ئەززاهیر غازی کێ بوو؟
ئەززاهیر غازی میرێکی کوردی ئەییووبی بوو کە بۆ سێ دەیە، لە 1186ەوە تا مردنی لە 1216، فەرمانڕەواییی حەلەبی کرد. ئەو سێیەمین کوڕی سەلاحەددین بوو و حەلەبی لە بنکەیەکی پتەوی زەنگییەوە گۆڕی بۆ یەکێک لە قەڵابەندکراوترین و دەوڵەمەندترین شارەکانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لە ڕووی کولتوورییەوە.
ئەززاهیر لە 1172 لەدایک بوو و باوکی سەلاحەددین لە تەمەنی تەنها پازدە ساڵیدا کردی بە والیی حەلەب. ئەو دواتر یەکێک لە درێژترین و سەقامگیرترین فەرمانڕەوایییەکانی هەر میرێکی ئەییووبیی بنیاد نا؛ بە پاراستنی سەربەخۆییەکی وریا و زیرەکانە، لە ململانێ ئاژاوەدارەکانی جێنشینیدا کە دوای مردنی سەلاحەددین ئیمپراتۆریای کوردییان پارچەپارچە کرد، مایەوە.
هاوسەرگیریی ئەو لە 1212 لەگەڵ دەیفە خاتون، کچی مامەکەی و ڕکابەرەکەی، ئەلعادلی یەکەم، هێمای کۆتاییهاتنی ڕکابەریی تاڵی نێوان دوو لقە سەرەکییەکەی خێزانی کوردیی ئەییووبی بوو و زەمینەی بۆ ڕۆڵی حەلەب وەک ناوەندێکی شارستانیەتی کوردی لە دەیەکانی دواتردا ئامادە کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەززاهیر غازی سێیەمین کوڕی سەلاحەددین بوو و بۆ 30 ساڵ فەرمانڕەواییی حەلەبی کرد؛ ئەمە کردی بە یەکێک لە میرە ئەییووبییەکان کە درێژترین ماوەی فەرمانڕەوایییان هەبوو.
• باوکی لە تەمەنی پازدە ساڵیدا کردی بە والیی حەلەب و ئەو شارەکەی گۆڕی بۆ پایتەختێکی کولتووریی قەڵابەندکراوی ئیمپراتۆریای کوردی.
• بە دیپلۆماسییەکی زیرەکانە مامەڵەی لەگەڵ شەڕە مەترسیدارەکانی جێنشینیی دوای سەلاحەددین کرد و لە کۆتاییدا ملکەچی سەروەریی مامەکەی، ئەلعادلی یەکەم، بوو.
• هاوسەرگیریی ئەو لەگەڵ دەیفە خاتون (کچی ئەلعادلی یەکەم) لە 1212، سەرەکیترین درزی ناو بنەماڵەی کوردیی ئەییووبیی چاک کردەوە.
• پشتیوانیی ئەو لە زانا و دادوەر و تەلارسازان حەلەبی کرد بە یەکێک لە میراتە مەزنەکانی شارستانیەتی کوردیی ئەییووبی.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەززاهیر غازی لە دەوروبەری 1172 لە قاهیرە لەدایک بوو؛ سێیەمین کوڕی سەلاحەددین لە یەکێک لە هاوسەرە سەرەکییەکانی. لە لووتکەی دەسەڵاتی باوکیدا گەورە بوو و شایەتیی ئەو هەڵمەتە گەورانەی دا کە ناسنامەی ئیمپراتۆریای کوردییان دیاری دەکرد: یەکخستنی سووریا و میسر، هەڵمەتەکان دژی خاچپەرستان و ئازادکردنی قودس لە 1187.
لە 1183، سەلاحەددین بۆ یەکەم جار حەلەبی بە ئەززاهیری گەنج بەخشی، بەڵام پاشان بە براکەی، ئەلعادل، سپاردەوە. تا 1186، کاتێک ئەززاهیر نزیکەی پازدە ساڵ بوو، سەلاحەددین بە فەرمی کردی بە والیی حەلەب و مووسڵ؛ ئەو هەرێمانەی تازە لە زەنگییەکان سەندرا بوون. لە هەمان کاتدا برا گەورەکانی، ئەفزەڵ و ئەلعەزیز، بە ڕیز دیمەشق و میسریان وەرگرت.
