ئەلموعەززەم تورانشا کێ بوو؟
ئەلموعەززەم تورانشا، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەلموعەززەم غیاسەددین تورانشا کوڕی ئەسساڵح ئەییووب بوو، دوا سوڵتانی ڕاستەقینەی میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. بۆ ماوەیەکی کورت و پڕ لە ڕووداو، لە کۆتاییی 1249ەوە تا تیرۆرکردنی لە ئایاری 1250، فەرمانڕەواییی کرد. کوڕی ئەسساڵح ئەییووب بوو و لە پۆستە دوورەکەی لە حەسەنکەیف لە جەزیرەوە هات و خۆی لە ناوەڕاستی هێرشێکی خاچپەرستاندا وەک سوڵتان بینییەوە؛ پێنج مانگ دواتر بە دەستی هەمان ئەو سەربازانەی تازە گەورەترین شەڕەکەی ئەویان بردبووەوە، ئەم جیهانەی بەجێ هێشت.
تاکە گەورەترین دەستکەوتی شکستهێنانی یەکلاکەرەوەی حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لویسی نۆیەم لە شەڕی فارەسکور لە 6ی نیسانی 1250 بوو؛ ئەمە بووە هۆی دەستگیرکردنی پاشای فەرەنسا و تێکدانی تەواوی سوپای خاچپەرستان. ئەمە یەکێک لە تەواوترین سەرکەوتنە سەربازییەکانی مێژووی کوردیی ئەییووبی بوو. بەڵام لە ماوەی چەند هەفتەیەک دوای ئەم سەرکەوتنە، مەملوکە بەحرییەکان کوشتیان، کە تورانشا بە پلەبەرزکردنەوەی دەستە کوردییەکەی خۆی لە جەزیرە لەسەر حیسابی ئەوان، لە خۆی دووری خستبوونەوە.
مردنی تورانشا لە هەمان کاتدا کۆتاییی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە میسر و سەرەتای دەسەڵاتی مەملوک بوو؛ یەکێک لە خاڵە مەزنەکانی وەرچەرخانی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست کە بە خوێنی سوڵتانێکی کورد لە کەنارەکانی نیل مۆر کرا.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلموعەززەم تورانشا دوا سوڵتانی ڕاستەقینەی میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو و لە کانوونی یەکەمی 1249 تا ئایاری 1250 فەرمانڕەواییی کرد.
• سەرکەوتنە چارەنووسسازەکەی حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لە شەڕی فارەسکور بەدەست هێنا و پاشا لویسی نۆیەمی فەرەنسای دەستگیر کرد.
• لە ماوەی چەند هەفتەیەک دوای گەورەترین سەرکەوتنە سەربازییەکەی، سەربازە مەملوکەکان بە سەرکردایەتیی بەیبەرس تیرۆریان کرد.
• کوشتنی ئەو کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر هێنا و سوڵتانەتی مەملوکی دەست پێ کرد کە بۆ 267 ساڵی دواتر زاڵ دەبوو بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
• چیرۆکی ئەو یەکێک لە پڕڕووداوترین چیرۆکەکانی مێژووی کوردیی ئەییووبییە: سەرکەوتنی سەربازی و یەکسەر دوای ئەو مردنێکی توندوتیژ بە دەستی سوپای خۆی.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
سەرەتای ژیانی ئەلموعەززەم تورانشا لە حەسەنکەیف بەسەر چوو، شارۆچکەیەکی قەڵابەندکراو لە ناوچەی جەزیرەی سەرەوە، باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ، کە باوکە گومانکارەکەی، ئەسساڵح ئەییووب، ناردبووی بۆ ئەوەی لە سیاسەتی دەرباری میسر دووری بخاتەوە. لە ناوەندە سەرەکییە کوردییەکاندا گەورە بوو، دوور لە ناوەندەکانی دەسەڵاتی ئەییووبی، و کەم بەشداریی لە کاروباری میسردا هەبوو پێش ئەوەی مردنی لەناکاوی باوکی هەموو شتێک بگۆڕێت.
