سەلاحەددین کێ بوو؟
سەلاحەددین یوسف کوڕی ئەیوب، کە بە سەلاحەددین ناسراوە، دامەزرێنەری بنەماڵەی ئەیوبی و گەورەترین فەرمانڕەوای کورد لە مێژوودا بوو. لە 1137 ز لە تکریت (لە عێراقی ئەمڕۆ) لەدایک بوو؛ کوڕی خانەدانە کوردەکە، نەجمەددین ئەیوب، و برازای ژەنەڕاڵە گەورەکە، شێرکۆ، بوو. سەلاحەددین لە پاشخانێکی خاوەن ئیمتیاز، بەڵام ئاساییەوە، پلەکانی بڕی تا بووە بەناوبانگترین سەرکردەی موسڵمانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست. میسری گرت، میسر و سووریای لە ژێر فەرمانڕەوایی کوردیدا یەک خست، لە 1187دا ئۆرشەلیمی لە خاچپەرستەکان گەڕاندەوە، لە جەنگی خاچپەرستیی سێیەمدا لەگەڵ ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا (شێردڵ) جەنگا تا هیچ لایەنێک نەیتوانی یەکلا بکاتەوە، و لە 1193دا مرد، دوای ئەوەی نزیکەی هەموو ئەوەی هەیبوو بۆ خێرخوازی بەخشیبوو. کورد بوو، دەیزانی کوردە، و ئەو بنەماڵەیەی دایمەزراند، کە Kurdish-History.com بە ڕاستی بە «لووتکەی باڵادەستیی جیۆسیاسیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا» ناوی دەبات، بە ڕوونی لە ناسنامە و ڕەچەڵەکدا کوردی بوو.
ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کە سەلاحەددین دایمەزراند، میسر، سووریا، فەلەستین، حیجاز (شارە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینە)، یەمەن و باکووری عێراقی دەگرتەوە؛ گرنگترین خاکەکانی جیهانی ئیسلامی لە ڕووی ستراتیژییەوە. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، دەوڵەتی ئەیوبی هێزی باڵادەستی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی بوو؛ تەنانەت لە ڕێکخستنی سەربازیدا ڕکابەریی دەوڵەتە خاچپەرستییەکانی دەکرد و لە فراوانیی خاک و هێزی ئابووری و پێشکەوتنی کولتووریدا زۆر لەوان زیاتر بوو. ئیمپراتۆریەتەکە بە شێوەی جیاواز لە 1171 ز تا ناوەڕاستی سەدەی 13 بەردەوام بوو و دەوڵەتە جێنشینەکانی تا 1341 ز مانەوە.
بۆ گەلی کورد، سەلاحەددین تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی نییە: ئەو بەڵگەی ئەوەیە کە شارستانیەتی کورد توانی فەرمانڕەوایەک بە گرنگییەکی جیهانی لە مێژوودا پێ بگەیەنێت. پیرۆزترین شاری ئیسلامی بۆ جیهانی موسڵمان گەڕاندەوە؛ لە سەردەمێکدا کە جەنگ بە کۆمەڵکوژی ناسراو بوو، بە جوانمێریی بەرامبەر دوژمنە تێکشکاوەکان ناسرا؛ بەبێ پارە مرد، چونکە سامانەکەی بە گەلەکەی بەخشیبوو. ناسنامە کوردییەکەی نهێنی نەبوو؛ سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە بەردەوامی وەک کورد دەیناسێنن و ئەو هەرگیز ڕەتی نەکردەوە. ئەو گەورەترین کوردی هەموو سەردەمەکانە.
خاڵە سەرەکییەکان
سەلاحەددین (1137–1193 ز) دامەزرێنەری کوردی بنەماڵەی ئەیوبی بوو؛ گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کورد لە مێژوودا، کە میسر، سووریا، فەلەستین، یەمەن، حیجاز و باکووری عێراقی دەگرتەوە.
