ئەلعادلی دووەم کێ بوو؟
ئەلعادلی دووەم، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەلعادل سەیفەددین ئەبووبەکر کوڕی ئەلکامیل بوو، سوڵتانێکی کوردی ئەییووبیی میسر بوو کە بۆ کەمتر لە دوو ساڵ فەرمانڕەواییی کرد؛ لە مردنی باوکی ئەلکامیل لە ئازاری 1238ەوە تا لەکارلابردنی لە حوزەیرانی 1240. ئەو نەوەی ئەلعادلی یەکەمی مەزن و کوڕی ئەلکامیلە بەهێزەکە بوو و ئیمپراتۆریایەکی بە میرات برد کە پێشتر لە ژێر بارگرانیی ڕکابەرییە ناوخۆییەکان و فشاری دەرەکیدا پارچەپارچە دەبوو.
سوڵتانەتە کورتەکەی بە کەمئەزموونیی سیاسی، دوورخستنەوەی باڵە بەهێزە سەربازییەکان و نەتوانینی یەکگرتوو ڕاگرتنی ئەو تۆڕە ئاڵۆزەی وەفاداری ناسراو بوو کە باوکی پاراستبووی. برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، لەکاری لابرد و ئەلعادلی دووەم ساڵەکانی بەجێماوی ژیانی وەک زیندانی بەسەر برد و لە شوباتی 1248 مرد.
فەرمانڕەواییی ئەلعادلی دووەم لە ناو نەریتی کوردیی ئەییووبیدا وەک چیرۆکێکی پەندئامێز دەردەکەوێت: ئەو ئیمپراتۆریایەی باپیری، ئەلعادلی یەکەم، پتەوی کردبوو و باوکی، ئەلکامیل، ڕایگرتبوو، هەر ناوێکی نەدەویست، بەڵکو لێهاتووییی سیاسیی ناوازەی دەویست؛ بەبێ ئەوە، تەنانەت مەزنترین بنەماڵەی کوردیش دەیتوانی پارچەپارچە بێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلعادلی دووەم کوڕی ئەلکامیل و نەوەی ئەلعادلی یەکەم بوو و لە 1238 لە تەمەنی نزیکەی حەڤدە ساڵیدا بوو بە سوڵتانی میسر.
• فەرمانڕەواییی کەمتر لە دوو ساڵەکەی بە ئیدارەی ناکارا، دوورخستنەوەی میرە سەربازییەکان و نەتوانینی سەپاندنی دەسەڵات ناسراو بوو.
• لە حوزەیرانی 1240 لەلایەن برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، لەکار لابرا؛ ئەو لەگەڵ میری سووریی ئەییووبی، ئەنناسیر داود، هاوپەیمان بوو بۆ ئەوەی بەرەو قاهیرە هەڵمەت بکەن.
• لە شوباتی 1248 لە زیندان مرد، دوای ئەوەی هەشت ساڵی وەک دیل بەسەر بردبوو.
• فەرمانڕەواییی ئەو سەرەتای داڕمانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای کوردی لە میسر بوو کە تەنها دەیەیەک دواتر بە دەسەڵاتی مەملوک کۆتاییی دەهات.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەلعادلی دووەم لە دەوروبەری 1221 لە قاهیرە لەدایک بوو، کوڕی سوڵتان ئەلکامیل محەمەد و یەکێک لە هاوسەرەکانی بوو. لە لووتکەی دەسەڵاتی باوکیدا گەورە بوو؛ ئەو ساڵانەی ئەلکامیل مامەڵەی لەگەڵ پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان دەکرد، لەگەڵ فرێدریکی دووەم لەسەر پەیمانی بەناوبانگی یافا دانوستانی دەکرد و زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا. ئەمە میراتێکی ترسێنەر بوو.
ئەو برا ناتەواوە بچووکەکەی ئەسساڵح ئەییووب بوو، بەڵام ئەو دووانە ڕکابەر بوون زیاتر لەوەی هاوپەیمان بن. بە پێچەوانەی برا ناتەواوە گەورەکەی، وا دەردەکەوێت ئەلعادلی دووەم ئەزموونێکی سنوورداری فەرمانڕەوایی و فەرماندەییی سەربازیی هەبووبێت پێش ئەوەی لە کاتی مردنی باوکیدا لەناکاو پاڵ پێوە بنرێت بۆ ناو سوڵتانەت.
لە پلانی جێنشینیی دیاریکراوی ئەلکامیلدا، کوڕە گەورەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، بۆ جەزیرە و ئەلعادل بۆ میسر دەستنیشان کرابوون، بەڵام ئەم ڕێکخستنە هەر لە سەرەتاوە جێی ناکۆکی بوو. ئەسساڵح ئەزموونی سەربازی و فەرماندەی دڵسۆزی کۆ کردبووەوە؛ بەرتریگەلێک کە ئەلعادلی دووەم بە تەواوی بێبەش بوو لێیان.
