ئەنناسیر یووسف کێ بوو؟
ئەنناسیر یووسف، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەنناسیر سەلاحەددین یووسف کوڕی ئەلعەزیز بوو، دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبی بوو کە فەرمانڕەواییی سووریای کرد؛ لە 1236ەوە دەسەڵاتی بەسەر حەلەب و دیمەشقدا هەبوو تا هێرشە کارەساتبارەکەی مەغۆل لە 1260 قلمڕەوەکەی تێک دا. ئەو خۆی کوڕی نەوەی سەلاحەددین بوو و دوا کەسایەتیی گرنگی بنەماڵەی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی بوو کە بۆ نزیکەی سەدەیەک زاڵ بووبوو بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
لە 1228 لەدایک بوو و دوای مردنی باوکی لە تەمەنی حەوت ساڵیدا حەلەبی بە میرات برد؛ سەرەتا ئەنجومەنێکی جێگری فەرمانڕەوا و پاشان داپیرە بەهێزەکەی، دەیفە خاتون، لە جیاتی ئەو فەرمانڕەوایییان دەکرد. گەورە بوو و بوو بە فەرمانڕەوایەکی لێهاتوو کە زۆربەی سووریای ئەییووبیی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەک خست و هەوڵی بەردەوامی دا میسر لە مەملوکەکان بگەڕێنێتەوە، دوای ئەوەی لە 1250 لقی کوردیی ئەییووبییان لەوێ لەکار لابرد.
کۆتاییی ئەو تراژیدی و یەکجاری بوو. لە 1260، کاتێک حەلەب کەوت، لەلایەن فەرمانڕەوای مەغۆل، هولاگو خان، دەستگیر کرا و ماوەیەکی کەم دواتر ئێعدام کرا؛ دوا سووکایەتیکردن بە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە سووریا و کۆتاییی سەردەمێک لە بەرتریی ئیمپراتۆریی کوردی کە ئاراستەی مێژووی جیهانی گۆڕیبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەنناسیر یووسف دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبیی سووریا بوو و لە 1236/1250ەوە تا وێرانکاریی مەغۆل لە 1260 فەرمانڕەواییی حەلەب و دیمەشقی کرد.
• ئەو کوڕی نەوەی سەلاحەددین بوو و ڕەچەڵەکی لە ڕێگەی لقی حەلەبیی ئەییووبییەکانەوە دەگەڕایەوە بۆ ئەو؛ کوڕی ئەلعەزیز محەمەد و نەوەی ئەززاهیر غازی بوو.
• دوای ئەوەی مەملوکەکان لە 1250 فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبییان لە میسر لەکار لابرد، ئەو بەردەوام هەوڵی گرتنەوەی میسری دا، بەڵام هەر جار شکستیشی هێنا.
• دوای کەوتنی حەلەب لە کانوونی دووەمی 1260، هێزە مەغۆلییەکانی هولاگو خان دەستگیریان کرد و ماوەیەکی کەم دواتر ئێعدام کرا.
• مردنی ئەو کۆتاییی فەرمیی بنەماڵەی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی وەک هێزێکی فەرمانڕەوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەنناسیر یووسف لە دەوروبەری 1228 لە حەلەب لەدایک بوو، کوڕی ئەلعەزیز محەمەد و نەوەی ئەززاهیر غازی بوو؛ ئەو میرە کوردە ئەییووبییەی بۆ سێ دەیە فەرمانڕەواییی حەلەبی کردبوو. دایکی کچی ئەلکامیل بوو. کاتێک باوکی، ئەلعەزیز محەمەد، لە نۆڤەمبەری 1236 مرد، ئەنناسیر تەنها نزیکەی حەوت یان هەشت ساڵ بوو.