ئەو لە هۆزی کوردی هەزەبانی، کوڕی نەجمەددین ئەیوب و برازای شێرکۆ بوو؛ ئەو بنەماڵەیەی بە گرتنی میسر تەختەکەیان پێ بەخشی.
گەورەترین دەستکەوتە سەربازییەکەی شەڕی حەتتین بوو (1187 ز)، کە تێیدا سوپای خاچپەرستەکانی بە یەکجاری تێکشکاند و دوای 88 ساڵ فەرمانڕەوایی خاچپەرستی ئۆرشەلیمی گەڕاندەوە.
لە جەنگی خاچپەرستیی سێیەمدا (1189–1192) لەگەڵ ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا (شێردڵ) جەنگا و جەنگەکە بە پەیمانی یافا کۆتایی هات؛ دەستکەوتێکی دیپلۆماسیی بە هەمان ئاستی دەستکەوتێکی سەربازی.
لە سەرانسەری جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا، هەم لەلای دوژمنان و هەم لەلای هاوپەیمانان، بە جوانمێری و بەخشندەیی و دەستپاکیی کەسیی کەم‌وێنەکەی ناسراو بوو.
لە ئازاری 1193دا لە دیمەشق مرد، دوای ئەوەی هەموو سامانە کەسییەکەی بۆ خێرخوازی بەخشیبوو؛ ئیمپراتۆرێکی کورد کە بە شتێکی کەمتر لەوەی لە سەرەتادا هەیبوو جیهانی بەجێ هێشت.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
جەنگی خاچپەرستیی سێیەم و ڕیچاردی I
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەکی کوردی
سەلاحەددین لە 1137 ز لە تکریت لەدایک بوو، لەو شەوەی بنەماڵەی مامەکەی، شێرکۆ، ناچار بوون لە شارەکە هەڵبێن دوای کوشتنێک کە شێرکۆی تێوە گلابوو. بنەماڵەکە گواستییەوە بۆ حەلەب و پاشان مووسڵ و چوونە خزمەتی عیمادەددین زەنگی. بۆیە سەرەتای ژیانی سەلاحەددین لەلایەن جیهانی سیاسی و سەربازیی کوردی دەرباری زەنگییەوە داڕێژرا؛ جیهانێکی فەرمانڕەوایی ئیسلامی، ڕێکخستنی سەربازی و ئاگاداریی بەردەوام لە بوونی خاچپەرستەکان لە کەنارەکانی جیهانی موسڵماندا.
باوکی، نەجمەددین ئەیوب، لە کۆتاییدا بووە بەڕێوەبەرێکی باڵا لە دیمەشق و سەلاحەددین ساڵەکانی پێگەیشتنی لە دیمەشق تێپەڕاند. ئەو پەروەردەیەی وەرگرت کە بۆ خانەدانێکی کورد شیاو بوو: فێربوونی ئیسلامی، ڕاهێنانی سەربازی و لێهاتوویی سیاسیی دەربارێکی گەورەی ئیسلامی. بەپێی گێڕانەوەی خۆی، لە گەنجیدا سەربازێکی زۆر پەرجۆش نەبوو؛ سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ئاماژە دەکەن کە لە گەنجیدا حەزی زیاتر لە کار و خوێندنەوەی زانستی بوو. هەڵمەتەکانی میسر لەگەڵ مامەکەی، شێرکۆ، ئەویان گۆڕی.
ناسنامە کوردییەکەی سەلاحەددین هەرگیز بۆ خۆی یان هاوسەردەمەکانی ناڕوون نەبوو. ئیبن خەلیکان، ژیاننامەنووسە گەورەکەی سەدەکانی ناوەڕاست، بە ڕوونی ئەوی بە کوردێک لە هۆزی هەزەبانی ناساند. بەهائەددین کوڕی شەداد، ژیاننامەنووسی کەسیی سەلاحەددین کە بە نزیکی دەیناسی، ڕەچەڵەکی کوردیی بنەماڵەکەی ناساند. ئیبن ئەسیر، پێشەنگترین مێژوونووسی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست، باسی تایبەتمەندیی کوردیی بنەماڵەی ئەیوبی کرد. خودی سەلاحەددین لانیکەم لە هەندێک گێڕانەوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا ئاماژەی بە پاشخانە کوردییەکەی کردووە. هیچ ناڕوونییەکی مێژوویی دەربارەی ناسنامە کوردیی دامەزرێنەری گەورەترین ئیمپراتۆریەتی ئیسلام لە سەدەکانی ناوەڕاستدا نییە.