پەروەردەبوونی ئەو لە حەسەنکەیف دەستەیەکی کوردی لە ئەفسەر و سەربازی پێ بەخشی؛ پیاوگەلێک کە وەفادارییان بۆ خۆی ئەو بوو، لەبری دامەزراوەی مەملوکیی میسر. کاتێک لە کانوونی یەکەمی 1249 بۆ گرتنی تەخت چووە میسر، ئەم هاوڕێ کوردانەی لەگەڵ خۆی برد. ئەمە لە کۆتاییدا کوشندە بوو.
ناسنامەی کوردیی پەروەردەبوون و دەستەکەی ئەو بە ڕوونی لەلایەن سەرچاوە هاوچەرخەکانەوە تۆمار کراوە، کە گرژیی نێوان سەربازە کوردەکانی و دامەزراوە هەبووە مەملوکییەکە وەسف دەکەن. لەم ڕووەوە، چیرۆکی تورانشا وێنەیەکی بچووککراوەی ئەزموونە فراوانترەکەی کوردیی ئەییووبییە: بنەماڵەیەک کە لە دەرەوە میسری داگیر کردبوو و ناسنامەیەکی کوردیی پاراستبوو کە لەو دامەزراوە سەربازییە خۆجێییە جیای دەکردەوە کە بە ناو فەرماندەییی دەکرد.
پاشخانی مێژوویی
تورانشا قەیرانێکی بە میرات برد. باوکی لە 22ی نۆڤەمبەری 1249 مردبوو، لە کاتێکدا هێزە خاچپەرستەکان بە فەرماندەییی لویسی نۆیەمی فەرەنسا دیمیاطیان گرتبوو و بەرەو قاهیرە پێشڕەوی دەکرد. بێوەژنی ئەسساڵح، شەجەرەددور، مردنی ئەوی شاردبووەوە بۆ ڕێگرتن لە ترس و پەشۆکان و مەملوکە بەحرییەکان لە مەنسوورە بەرەکەیان ڕاگرتبوو. تورانشا لە حەسەنکەیف بانگ کرا و بۆ خۆبواردن لە ڕکابەرە ئەییووبییە دوژمنکارەکان ڕێگایەکی ناڕاستەوخۆی گرتە بەر و لە کۆتاییی شوباتی 1250 گەیشتە میسر.
ئەو بارودۆخە سەربازییەی ئەو تێیدا گەیشت، پێشتر بە قازانجی میسر دەگۆڕا؛ مەملوکە بەحرییەکان لە شەڕی مەنسوورە لە شوباتی 1250 هێرشێکی خاچپەرستانیان پاشەکشە پێ کردبوو و بەیبەرس و کەسانی دیکە ڕۆڵی ناوەندییان بینیبوو. تورانشا لە کاتی گونجاودا گەیشت بۆ ئەوەی فەرماندەییی سوپایەک بگرێت کە پێشتر کارە سەختەکەی ئەنجام دابوو. بەشداریی خۆی ئاراستەکردنی گەمارۆدانی کۆتایی و تێکدانی سوپای خاچپەرستان لە فارەسکور بوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
سەرکەوتن لە شەڕی فارەسکور
شەڕی فارەسکور لە 6ی نیسانی 1250 شاهکارە سەربازییەکەی تورانشا، و تاکە کردەوە گرنگەکەی وەک سوڵتانی میسر، بوو. سوپای خاچپەرستی لویسی نۆیەم کە لە مەنسوورە پاشەکشەی کردبوو، لەلایەن هێزە میسرییەکانەوە گەمارۆ درا و تێک شکێندرا. خودی لویسی نۆیەم لەگەڵ زۆرێک لە خانەدانەکانی دەستگیر کرا، لە یەکێک لە تەواوترین شکستەکانی خاچپەرستان لە هەموو سەردەمی هەڵمەتەکانی خاچپەرستاندا.