ئەنجومەنێکی جێگری فەرمانڕەوا لە حەلەب دەسەڵاتی گرت. داپیری، دەیفە خاتون، کچە بەهێزەکەی ئەلعادلی یەکەم کە پێشتر لە مردنی ئەززاهیر غازی لە 1216ەوە وەک جێگری فەرمانڕەوا کاری کردبوو، بوو بە فەرمانڕەوای کرداریی حەلەب. بە لێهاتوویی و وریایی فەرمانڕەواییی کرد و لە سەردەمێکی پڕئاژاوەی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیدا سەربەخۆیی و سەقامگیریی حەلەبی پاراست.
دەیفە خاتون تا مردنی لە 1242 فەرمانڕەواییی کرد و لەو کاتەدا ئەنناسیر یووسف دەستی بە بەکارهێنانی دەسەڵاتی ڕاستەقینە کرد. تا ئەو کاتە نزیکەی چواردە ساڵ بوو و لە ژێر ڕێنماییی وەزیرە لێهاتووەکاندا بوو. بە خێرایی بوو بە فەرمانڕەوایەکی متمانەبەخۆ و دەستی بە پڕۆژە سیاسییە پڕ لە ئاواتە بەرزەکەی یەکخستنی سووریای ئەییووبی لە ژێر سەرکردایەتیی خۆیدا کرد.
پاشخانی مێژوویی
ئەو جیهانەی ئەنناسیر یووسف بە میراتی برد، جیهانی قەیرانی ڕوو لە خێرابوونی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی بوو. لە ڕۆژهەڵات، ئیمپراتۆریای مەغۆل پێشتر دەوڵەتی خوارەزمیی تێک دابوو (دەیەکانی 1220-1230) و بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشڕەوی دەکرد. لە باشوور، ئامۆزاکەی، ئەسساڵح ئەییووب، میسری پتەو کردبوو و بە توندی فشاری لە میرە سوورییە ئەییووبییەکان دەکرد. لە ڕۆژئاوا، دەوڵەتە خاچپەرستەکان کە بە شەڕی لا فۆربی لە 1244 لاواز بووبوون، هێشتا لە کەنارەکاندا هەبوون.
قەیرانە دیارەکەی فەرمانڕەواییی ئەو لە 1250 هات، کاتێک مەملوکەکان دوا سوڵتانی کارای ئەییووبیی میسر، ئەلموعەززەم تورانشایان کوشت و کۆنترۆڵی قاهیرەیان گرت. ئەنناسیر یووسف ڕەتی کردەوە دان بەم گرتنەی دەسەڵاتدا بنێت و خۆی وەک میراتگری ڕەوای نەریتی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی خستە ڕوو و چەندین جار هەوڵی گرتنەوەی میسری دا؛ هەموویان لە بەرامبەر ئامێری سەربازیی مەملوکدا شکستیان هێنا.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
یەکخستنی سووریای ئەییووبی
گرنگترین دەستکەوتی سیاسیی ئەنناسیر یووسف یەکخستنی میرنشینە ئەییووبییەکانی سووریا لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا بوو. دوای کەوتنی ئەسساڵح ئەییووب و تورانشا لە میسر، میرە سوورییە ئەییووبییەکان پشتیوانیی ئەنناسیر یووسفیان کرد کە ئەندامی باڵای بنەماڵەکە بوو. تا 1250، تەنها حەلەبی کۆنترۆڵ نەدەکرد، بەڵکو دیمەشق و زۆربەی سووریاشی کۆنترۆڵ دەکرد، لە ڕووباری خابوور لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە تا لێواری سینا لە باشوور.
دەسەڵاتی ئەو لە ڕووی جوگرافیاوە فراوانتر بوو لە دەسەڵاتی هەر فەرمانڕەوایەکی ئەییووبی لە دوای خودی سەلاحەددینەوە، هەرچەندە لەسەر بنەمایەکی زۆر لاوازتر ڕاوەستابوو، چونکە میسر لەدەست چووبوو و مەغۆل لە باکوورەوە نزیک دەبوونەوە.