گەیشتن بە دەسەڵات: میسر
ڕێگای سەلاحەددین بۆ ئیمپراتۆریەت لە سێ هەڵمەتەکەی مامەکەی، شێرکۆ، بۆ میسرەوە دەستی پێ کرد. لە هەڵمەتی یەکەمدا (1163 ز) وەک فەرماندەیەکی پلە نزم لەگەڵ شێرکۆ چوو؛ لە دووەمدا (1167 ز) ڕۆڵێکی کاراتری هەڵگرت و بەرگرییەکی سەرکەوتووانەی لە شاری ئەسکەندەریە سەرکردایەتی کرد؛ لە سێیەمدا (1169 ز) جێگری شێرکۆ بوو کاتێک ژەنەڕاڵە کوردەکە بووە وەزیری میسر. کاتێک شێرکۆ تەنها دوو مانگ دوای دانانی مرد، سەلاحەددین هەڵبژاردنی سروشتی و لە ڕووی سیاسییەوە زیرەکانەترین هەڵبژاردن بوو بۆ جێنشینی.
سەلاحەددین وەک وەزیر و پاشان فەرمانڕەوای کردەیی میسر بە لێهاتووییەکی بەئەنقەستەوە هەنگاوی نا. سوپای میسری ڕێک خستەوە و یەکە فاتیمییەکانی بە هێزی سووری و کوردی دڵسۆز بە خۆی گۆڕییەوە. وردە وردە ئاراستەی ئایینیی میسری لە شیعەی ئیسماعیلی (نەریتی فاتیمی) بەرەو ئیسلامی سوننە (نەریتی زۆرینە کە ئەو دەینوێند) گۆڕی. لە 1171 ز خەلافەتی فاتیمیی بە تەواوی هەڵوەشاندەوە و فەرمانی دا نوێژی هەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسی لە بەغداوە ئەنجام بدرێت، لەبری خەلیفەی فاتیمی لە قاهیرە. میسر بووە سوننە؛ سەلاحەددین بووە دەسەڵاتداری.
یەکخستنی جیهانی موسڵمان
کاتێک نوورەددین، سەردەستی ناوبەناوی سەلاحەددین، لە 1174 ز مرد، سەلاحەددین هەنگاوی بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی دەسەڵات نا. خۆی بە سوڵتانی میسر و سووریا ڕاگەیاند، شارە سوورییەکانی دیمەشق و حەلەب و مووسڵی خستە ناو دەسەڵاتەکەی و لە دەیەی دواتردا بەهێزترین دەوڵەتی ئیسلامیی لە سەردەمی سەرەتای خەلافەتی عەباسییەوە پێک هێنا. هەڵمەتی یەکخستنەکەی بێ دژواری نەبوو؛ لەگەڵ فەرمانڕەوایانی دیکەی موسڵمان جەنگا، لەوانە ئەندامانی بنەماڵەی زەنگی کە سەرپەرشتیی بنەماڵەکەی ئەوی کردبوو. بەڵام بە بەردەوامی ئەم هەڵمەتانەی وەک یەکخستنی پێویستی جیهانی موسڵمان لە دژی هەڕەشەی خاچپەرستەکان دەخستەڕوو، نەک وەک داگیرکردن.