ئەلعادل، کە پێشتر فەرمانڕەواییی هەمان خاکی کردبوو، بە دڵسۆزیی مامایەتییەوە گرنگیی بە ئەززاهیری گەنج دەدا و فێری هونەرەکانی فەرمانڕەواییی کرد. ئەززاهیر زۆرێک لە ڕاوێژکارە متمانەپێکراوەکانی باوکی ڕاگرت، لەوانە فەقیهە بەناوبانگەکە بەهائەددین کوڕی شەداد، کە کردی بە قازیی حەلەب.
پاشخانی مێژوویی
حەلەب لە کۆتاییی سەدەی 12دا دەستکەوتێکی ستراتیژی بوو؛ گەورەترین شاری باکووری سووریا، لە خاڵی یەکگەیشتنی ڕێگاکانی بازرگانیی نێوان ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و کەناری دەریای ناوەڕاست. تا داگیرکردنەکەی سەلاحەددین بنکەیەکی پتەوی زەنگیی بوو و فەرمانڕەواییی ئەو هەم هێزی سەربازی و هەم لێهاتووییی سیاسیی دەویست.
دوای مردنی سەلاحەددین لە 1193، ئەززاهیر بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ براکانی چووە ناو هاوپەیمانێتییەکەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتە ڕوو لە زیادبووەکەی مامەکەیان ئەلعادل. هاوپەیمانێتییەکە دیمەشقی گەمارۆ دا، بەڵام کاتێک ئەززاهیر و کەسانی دیکە ئیرادەی بەردەوامبوونیان لەدەست دا، داڕما. ئەلعادل دواتر هەرێمەکانی ئەززاهیری بۆ ناوچەی حەلەب سنووردار کرد و سەروەریی خۆی سەپاند؛ ئەنجامێکی شەرمەزارکەر بوو کە ئەززاهیر بە واقیعبینی پەسەندی کرد، و ڕێگەی پێدا لە پازدە ساڵە بەجێماوەکەی ژیانیدا بەبێ تێکدان فەرمانڕەواییی خۆی بەسەر شارەکەدا بچەسپێنێت.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەرگریی سەربازی و فراوانبوونی ستراتیژی
کارنامە سەربازییەکەی ئەززاهیر زیاتر بە بەرگری ناسراو بوو تا داگیرکردن، بەڵام پارێزەرێکی کارای سنووری باکووری ئیمپراتۆریای کوردی بوو. لە ئۆکتۆبەری 1197، کاتێک هێزە خاچپەرستەکان هەڕەشەیان لە بەندەرەکانی لازقیە و جەبلە دەکرد، ئەززاهیر بڕیارێکی نەترسانەی دا خۆی بەندەرەکان وێران بکات، لەبری ئەوەی ڕێگە بدات بکەونە دەستی خاچپەرستان؛ پاشان دوای تێپەڕبوونی هەڕەشەکە قەڵاکەی لازقیەی بنیاد نایەوە.
لە 1207، کاتێک خاچپەرستان حیمسیان گەمارۆ دا و میرە ئەییووبییەکەی، شێرکۆی دووەم، داوای یارمەتیی کرد، هێزەکانی ئەززاهیر گەمارۆکەیان شکاند. هەروەها مامەڵەی لەگەڵ هێرشەکانی پاشایەتیی ئەرمەنیی کیلیکیا کرد و دوای پاشەکشەیەک لە شەڕی عەمق لە 1206، هێزەکانی پاشا لیۆی پاشەکشە پێ کرد.
پشتیوانیی کولتووری و تەلارسازی
بەردەوامترین میراتی ئەززاهیر گۆڕینی حەلەب بوو بۆ ناوەندێکی گەورەی شارنشینیی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی. دەستی بە قەڵابەندکردنە گەورەکەی قەڵای حەلەب کرد؛ پڕۆژەیەک کە کوڕەکەی ئەلعەزیز محەمەد تەواوی کرد و یەکێک لە باشترین قەڵا بەجێماوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی لە جیهاندا بەرهەم هێنا.