پاشخانی مێژوویی
ئەلعادلی دووەم لە کاتێکی زۆر ناسک و لاوازی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا تەختی بە میرات برد. باوکی، ئەلکامیل، تازە خاکە ئەییووبییەکانی لە سووریا ڕێک خستبووەوە کە مرد و ئەو ڕێکخستنانەی کردبووی یەکسەر خرایە ژێر پرسیار. ئەڵئەشرەف مووسا، کوڕێکی دیکەی ئەلعادلی یەکەم، تازە لە دیمەشق مردبوو و ئەسساڵح ئیسماعیل، مامێکی دیکەش، دیمەشقی گرتبوو؛ واتە بەشی سووریی میسر لەلایەن خزمێکی دوژمنکارەوە فەرمانڕەواییی دەکرا.
ئەو دامەزراوە سەربازییە مەملوکییەی ئەلکامیل پەروەردەی کردبوو، چاوەڕێی سەرکردایەتییەکی بەهێز و یەکلاکەرەوە بوو. ئەلعادلی دووەم هیچیانی دابین نەکرد. ئیدارەکەی بە خێرایی میرە بەهێزەکانی لێ دوور خستەوە کە کۆڵەکەی هێزی سەربازیی میسر بوون. لە هەمان کاتدا، برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، بە هاوپەیمانبوون لەگەڵ میری سووری ئەنناسیر داود، هاوپەیمانێتییەکی دروست دەکرد کە بەرەو قاهیرە دەچوو و دوای کەمتر لە دوو ساڵ کۆتاییی بە سوڵتانەتی ئەلعادل دەهێنا.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هەوڵەکانی فەرمانڕەوایی
فەرمانڕەواییی کرداریی ئەلعادلی دووەم بەسەر ناوەندی سەرەکیی میسری ئیمپراتۆریای کوردیدا، بەهۆی کەمئەزموونیی ئەو و خێراییی داڕمانی سیاسییەکەی سنووردار بوو. پێکهاتە ئیدارییە هەبووەکانی ڕاگرت کە لە باوکی بە میرات بردبووی و هەوڵی دا لە ڕێگەی هەڵوێستە بەرگرییە وریاکەی ئەلکامیلەوە مامەڵە لەگەڵ هەڵمەتی خاچپەرستانی بارۆنەکان (1239-1241) بکات؛ خۆبواردن لە ورووژاندنی ڕاستەوخۆ لە هەمان کاتدا کە سەقامگیریی سنوورەکانی ڕادەگرت.
لە هەڵمەتی خاچپەرستانی بارۆنەکاندا هێزە خاچپەرستەکان لە نزیک قودس هێرشیان دەکرد و بیناسازیی بێمۆڵەتیان ئەنجام دەدا. وەڵامی ئەلعادلی دووەم زیاتر کاردانەوە بوو تا کردەوەیەکی یەکلاکەرەوە، کە نەتوانینی گشتیی ئەوی نیشان دەدا بۆ سەپاندنی دەسەڵات بەسەر قلمڕەوە ئاڵۆزەکانی ئیمپراتۆریای کوردیدا.
داڕمان
کۆتاییی سیاسیی ئەلعادلی دووەم لە 1240 هات، کاتێک برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، بە هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەنناسیر داودی کەرەک بەرەو قاهیرە هەڵمەتی کرد. ئەلعادلی دووەم نەتوانیبوو وەفاداریی باڵە سەربازییەکانی میسر بەدەست بهێنێت و کاتێک ئەسساڵح گەیشت، بەرگرییەکی بەس نەبوو بۆ ڕاگرتنی. ئەلعادلی دووەم لە حوزەیرانی 1240 زیندانی کرا؛ زیندانییەک لەو ئیمپراتۆریایەی باپیری بنیاتی نابوو.
بۆ هەشت ساڵ لە زیندان مایەوە و لە شوباتی 1248 لە دیلیدا مرد. چارەنووسی ئەو حیسابکردنە دڵڕەقانەکەی ناو بنەماڵەی فەرمانڕەوای جیهانی کوردیی ئەییووبیی ڕوون دەکردەوە: شکست هەر سیاسی نەبوو، بەڵکو دەیتوانی کوشندەش بێت.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
فەرمانڕەواییی ئەلعادلی دووەم بە ڕێژەیەکی کەم سەرنجی زانایانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە، ڕەنگە چونکە زۆر کورت و زۆر بێسەرکەوتن بوو. مشتومڕە مێژووییە سەرەکییەکە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی ئەلکامیل ئەوی وەک جێنشینی میسر دەستنیشان کرد لەبری کوڕە گەورە و لێهاتووترەکەی، ئەسساڵح ئەییووب. هەندێک مێژوونووس پێشنیار دەکەن کە ئەلکامیل لە ڕووی گومانەوە بە ئەنقەست ئەسساڵحی پەراوێز خست؛ ئەوانی دیکە دەڵێن دەستنیشانکردنەکە بۆ هاوسەنگکردنی دەسەڵات لە سەرانسەری قلمڕەوی ئەییووبی بوو، لەبری کۆکردنەوەی لە دەستی یەک میردا.