تا ناوەڕاستی دەیەی 1180، ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی میسر، سووریا (لەگەڵ دیمەشق و حەلەب)، باکووری مێسۆپۆتامیا (لەگەڵ مووسڵ)، یەمەن، حیجاز (لەگەڵ مەککە و مەدینە) و بەشێک لە لیبیا و سوودانی دەگرتەوە. ئیمپراتۆریەتێک بوو لە نیلەوە تا دیجلە درێژ ببووەوە و سەلاحەددین لە پایتەختەکانی قاهیرە و دیمەشقەوە بەڕێوەی دەبرد. ئەمە سەروەریی ئیمپراتۆریی کوردی بوو بە ئاستێک کە لە سەردەمی مادەکانەوە کورد پێی نەگەیشتبوو، و ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی زۆر باشتر لە هی مادەکان بە بەڵگە تۆمار کرابوو. «لووتکەی باڵادەستیی جیۆسیاسیی کورد» گەیشتبوو.
گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم
شەڕی حەتتین (4ی تەممووزی 1187)
شەڕی حەتتین ئەو پێکدادانە سەربازییە یەکلاکەرەوەیە بوو کە شانشینی خاچپەرستی ئۆرشەلیمی تێکشکاند. سەلاحەددین لە لووتکەی گەرمای هاویندا سوپای خاچپەرستەکانی ڕاکێشایە ڕێپێوانێکی بیابانی بەبێ ئاو، پاشان لە شاخۆڵەکانی حەتتین لە نزیک تەبەریە گەمارۆی دان. سوپای خاچپەرستەکان، کە گەورەترین هێزی سەربازی بوو کە شانشینی ئۆرشەلیم تا ئەوکاتە کۆی کردبووەوە و پاشا گیی لوزینیان سەرکردایەتی دەکرد، نزیکەی بە تەواوی لەناو برا. نزیکەی هەموو ئەسپەسوارە سەرەکییە خاچپەرستەکان کوژران یان گیران. خودی پاشا گی بە دیل گیرا. سوڵتانە کوردەکە لە یەک پاشنیوەڕۆدا هێزی سەربازیی شانشینە خاچپەرستییەکەی تێکشکاندبوو.
ئۆرشەلیم، 2ی تشرینی یەکەمی 1187
ئۆرشەلیم لە 2ی تشرینی یەکەمی 1187 زدا کەوتە دەستی هێزەکانی سەلاحەددین؛ 88 ساڵ دوای ئەوەی جەنگی خاچپەرستیی یەکەم بە کۆمەڵکوژی گرتبووی. ڕەفتاری سەلاحەددین لە سەرکەوتندا بە ئەنقەست و بە ئاگاییەوە جیاواز بوو لە داگیرکردنە سەرەتاییەکەی خاچپەرستەکان، کاتێک سەربازە مەسیحییەکان بە ناو خوێنی موسڵمان و جوولەکەکاندا ڕۆیشتبوون. مەرجەکانی خستەڕوو: هاووڵاتییە مەسیحییەکان دەیانتوانی بە بڕە پارەیەکی دیاریکراو خۆیان ڕزگار بکەن. دەوڵەمەندەکان پارەیان دا؛ بۆ ئەوانەی نەیانتوانی، فەرمانی بە براکەی، عادلی I، دا بۆ ئازادکردنیان دانوستان بکات. هەزاران مەسیحیی هەژار بە ئازادی ئۆرشەلیمیان بەجێ هێشت. ڕێگەی بە پەتریارکی لاتینی دا بە گەنجینەکانی کڵێساوە بڕوات، لەبری ئەوەی دەستیان بەسەردا بگرێت. جیهانی ئیسلامی دڵخۆش بوو؛ جیهانی مەسیحی ترسی لێ نیشت؛ ناوبانگی جوانمێریی سەلاحەددین لە هەردوو شارستانیەتەکەدا هاوکات جێگیر بوو.