فیدیەی ئازادکردنی لویسی نۆیەم و خانەدانە فەرەنسییەکان گەڕاندنەوەی دیمیاط بوو کە خاچپەرستان بۆ چەند مانگ گرتبوویان. سەرکەوتنەکە تەواو بوو: حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان بە تەواوی شکستی هێنابوو، میسر بە سەلامەت بوو و پاشایەکی مەسیحی بە زنجیرەوە لەسەر نیل دانیشتبوو. لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، فەرماندەی ئەم سەرکەوتنە دەمرد.
گرژیی کوردی و مەملوکی
هەڵە کوشندەکەی تورانشا ئەوە بوو کە یەکسەر هەڕەشەی لە سەرکردایەتیی مەملوکە بەحرییەکان کرد؛ ئەو سەربازانەی تازە خاچپەرستانیان شکست پێ هێنابوو. ئەمەی بە پلەبەرزکردنەوەی دەستە کوردییەکەی خۆی لە جەزیرە بۆ پۆستە سەرەکییەکان کرد. بە ڕوونی نیشانی دا کە دوای چارەسەربوونی قەیرانەکە مەبەستیەتی مەملوکەکان بە پیاوگەلێک بگۆڕێتەوە کە بۆ خۆی ئەو وەفادار بن.
ئەمە لە ڕووی سیاسییەوە لۆژیکی بوو، بەڵام لە ڕووی سەربازییەوە خۆکوشتن بوو. مەملوکە بەحرییەکان بەهێزترین هێزی سەربازیی میسر بوون و خۆشیان ئەوەیان دەزانی. لە 2ی ئایاری 1250، تەنها بیست و شەش ڕۆژ دوای سەرکەوتنی فارەسکور، فەرماندەی مەملوکی بەیبەرس سەرکردایەتیی گرووپێک سەربازی کرد کە لە خوانێکدا هێرشیان کردە سەر تورانشا و تا ڕووبار ڕاویان نا و لەوێ لێیان دا و کوشتیان. ئەو لە ئاودا مرد، دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبیی میسر.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
مێژوونووسان تیرۆرکردنی تورانشایان بە شێوەی جیاواز لێک داوەتەوە. هەندێک جەخت لە بەرژەوەندیی خۆپەرستانە و ڕیاکارانەی مەملوکەکان دەکەنەوە؛ دوای ئەوەی ئەوان شەڕەکەیان کردبوو، ئامادە نەبوون ببینن بەرهەمەکانی سەرکەوتن بە چینێکی نوێی ئەفسەرە کوردەکان ڕادەست دەکرێت. ئەوانی دیکە جەخت لە بڕیاری سیاسیی خراپی تورانشا خۆی دەکەنەوە کە یەکسەر هەڕەشەی لە مەملوکەکانی تازە تەختەکەی ئەویان پاراستبوو کرد.
گرژیی کوردی و مەملوکی کە لە ناوەڕۆکی ڕووداوەکەدایە، گرنگە. بنەماڵەی ئەییووبی کورد بوو؛ مەملوکە بەحرییەکان بە زۆری قیپچاقی تورک بوون. دەکرێت کوشتنی تورانشا وەک پێکدادانی ئەم دوو کولتوورە سەربازییە بخوێندرێتەوە؛ چینی باڵای کوردیی ئەییووبیی جێگیر و سەربازە پیشەییە نوێیە مەملوکییەکان کە ئەسساڵح لەسەر حیسابی ئەو چینە پەروەردەی کردبوون.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەلموعەززەم تورانشا بە دژبەیەکییەکی دڵڕەقانە دیاری دەکرێت: گەورەترین سەرکەوتنی سەربازیی دوا ساڵەکانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیی بەدەست هێنا و لە ماوەی مانگێکدا بەهۆی ئەوەوە کوژرا. سەرکەوتنی ئەو لە فارەسکور ڕەنگە میسری لە داگیرکاریی خاچپەرستان ڕزگار کردبێت، بەڵام مەملوکەکان بوون، نە ئەییووبییە کوردەکان، کە سوودەکانیان بە میرات برد.