ناسنامەی کوردیی ئەلعادلی دووەم جێی مشتومڕ نییە؛ وەک کوڕی ئەلکامیل و نەوەی ئەلعادلی یەکەم، ئەندامێکی تەواوی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. شکستی ئەو هیچ شتێک دەربارەی توانای کورد بۆ فەرمانڕەوایی ناڵێت؛ بەڵکو ئەو ئاستەنگە تایبەتانە نیشان دەدات کە بە میراتبردنی ئیمپراتۆریایەک لە تەمەنی حەڤدە ساڵی و بەبێ ئامادەکاریی بەس، لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەلعادلی دووەم بە گشتی میراتی نموونەیەکی پەندئامێزە. فەرمانڕەواییی کورتەکەی ناسکیی جێنشینیی ناو بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی و گرنگیی زۆری ئەزموون و لێهاتووییی سیاسیی بەرامبەر بە ڕەچەڵەکی تەنها ڕوون دەکاتەوە. ئەو فەرمانڕەوایەکی خراپکار یان دڵڕەق نەبوو؛ تەنها توانای وەڵامدانەوەی ئەو داواکارییە ناوازانەی نەبوو کە فەرمانڕەواییی ناوەندی سەرەکیی میسری ئیمپراتۆریای کوردی لە یەکێک لە سەختترین سەردەمەکانیدا دەیخوازین.
ئەو بیرمان دەخاتەوە کە مەزنیی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی بە خۆکار نەبوو؛ کەسانی ناوازە بەدەستیان دەهێنا و دەیانپاراست. کاتێک ئەو کەسانە نەبوون، تەنانەت مەزنترین ئیمپراتۆریاش دەیتوانی پارچەپارچە بێت. لەکارلابردنی ئەلعادلی دووەم زەمینەی بۆ فەرمانڕەواییی ئەسساڵح ئەییووب و هەڵکشانی خێرای دەسەڵاتی مەملوک ئامادە کرد کە بە هەمیشەیی کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر دەهێنا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلکامیل؛ باوک و سوڵتانی میسر کە مردنی بووە هۆی دەستپێکی فەرمانڕەواییی کورتەکەی ئەلعادلی دووەم
ئەلعادلی یەکەم؛ باپیر و دامەزرێنەری لقی میسریی ئەییووبی
ئەسساڵح ئەییووب؛ برا ناتەواوەکەی کە لەکاری لابرد و دەسەڵاتی ئەییووبیی گەڕاندەوە
سەلاحەددین؛ مامی باوکی و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەنناسیر داود؛ ئامۆزاکەی کە لەگەڵ ئەسساڵح هاوپەیمان بوو بۆ لەکارلابردنی
پرسیارە باوەکان
ئەلعادلی دووەم کێ بوو؟
ئەلعادلی دووەم سوڵتانێکی کوردی ئەییووبیی میسر بوو کە لە ئازاری 1238 تا حوزەیرانی 1240 فەرمانڕەواییی کرد؛ کوڕی ئەلکامیل و نەوەی ئەلعادلی یەکەم بوو. برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، لەکاری لابرد و ئەلعادلی دووەم لە 1248 لە زیندان مرد.
بۆچی ئەلعادلی دووەم لەکار لابرا؟
ئەلعادلی دووەم لەکار لابرا چونکە بۆ ڕاگرتنی سوڵتانەت ئەزموونی سیاسی و پشتیوانیی سەربازیی نەبوو. باڵە بەهێزە سەربازییەکانی لێ دوور خستەوە و نەیتوانی سەرکردایەتییەکی یەکلاکەرەوە بسەپێنێت، بەمەش ڕێگەی دا برا ناتەواوەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، هاوپەیمانێتییەک دروست بکات و بەرەو قاهیرە هەڵمەت بکات.
ئەلعادلی دووەم کورد بوو؟
بەڵێ. ئەلعادلی دووەم کوڕی ئەلکامیل و نەوەی ئەلعادلی یەکەم بوو؛ ئەندامانی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی کە نەجمەددین ئەییووب دایمەزراندبوو. ئەو لە ناو نەریتی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبیدا لەدایک بوو و پەروەردە کرا.
ئەلعادلی دووەم بۆ چەند ماوە فەرمانڕەواییی کرد؟
ئەلعادلی دووەم بۆ نزیکەی دوو ساڵ و سێ مانگ فەرمانڕەواییی کرد، لە ئازاری 1238 تا حوزەیرانی 1240؛ یەکێک لە کورتترین فەرمانڕەوایییەکان لە مێژووی سوڵتانە کوردە ئەییووبییەکانی میسر.
گرنگیی ئەلعادلی دووەم لە مێژووی کوردیی ئەییووبیدا چییە؟
گرنگیی ئەو بە پلەی یەکەم لە مانای فەرمانڕەواییی کورتەکەیدایە: یەکەم نیشانەی ئەوە بوو کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لە میسر دەچووە ناو داڕمانی کۆتایییەوە. لەکارلابردنی ڕێگەی بۆ زیادبوونی دەسەڵاتی سوپای مەملوک کردەوە کە تەنها دەیەیەک دواتر بە یەکجاری کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر دەهێنا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Adil II.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Grokipedia. 'Al-Adil II.' سەردانکراوە لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. The Mohammedan Dynasties. 1894.