ململانێ دژی مەملوکەکان
هەوڵە دووبارەکانی ئەنناسیر یووسف بۆ گرتنەوەی میسر لە مەملوکەکان، یەکێک لە ناکامییە گەورە سەربازییەکانی مێژووی کوردیی ئەییووبی نیشان دەدەن. لە ئۆکتۆبەری 1250 و کانوونی دووەمی 1251 و دیسان لە ساڵەکانی دواتردا هێرشی دەست پێ کرد و لە سەرانسەری میرنشینە سوورییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئەییووبی سوپای گەورەی کۆ کردەوە.
هەر جار سوپای مەملوکیی میسر، کە ڕێکخراو و بە باشی پڕچەک بوو و بۆ بەرگری لە بنکەی خۆی دەجەنگا، هێزەکانی ئەوی پاشەکشە پێ کرد. مەملوکەکان هەروەها ئەڵئەشرەف مووسای گەنجیان وەک سوڵتانێکی ناوەکیی ئەییووبی لە قاهیرە دانا بۆ ئەوەی ڕەوایی بە فەرمانڕەواییی خۆیان ببەخشن. ئەمە بانگەشەی ئەنناسیر یووسفی ئاڵۆزتر کرد کە خۆی بە نوێنەری ڕاستەقینەی نەریتی کوردیی ئەییووبی دەزانی.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
بڕیارەکانی ئەنناسیر یووسف لە بەرامبەر هەڕەشەی مەغۆلدا مشتومڕێکی گرنگی مێژووییان هەڵگیرساندووە. کاتێک مەغۆل لە 1259-1260 نزیک بوونەوە، هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیاری ملکەچبوونیان کرد لەبری بەرگریی بێسوود. وەڵامی ئەنناسیر یووسف دوودڵانە بوو؛ نە بە شێوەیەکی مانادار ملکەچ بوو و نە بەرگرییەکی کارای ڕێک خست. هەندێک مێژوونووس ئەم دوودڵییە بە هۆی کەوتنە کارەساتبارەکەی حەلەب دەزانن؛ ئەوانی دیکە دەڵێن هیچ بەرگرییەکی واقیعی لە بەرامبەر سوپاکەی هولاگودا ممکن نەبوو.
هەروەها مشتومڕ هەیە دەربارەی پەیوەندیی ئەو لەگەڵ دەوڵەتە خاچپەرستەکان، کە هەوڵی دا وەک هێزی هاوسەنگکەر دژی مەملوک و مەغۆل هەردووکیان بەکاریان بهێنێت. وەک زۆرێک لە فەرمانڕەوا ئەییووبییەکانی پێش خۆی، کاتێک مانەوەی سیاسیی پێویستی بەوە بوو، ئامادە بوو لە سەرووی جیاوازییە ئایینییەکانەوە هاوپەیمانێتیی واقیعبینانە دروست بکات؛ ڕەخنەگران ئەم ڕەفتارەیان بە لاوازی دەزانی، بەڵام پشتیوانان بە دەوڵەتداریی پێگەیشتووی دەبینن.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەنناسیر یووسف وەک دوا فەرمانڕەوای کوردی ئەییووبیی سووریا لە یاددا ماوە؛ دوا ئەڵقەی ئەو بنەماڵەیەی باوکی سەلاحەددین دایمەزراندبوو و باپیری باپیری ئەنناسیر گەیاندبوویە لووتکەی مەزنیی خۆی. فەرمانڕەواییی ئەو کۆتاییی بە بوونی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی وەک هێزێکی فەرمانڕەوا لەو ناوچەیەدا هێنا کە بۆ نزیکەی سەدەیەک ناوەندی سەرەکیی بوو.