جەنگی خاچپەرستیی سێیەم و ڕیچاردی I
گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم جەنگی خاچپەرستیی سێیەمی هەڵگیرساند، کە سێ پاشای هەرە بەهێزی ڕۆژاوای ئەورووپا سەرکردایەتییان دەکرد: فرێدریک باربارۆسا (کە لە ڕێگەدا خنکا)، فیلیپی IIی فەڕەنسا و ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا («شێردڵ»). ڕیچارد فەرماندەیەکی سەربازی بوو بە لێهاتوویی و ئازایەتیی جەستەیی کەم‌وێنەوە، و گەیشتنی بە خاکی پیرۆز لە 1191 ز هاوسەنگیی سەربازیی گۆڕی. سەرکەوتنی لە شەڕی ئەرسووف توانای ئەوی بۆ پاراستنی ڕیزبەندی لە ژێر هێرشدا نیشان دا. ڕۆیشتنەکەی بە درێژایی کەناراو بەرەو ئۆرشەلیم شاهکارێکی لۆجستیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو.
سەلاحەددین و ڕیچارد هەرگیز ڕووبەڕوو یەکتریان نەبینی، بەڵام دیارییان ئاڵوگۆڕ دەکرد، لە ڕێگەی ناوبژیوانەکانەوە دانوستانیان دەکرد و جەنگێکیان بەڕێوە دەبرد کە لە هەردوو لایەنەوە بە کردەوە بەرچاوەکانی جوانمێری ناسراو بوو. کاتێک ڕیچارد نەخۆش بوو، بەپێی ڕاپۆرتەکان سەلاحەددین میوەی تازە و سەهۆڵی بۆ نارد. کاتێک ئەسپێکی خاچپەرستی لە ژێر ڕیچارددا کوژرا، سەلاحەددین ئەسپێکی دیکەی بۆ نارد. ئەم دەستپێشخەرییە کەسییانە لە سەرووی هێڵەکانی جەنگەوە لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا هەردووکیاندا بوونە ئەفسانە. جەنگەکە بە پەیمانی یافا لە 1192دا کۆتایی هات: خاچپەرستەکان شریتێکی کەناراوییان پاراست؛ ئۆرشەلیم لە دەستی موسڵمانەکاندا مایەوە؛ حەجاجە مەسیحییەکان دەستیان بە شوێنە پیرۆزەکان دەگەیشت. سەلاحەددین نەدۆڕابوو.
ڕیچارد لە تشرینی یەکەمی 1192دا بەرەو ئینگلتەرا ڕۆیشت. سەلاحەددین لە 4ی ئازاری 1193دا لە دیمەشق مرد. ئیمپراتۆریەتێکی بەڕێوە بردبوو کە لە نیلەوە تا دیجلە درێژ ببووەوە؛ نزیکەی یەک دیناری زێڕ و چل درهەمی زیوی وەک میرات بەجێ هێشت، کە بەشی خەرجیی ناشتنیشی نەدەکرد. هەرچی دیکەی هەبوو بەخشیبووی. خەزنەدارەکەی، خانەدانە کوردەکە بەهائەددین کوڕی شەداد، ئەمەی بە هەستێکی دیارەوە تۆمار کرد. ئەمە هێشتا یەکێکە لە کەم‌وێنەترین شاهیدییەکان بۆ کەسایەتیی تاک لە هەموو سەدەکانی ناوەڕاستدا.
کەسایەتی و فەرمانڕەوایی
کەسایەتیی سەلاحەددین بەهێزترین چەکە سیاسییەکەی بوو. هەم دوژمنان و هەم هاوپەیمانان بە سێ تایبەتمەندی دەیانناسی: دادپەروەری، بەخشندەیی و دینداری. دادپەروەرییەکەی کردەیی بوو؛ خۆی دەستی لەو کەیسانە وەردەدا کە پێی وابوو نادادپەروەرانەن و ناوبانگی بێلایەنیی پاراست، کە لە سەردەمێکی سیاسەتی بنەماڵەییدا بەرچاو بوو. بەخشندەییەکەی نزیکەی بێپەروا بوو؛ سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست وەسفی ئەوە دەکەن کە ئەوەندە زۆر ئەسپ و زێڕ و خاکی دەبەخشی کە خەزێنەکەی بەردەوام بەتاڵ بوو. دیندارییەکەی ڕاستەقینە بوو، نەک بۆ خۆنواندن؛ ڕۆژووی دەگرت، نوێژی دەکرد، فیقهی ئیسلامیی دەخوێند و بەپێی ڕاپۆرتەکان لە خوێندنەوەی گێڕانەوەکانی پێغەمبەر دەگریا.