پشتیوانی زانا و بیرمەندان بوو، لەوانە فەیلەسووف یەحیا سوهرەوەردی، کە سەرەتا پاراستی، پێش ئەوەی بە فشاری زانایانی ڕێبازی ئایینیی باو لە 1191 زیندانی بکات. دەربارەکەی فەقیه و شاعیر و بەڕێوەبەرانی بۆ خۆی ڕاکێشا و حەلەبی کرد بە هاوتایەکی کولتووریی دیمەشق و قاهیرە لە ناو ئیمپراتۆریای کوردیدا.
ئاشتبوونەوەی بنەماڵەی فەرمانڕەوا
ڕەنگە گرنگترین کردەوەی ئەززاهیر لە ڕووی ستراتیژییەوە هاوسەرگیریی ئەو بووبێت لە 1212 لەگەڵ دەیفە خاتون، کچی ڕکابەرە پێشووی ئەو، ئەلعادلی یەکەم. ئەم هاوسەرگیرییە بە فەرمی کۆتاییی بە دوژمنایەتیی نێوان لقەکانی حەلەب و میسری خێزانی کوردیی ئەییووبی هێنا و بەستێکی بەهێزی بنەماڵەیی دروست کرد کە سیاسەتی حەلەبی بۆ نەوەی داهاتوو دیاری دەکرد.
کوڕەکەیان، ئەلعەزیز محەمەد، میرنشینی حەلەبی بە میرات برد و دەیفە خاتون وەک جێگری فەرمانڕەوا کاری دەکرد؛ دواتر هەروەها وەک جێگری فەرمانڕەوا بۆ نەوەکەی، ئەنناسیر یووسف، کاری کرد. ئەو ڕەچەڵەکەی ئەززاهیر بنیاتی نا، تا هێرشی مەغۆل لە 1260 حەلەبی لە بازنەی دەسەڵاتی کوردیی ئەییووبیدا ڕاگرت.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ناسنامەی کوردیی ئەززاهیر غازی لە تۆمارە مێژووییەکاندا جێی مشتومڕ نییە. وەک سێیەمین کوڕی سەلاحەددین کوڕی ئەییووب، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. ڕەگە کوردییەکانی باوکی بە باشی بەڵگەدار کراون و ئەززاهیر ناسنامە کولتووری و سیاسییەکەی خێزانەکەی بە میرات برد، وەک بەشێک لە چینی فەرمانڕەوای کوردی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
هەندێک مشتومڕ هەیە دەربارەی بڕیاری ئەززاهیر بۆ زیندانیکردنی فەیلەسووف یەحیا سوهرەوەردی لە 1191، دوای ئەوەی سەرەتا پشتیوانیی لێی کردبوو. ئەم ڕووداوە گرژییەکانی نێوان کراوەییی فکریی ئەززاهیر و داواکارییەکانی دامەزراوە ئایینییە باوەکە نیشان دەدات؛ گرژییەک کە لای زۆرێک لە فەرمانڕەوا ئەییووبییەکان باو بوو. زانایانی هاوچەرخ بە گشتی بە هاوسۆزییەوە لە ڕۆڵی ئەززاهیر دەڕوانن؛ تا ئەو کاتەی توانی سوهرەوەردیی پاراست، پێش ئەوەی ملکەچی فشاری سیاسی بێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
فەرمانڕەواییی سی ساڵەی ئەززاهیر غازی وەک یەکێک لە سەقامگیرترین و بەرهەمدارترین فەرمانڕەوایییەکان لە ڕووی کولتوورییەوە لە مێژووی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا دەوەستێت. هەرچەندە هاوچەرخەکانی وەک سەلاحەددین و ئەلعادلی یەکەم ناسراوترن، بەشداریی ئەززاهیر بە هەمان ئەندازە گرنگ بوو: باکووری سووریای بە پتەوی لە بازنەی دەسەڵاتی کوردیی ئەییووبیدا ڕاگرت، بە قەڵابەندکردن حەلەبی کرد بە شارێک کە گرتنی نزیکەی مەحاڵ بوو و لقە ناکۆکەکانی بنەماڵەکەی لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە ئاشت کردەوە.
