی لە گەڕانەوەی ئەسساڵح ئەییووب بۆ پۆستی سوڵتانی میسر لە 1240 ناسراوە؛ ئازادکردنی لە دیلی و هاوپەیمانبوونی لەگەڵی بۆ لابردنی ئەلعادلی دووەم. هەروەها بە ماوەی درێژی فەرمانڕەواییی کەرەک و دەستکەوتە زانستی و شیعرییەکانی ناسراوە.
ئایا ئەناسر داوود کورد بوو؟
بەڵێ. ئەناسر داوود کوڕی ئەلموعەززەم عیسا و نەوەی ئەلعادلی یەکەم بوو؛ ئەندامە ڕاستەوخۆکانی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی. بە ڕەچەڵەک کورد بوو و میراتگرێکی شانازیکەر بە نەریتی ئیمپراتۆریی کوردی بوو.
بۆچی ئەناسر داوود دیمەشقی لەدەست دا؟
لە 1229 دیمەشقی لەدەست دا، کاتێک مامی، ئەلکامیل، سوڵتانی بەهێزی میسر، لە ڕووی سەربازییەوە شکستی دا و دووبارە فەرمانڕەواییی شارەکەی بە ئەلئەشرەف مووسا سپارد. ئەناسر داوود ئەو سەرچاوە سەربازییانەی نەبوو کە بەرگری لە بەهێزترین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی بکات.
میراتی ئەناسر داوود چییە؟
وەک شازادەیەکی کوردی ئەییووبیی درێژژیان لە یاد ماوە کە لە دوا دەیە پڕ ئاژاوەکانی ئیمپراتۆریاکەدا سیاسەتی داڕشت. زانا و شاعیرێک بوو کە ژیانی کولتووریی ئیمپراتۆریاکەی دەوڵەمەند کرد و میری کەرەک بوو؛ ئەو میرەی قەڵاکەی لە بەرامبەر داکشانی بنەماڵەکەدا بوو بە هێمای خۆڕاگریی کوردیی ئەییووبی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی Wikipedia. 'As-Salih Ayyub.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Ayyubid dynasty.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem. 1898.