هەروەها بەپێی پێوەرەکانی سەردەمەکەی، بە شێوەیەکی بەرچاو مرۆڤدۆستانە مامەڵەی لەگەڵ دوژمنە تێکشکاوەکان دەکرد. ڕەفتارەکەی بەرامبەر دانیشتووانە مەسیحییەکانی ئۆرشەلیم لە 1187دا، بە پێچەوانەی کۆمەڵکوژیی 1099، هاوسەردەمەکانی هەردوو لایەنی شۆک کرد. ئاڵوگۆڕەکانی لەگەڵ ڕیچاردی I لە جەنگی خاچپەرستیی سێیەمدا، کە بە ڕێزی دوولایەنە و تەنانەت ستایشی کەسیی نێوان هەردوو فەرماندەکە ناسراو بوو، بوونە ئەفسانە. وێنەی «ساراسینی جوانمێر» لە جیهانی ڕۆژاوادا زیاتر قەرزداری سەلاحەددینە لە هەر کەسایەتییەکی دیکەی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
بەردەوامترین تێگەیشتنی هەڵە دەربارەی سەلاحەددین ئەوەیە کە ناسنامە کوردییەکەی لاوەکی یان ناڕوونە. هیچ کامیان نییە. چەندین سەرچاوەی ڕاستەوخۆی سەدەکانی ناوەڕاست ئەو بە کورد دەناسێنن؛ ئەو سەرچاوانە زانایانێک نووسیویانە کە بە کەسی دەیانناسی یان دەستیان ڕاستەوخۆ بە کەسانێک دەگەیشت کە دەیانناسی. ژیاننامەنووسە کەسییەکەی، بەهائەددین کوڕی شەداد، کە بۆ چەندین ساڵ لەگەڵ سەلاحەددین بوو، زانیاریی ژیاننامەیی ورد پێشکەش دەکات کە ڕەچەڵەکی هۆزیی کوردی هەزەبانیی بنەماڵەکە لە هەر مشتومڕێکی جدی بەدوور دەخات. هەوڵی هەندێک مێژوونووسیی نەتەوەخوازی بۆ ئەوەی سەلاحەددین بە عەرەب یان تورک یان سەرانسەری ئیسلامی بناسێنن لەبری کورد، کارێکی سیاسییە، نەک مێژوویی.
هەندێک مێژوونووسی ڕۆژاوایی جوانمێریی سەلاحەددینیان بە شتێک وێنا کردووە کە ئەفسانەی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست گەورەی کردووە. مێژوونووسانی کورد تێبینی دەکەن کە بەڵگەی هاوسەردەم، هەم سەرچاوە ئیسلامییەکان و هەم سەرچاوە خاچپەرستییەکان، بە بەهێزی کەسایەتیی کەم‌وێنەی ئەو پشتڕاست دەکەنەوە. ژیاننامەکەی ئیبن شەداد، کە کەسێک نووسیویەتی بە کەسی ئەوی ناسیوە، لەگەڵ سەرچاوە خاچپەرستییەکان یەک دەگرێتەوە کە بەخشندەیی و دادپەروەریی ئەو وەسف دەکەن. «سەلاحەددینی جوانمێر»ی ئەفسانەی سەدەکانی ناوەڕاست لەسەر ڕەفتاری مێژوویی ڕاستەقینە دامەزراوە.