مردنی ئەو یەکێک لە ساتە دیارەکانی مێژووی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستە، کە کۆتاییی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی لە میسر و سەرەتای فەرمانڕەواییی مەملوکی نیشان دەدات. ئیمپراتۆریای کوردی کە بە داگیرکردنەکەی سەلاحەددین لە 1171 دەستی پێ کردبوو، بە تیرۆرکردنی تورانشا لە 1250 کۆتاییی هات؛ کۆتایییەکی خوێناوی بۆ یەکێک لە جێی سەرنجترین بنەماڵەکانی مێژوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەسساڵح ئەییووب؛ باوک و دوا سوڵتانی کارای ئەییووبیی میسر
ئەلکامیل؛ باپیر و سوڵتانی زاڵی ئەییووبی
ئەڵئەشرەف مووسا؛ ئەو سوڵتانە ناوەکییە ئەییووبییەی دوای کوشتنی ئەو دانرا
ئەنناسیر یووسف؛ ئامۆزای ئەییووبی کە دوای کوشتنی ئەو هەوڵی گرتنەوەی میسری دا
سەلاحەددین؛ باپیری باوکی و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلعادلی یەکەم؛ مامی باپیری و پتەوکەری ئیمپراتۆریای کوردی
پرسیارە باوەکان
ئەلموعەززەم تورانشا کێ بوو؟
ئەلموعەززەم تورانشا دوا سوڵتانی ڕاستەقینەی میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو و لە کانوونی یەکەمی 1249 تا ئایاری 1250 بۆ نزیکەی پێنج مانگ فەرمانڕەواییی کرد. سەرکەوتنە یەکلاکەرەوەکەی بەسەر حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لویسی نۆیەمدا لە شەڕی فارەسکور بەدەست هێنا، پێش ئەوەی سەربازە مەملوکەکان بە سەرکردایەتیی بەیبەرس بیکوژن.
ئەلموعەززەم تورانشا زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە ئاراستەکردنی سەرکەوتن لە شەڕی فارەسکور لە نیسانی 1250 ناسراوە، کە بووە هۆی تێکدانی تەواوی سوپای حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان و دەستگیرکردنی پاشا لویسی نۆیەمی فەرەنسا؛ هەروەها بە تیرۆرکردنی لەلایەن مەملوک بەیبەرسەوە تەنها چەند هەفتەیەک دواتر ناسراوە.
ئەلموعەززەم تورانشا کورد بوو؟
بەڵێ. تورانشا کوڕی ئەسساڵح ئەییووب و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. لە حەسەنکەیف لە ناوەندە سەرەکییە کوردییەکاندا پەروەردە کرا و بە دەستە کوردییەکەی خۆیەوە گەیشتە میسر؛ ڕاستییەک کە بە ڕاستەوخۆ بەشداریی لەو دوژمنایەتییەی مەملوکدا کرد کە کوشتی.
بۆچی ئەلموعەززەم تورانشا کوژرا؟
کوژرا چونکە بە پلەبەرزکردنەوەی ئەفسەرە کوردەکانی خۆی لەسەر حیسابی ئەوان، هەڕەشەی لە دامەزراوە سەربازییەکەی مەملوکە بەحرییەکان کرد. مەملوکەکان کە تازە زۆربەی شەڕەکەیان دژی حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان کردبوو، ئامادە نەبوون ببینن دەسەڵاتیان بۆ چینێکی نوێی ئەفسەرە کوردەکان دەگوازرێتەوە کە لە جەزیرەوە هێنرابوون.
میراتی ئەلموعەززەم تورانشا چییە؟
وەک دوا سوڵتانی ڕاستەقینەی کوردی ئەییووبیی میسر لە یاددا ماوە، کە تیرۆرکردنی لە 1250 بە فەرمی کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر هێنا و سوڵتانەتی مەملوکی دەست پێ کرد. چیرۆکی ئەو نوێنەری کۆتاییی تراژیدیی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبییە: لێهاتووییی ناوازەی سەربازی و یەکسەر دوای ئەو سڕانەوەی بنەماڵەی فەرمانڕەوا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Muazzam Turanshah.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Military Wiki. 'Al-Muazzam Turanshah.' Fandom. سەردانکراوە لە 2025.
Amitai-Preiss, Reuven. Mongols and Mamluks. Cambridge University Press, 1995.