مردنی ئەو بە دەستی مەغۆل هێمای وێرانبوونی فراوانتری ڕێکخستنی سیاسیی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست لە ناوەڕاستی سەدەی سێزدەدایە. ئەو بنەماڵەیە ئەییووبییەی لووتکەی بەرتریی جیۆسیاسیی کوردی بوو، لەلایەن هێزێکی ئیسلامیی ڕکابەرەوە نەسڕایەوە، بەڵکو بە وێرانکەرترین هێزی سەربازیی کە جیهان تا ئەو کاتە بینیبووی، سڕایەوە. میراتی ئەنناسیر یووسف میراتی بوێرییە، هەر چەند کەموکوڕیشی تێدا بێت، لە بەرامبەر بارودۆخێکی مەحاڵدا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەلاحەددین؛ باپیری باپیری و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەززاهیر غازی؛ باپیر، میری حەلەب
دەیفە خاتون؛ داپیر و ئەو جێگری فەرمانڕەوایەی لە کاتی منداڵیی ئەودا حەلەبی بەڕێوە برد
ئەسساڵح ئەییووب؛ ئامۆزا، دوا سوڵتانی کارای ئەییووبیی میسر
ئەلموعەززەم تورانشا؛ ئامۆزا، دوا سوڵتانی ئەییووبیی میسر
ئەڵئەشرەف مووسا (سوڵتانی میسر)؛ ئەو سوڵتانە ناوەکییە ئەییووبییەی مەملوکەکان لە قاهیرە دایاننا
پرسیارە باوەکان
ئەنناسیر یووسف کێ بوو؟
ئەنناسیر یووسف دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبی بوو کە فەرمانڕەواییی سووریای کرد؛ لە 1236/1250ەوە حەلەب و دیمەشقی بەڕێوە برد تا هێرشی مەغۆل لە 1260 قلمڕەوەکەی تێک دا. ئەو کوڕی نەوەی سەلاحەددین و دوا فەرمانڕەوای گرنگی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو.
ئەنناسیر یووسف زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە هەوڵە دووبارە بێسەرکەوتووەکانی بۆ گرتنەوەی میسر لە مەملوکەکان ناسراوە، دوای ئەوەی لە 1250 کۆتایییان بە فەرمانڕەواییی ئەییووبی لەوێ هێنا؛ هەروەها بە دەستگیرکردن و ئێعدامکردنی لەلایەن مەغۆلەکانی هولاگو خان دوای تاڵانکردنی حەلەب لە 1260 ناسراوە.
ئەنناسیر یووسف کورد بوو؟
بەڵێ. ئەنناسیر یووسف ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو و ڕەچەڵەکی لە ڕێگەی لقی حەلەبییەوە دەگەڕایەوە بۆ سەلاحەددین؛ کوڕی ئەلعەزیز محەمەد، نەوەی ئەززاهیر غازی و کوڕی نەوەی سەلاحەددین بوو. ئەو فەرمانڕەوایەکی کورد بوو لە نەریتی شانازیپێکراوی بنەماڵەکەیدا.
ئەنناسیر یووسف چۆن مرد؟
ئەنناسیر یووسف دوای کەوتنی حەلەب لە کانوونی دووەمی 1260، لەلایەن هێزە مەغۆلییەکانی ژێر فەرماندەییی هولاگو خانەوە دەستگیر کرا. ماوەیەکی کەم دواتر لەلایەن مەغۆلەکانەوە ئێعدام کرا؛ کۆتاییی یەکجاریی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە سووریا.
میراتی ئەنناسیر یووسف چییە؟
وەک دوا فەرمانڕەوای کوردی ئەییووبی لە یاددا ماوە، دوا نوێنەری بنەماڵەیەک کە بۆ نزیکەی سەدەیەک جیۆسیاسەتی ئیسلامیی دیاری کردبوو. مردنی ئەو بە دەستی مەغۆل کۆتاییی بە بوونی سیاسیی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی هێنا، هەرچەندە میراتی دەستکەوتە کوردییەکانی بنەماڵەکە لە تۆمارەکانی مێژوودا بەردەوامە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'An-Nasir Yusuf.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Amitai-Preiss, Reuven. Mongols and Mamluks. Cambridge University Press, 1995.
Jackson, Peter. The Mongols and the Islamic World. Yale University Press, 2017.