شەڕەکانی سەلاحەددین لە دژی فەرمانڕەوایانی دیکەی موسڵمان، لەوانە زەنگییەکان و دەسەڵاتی ناوبەناوی خەلیفەی عەباسی، هەندێک جار بۆ خستنە ژێر پرسیاری شیاویەتیی ئەو وەک یەکخەری جیهانی موسڵمان بەکار دەهێنرێن. مێژوونووسانی کورد ئەم ناکۆکییانە لە چوارچێوەی کاری سیاسیی پێویستی دەوڵەتسازیدا دەخەنەڕوو: هیچ ئیمپراتۆریەتێک بەبێ لابردنی هێزە هەبووەکان بنیاد نانرێت. ئەنجامی کۆتایی، دەوڵەتێکی یەکگرتووی موسڵمان کە بە سەرکەوتوویی شارە پیرۆزەکانی لە بەهێزترین هێرشی خاچپەرستیی مێژوو پاراست، ڕاستیی ستراتیژییەکە دەسەلمێنێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی سەلاحەددین شارستانیەتەکان دەگرێتەوە. لە جیهانی ئیسلامیدا وەک ڕزگارکەری ئۆرشەلیم و بەرگریکاری دین و نموونەی فەرمانڕەوایی دادپەروەرانەی ئیسلامی ڕێزی لێ دەگیرێت. لە جیهانی ڕۆژاوادا، ئەو «ساراسینە بەڕێزەکە»ی ئەفسانەی سەدەکانی ناوەڕاست و شەکسپیرە؛ دوژمنێکی ئەوەندە جوانمێر کە نووسەرە ئەورووپییەکان کردییانە هێمای چاکە کە ئەسپەسوارە مەسیحییەکان شەرمەزار دەکرد. لە کولتووری کوردیدا، ئەو باڵاترین دەستکەوتە: بەڵگەی ئەوەی گەلی کورد یەکێک لە گەورەترین فەرمانڕەوایانی مێژووی مرۆڤایەتیی پێ گەیاندووە.
ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورد کە ئەو دایمەزراند، نزیکەی 150 ساڵ دوای ئەو مایەوە؛ دەوڵەتە جێنشینەکانی تا ناوەڕاستی سەدەی 13 میسر و سووریا و بەشێک لە جیهانی ئیسلامییان بەڕێوە برد و میرنشینە ناوچەییە ئەیوبییەکان تا 1341 ز مانەوە. نەوەکانی لە دیمەشق، حەلەب، مووسڵ، حیمس، بەعلەبەک، یەمەن و سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست فەرمانڕەواییان کرد؛ هەریەکەیان شاهیدی ئەو ئیمپراتۆریەتەیە کە کوڕە کوردەکەی نەجمەددین ئەیوب و برازای شێرکۆ بنیادی نابوو.
بۆ گەلی کوردی ئەمڕۆ، سەلاحەددین تەنها شانازییەکی مێژوویی نییە: بەڵگەیەکی زیندووی قووڵایی شارستانیی کوردە. لە سەردەمێکدا کە سەروەریی کورد جێی مشتومڕە و ناسنامەی کورد لە چەندین ئاراستەوە لە ژێر فشاردایە، سەلاحەددین وەک وەڵامێکی حاشاهەڵنەگر و بە بەڵگەی مێژوویی تۆمارکراو و تەنانەت لەلای دوژمنانەوە پشتڕاستکراو ڕادەوەستێت بەرامبەر هەر بانگەشەیەک کە گەلی کورد نەریتێکی شارستانیی یەکسان بە هەر گەلێکی دیکەی نییە. ئیمپراتۆریەتێکی بنیاد نا. ئۆرشەلیمی گەڕاندەوە. هەرچی هەیبوو بە گەلەکەی بەخشی. کورد بوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەلاحەددین کوڕی نەجمەددین ئەیوب بوو (کە بنەماڵەکە ناوی ئەو هەڵدەگرێت) و برازای شێرکۆ (کە میسری گرت تا تەختەکەی پێ ببەخشێت).