قەڵای حەلەب، کە ئەو دەستی بە بنیاتنانەوە مەزنەکەی کرد، هێشتا یەکێکە لە مەزنترین دەستکەوتە تەلارسازییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست و بەڵگەیەکی شارستانیەتی کوردیی ئەییووبی. ئەو بنەماڵەیەی لە حەلەب دایمەزراند، دوای مردنی ئەو بۆ زیاتر لە حەفتا ساڵ بەردەوام بوو؛ نەوەکانی تا وێرانکردنەکەی مەغۆل لە 1260 فەرمانڕەواییی شارەکەیان دەکرد.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەلاحەددین؛ باوک و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلعادلی یەکەم؛ مام و سوڵتان، خەزوور لە ڕێگەی دەیفە خاتونەوە
دەیفە خاتون؛ هاوسەر و دواتر جێگری فەرمانڕەوای حەلەب
ئەفزەڵ کوڕی سەلاحەددین؛ برای گەورە، بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەوای باڵا لە دیمەشق
ئەلعەزیز عوسمان؛ برای گەورە، سوڵتانی میسر
ئەنناسیر یووسف؛ نەوە و دوا میری ئەییووبیی حەلەب
نەجمەددین ئەییووب؛ باپیر و گەورەی خێزانی بنەماڵە کوردییەکە
پرسیارە باوەکان
ئەززاهیر غازی کێ بوو؟
ئەززاهیر غازی میرێکی کوردی ئەییووبی بوو کە لە 1186 تا 1216 فەرمانڕەواییی حەلەبی کرد؛ سێیەمین کوڕی سەلاحەددین و کەسایەتییەکی سەرەکیی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی. ئەو حەلەبی گۆڕی بۆ پایتەختێکی کولتووریی قەڵابەندکراوی ئیمپراتۆریای کوردی.
ئەززاهیر غازی زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە فەرمانڕەواییی سەقامگیری سی ساڵەی بەسەر حەلەبدا، قەڵابەندکردنی قەڵای حەلەب، پشتیوانیی کولتوورییەکەی و هاوسەرگیریی لەگەڵ دەیفە خاتون لە 1212 ناسراوە، کە لقە سەرەکییە ناکۆکەکانی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبیی ئاشت کردەوە.
ئەززاهیر غازی کورد بوو؟
بەڵێ. ئەززاهیر غازی سێیەمین کوڕی سەلاحەددین بوو، ئەندامێکی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی کە ڕەچەڵەکی دەگەڕایەوە بۆ نەجمەددین ئەییووب لە ناوچە بەرزە کوردییەکان. ئەو بە لەدایکبوون و پەروەردە و ناسنامەی بنەماڵەیی فەرمانڕەوایەکی کورد بوو.
ڕۆڵی ئەززاهیر غازی لە ئیمپراتۆریای کوردیدا چی بوو؟
وەک میری حەلەب، ئەززاهیر بۆ سێ دەیە سنووری باکووری ئیمپراتۆریای کوردیی پاراست. هێرشە خاچپەرست و ئەرمەنییەکانی پاشەکشە پێ کرد، پشتیوانیی سەربازیی بۆ میرە ئەییووبییەکانی دیکە دابین کرد، پشتیوانیی لە زانا و تەلارسازان کرد و بە دیپلۆماسیی هاوسەرگیری دووبەرەکییە ناوخۆییەکانی بنەماڵەکەی ئاشت کردەوە.
میراتی ئەززاهیر غازی چییە؟
مەزنترین میراتەکانی بریتین لە قەڵای حەلەب، یەکێک لە جوانترین قەڵا بەجێماوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە جیهاندا، و بنەماڵەی ئەییووبیی حەلەب کە نەوەکانی دوای مردنی ئەو بۆ زیاتر لە حەفتا ساڵ بەردەوامیان کرد. ئەو وەک بنیاتنەر و دەوڵەتدار و پارێزەری شارستانیەتی کوردیی ئەییووبی لە باکووری سووریا لە یاددا ماوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Az-Zahir Ghazi.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Hillenbrand, Carole. The Crusades: Islamic Perspectives. Edinburgh University Press, 1999.
Burns, Ross. Aleppo: A History. Routledge, 2017.