ئەو کوڕانەی دوای ئەو فەرمانڕەواییان کرد: ئەفزەڵ کوڕی سەلاحەددین (دیمەشق)، عەزیز عوسمان (میسر) و زاهیر غازی (حەلەب).
براکەی، عادلی I، بووە ئەو یەکخەرە گەورەیەی دوای ناکۆکیی کوڕەکان ئیمپراتۆریەتەکەی دووبارە یەک خستەوە، و موعەزەم تورانشاه کوڕێکی پێشووتر بوو کە یەمەنی بەڕێوە برد.
پرسیارە باوەکان
ئایا سەلاحەددین کورد بوو؟
بەڵێ. چەندین سەرچاوەی ڕاستەوخۆی سەدەکانی ناوەڕاست، لەوانە ژیاننامەنووسە کەسییەکەی بەهائەددین کوڕی شەداد، مێژوونووس ئیبن ئەسیر و ژیاننامەنووس ئیبن خەلیکان، سەلاحەددین بە کوردێک لە هۆزی کوردی هەزەبانی دەناسێنن. بنەماڵەکەی لە دوین لە ئەرمەنستانی مێژووییەوە هاتبوون. باوکی، نەجمەددین ئەیوب، و مامەکەی، شێرکۆ، هەردووکیان لە سەرچاوە هاوسەردەمەکاندا بە کورد ناسێنراون. هیچ ناڕوونییەکی جدیی مێژوویی دەربارەی ئەمە نییە.
گەورەترین دەستکەوتی سەلاحەددین چی بوو؟
گەورەترین دەستکەوتی سەلاحەددین گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم لە 2ی تشرینی یەکەمی 1187 ز بوو، دوای سەرکەوتنە یەکلاکەرەوەکەی لە شەڕی حەتتین لە تەممووزی 1187. ئۆرشەلیم 88 ساڵ لە ژێر فەرمانڕەوایی خاچپەرستەکاندا بوو؛ گەڕاندنەوەکەی بە کۆمەڵکوژی ئەنجام نەدرا (وەک خاچپەرستەکان لە 1099دا کردبوویان)، بەڵکو بە مەرجە دانوستانکراوەکان کە ڕێگەیان بە دانیشتووانە مەسیحییەکان دەدا بە سەلامەتی بڕۆن؛ کردەوەیەکی جوانمێری کە دوژمنەکانیشی ستایشیان دەکرد، تەنانەت لە کاتێکدا شینی لەدەستدانەکەیان دەگێڕا.
دوای مردنی سەلاحەددین چی بەسەر ئیمپراتۆریەتەکەیدا هات؟
ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی دوای مردنی سەلاحەددین لە 1193دا پەرتەوازە بوو، کاتێک کوڕەکانی و براکەی بۆ کۆنترۆڵکردن ڕکابەرییان دەکرد. براکەی، عادلی I، لە کۆتاییدا بەشێکی زۆری ئیمپراتۆریەتەکەی دووبارە یەک خستەوە. بنەماڵەکە بە شێوەی جیاواز بەردەوام بوو تا مەملووکەکان لە 1250دا کۆتا سوڵتانەتی ئەیوبیی میسریان هەڵوەشاندەوە. دەوڵەتە ناوچەییە ئەیوبییەکان لە سووریا، فەلەستین و شوێنەکانی دیکە تا سەدەی 14 مانەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Baha ad-Din ibn Shaddad, The Rare and Excellent History of Saladin، دەوروبەری 1228 ز — ژیاننامەیەکی ڕاستەوخۆ لەلایەن هاوڕێی کەسیی سەلاحەددینەوە.
Ibn al-Athir, Al-Kamil fi'l-Tarikh، سەدەی 13 — مێژووی هاوسەردەمی پێشەنگی سەردەمی جەنگە خاچپەرستییەکان.
Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. — Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press, 1982.
Ehrenkreutz, A.S. — Saladin. SUNY Press, 1972.
Ayyubid Sultanate: The Kurdish Empire — Kurdish-History.com, 2026.