ئەسساڵح ئەییووب کێ بوو؟
ئەسساڵح ئەییووب، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەسساڵح نەجمەددین ئەییووب بوو، دوا سوڵتانی بە ڕاستی کارای میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو و لە 1240ەوە تا مردنی لە 1249 فەرمانڕەواییی کرد. ئەو کوڕی ئەلکامیل بوو، دوای ساڵانێک پارچەپارچەبوون قلمڕەوی ئەییووبیی یەک خستەوە، ئەو هەڵمەتەی شکست پێ هێنا کە بە هاوپەیمانێتی لەگەڵ خوارەزمییەکان دژی خاچپەرستان دەکرا و یەکەی مەملوکە بەحرییەکانی بنیاد نا کە لە کۆتاییدا جێنشینەکانی ئەسساڵح لەکار دەبرد.
ئەسساڵح لە 1205 لە قاهیرە، لە ئەلکامیل و کەنیزەیەکی نوبی لەدایک بوو و ڕێگایەکی ئاژاوەداری بەرەو دەسەڵات بڕی. باوکی ناردی بۆ فەرمانڕەواییی حەسەنکەیف لە جەزیرە بۆ ئەوەی لە سیاسەتی جێنشینیی میسر دووری بخاتەوە. ساڵانێکی لە تاراوگە و زیندان بەسەر برد پێش ئەوەی لە 1240 میسر بگرێت. دوای گەیشتن بە دەسەڵات، خۆی وەک یەکێک لە بەهێزترین و لێهاتووترین فەرمانڕەوایانی مێژووی کوردیی ئەییووبی سەلماند.
مردنی ئەو لە نۆڤەمبەری 1249، دوای ئەوەی بەهۆی ئاوسانێکی چرکینی توند قاچی بڕدرابوو و لە کاتێکدا حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لویسی نۆیەم بەسەر میسردا دەهات، کۆتاییی کرداریی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی بوو. ئەو سەربازە کۆیلە مەملوکانەی پەروەردەی کردبوون، زوو کوڕەکەی، تورانشا، لەکاریان لابرد و کۆتایییان بە زیاتر لە هەشتا ساڵ فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریی کوردی لە میسر هێنا.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەسساڵح ئەییووب دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبیی کارای میسر بوو و لە 1240-1249 فەرمانڕەواییی کرد.
• برا ناتەواوەکەی، ئەلعادلی دووەم، لەکار لابرد و قلمڕەوی ئەییووبیی یەک خستەوە و لە 1245 لەلایەن خەلیفەی عەباسییەوە وەک سوڵتان دانپێدانرا.
• ئەو پێشەنگی بەکارهێنانی سەربازە کۆیلە مەملوکەکان وەک کۆڵەکەی سوپای ئیمپراتۆریای کوردی بوو؛ بڕیارێک کە لە کۆتاییدا کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی ئەییووبی دەهێنا.
• لە 1244 لەگەڵ هێزە خوارەزمییەکان هاوپەیمان بوو بۆ گرتنەوەی قودس، کە خوارەزمییەکان تاڵانیان کردبوو، و شکستهێنانی هاوپەیمانێتییەکی میرە ئەییووبییەکان و خاچپەرستان لە شەڕی لا فۆربی.
• لە نۆڤەمبەری 1249 لە کاتی بەرەنگاربوونەوەی حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لویسی نۆیەم مرد و ئەمە کۆتاییی کرداریی دەسەڵاتی کوردیی ئەییووبی لە میسر بوو.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەسساڵح ئەییووب لە 5ی نۆڤەمبەری 1205 لە قاهیرە لەدایک بوو، کوڕی سوڵتان ئەلکامیل و کەنیزەیەکی نوبی بە ناوی وەردولمونا بوو. پلەی دایکی واتای ئەوە بوو کە شوێنی ئەو لە جێنشینیدا هەمیشە ناسەقامگیر بوو؛ برای تەواوی، ئەلعادلی دووەم، کە لە هاوسەرە سەرەکییەکەی ئەلکامیل لەدایک بووبوو، میراتگری دەستنیشانکراوی میسر بوو.
گەنجێتیی ئەو هاوکات بوو لەگەڵ پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان و پەیمانی جێی ناکۆکیی یافا. لە 1221 وەک بارمتە بۆ لای خاچپەرستان نێردرا، وەک بەشێک لەو ئاڵوگۆڕەی کۆتاییی بە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان هێنا. ئەم ئەزموونە سەرەتاییەی دیلی و دیپلۆماسی لە ژێر فشاردا کەسایەتیی ئەوی وەک فەرمانڕەوا داڕشت.
لە 1232 باوکی ناردی بۆ فەرمانڕەواییی حەسەنکەیف لە جەزیرە؛ پۆستێکی پەراوێزی کە بۆ دوورخستنەوەی لە سیاسەتی دەرباری میسر دانرابوو. کاتێک باوکی لە 1238 مرد، هێشتا لەوێ بوو و چاوی لەوە بوو کە برا ناتەواوەکەی، ئەلعادلی دووەم، وەک سوڵتانی میسر ڕادەگەیەنرا. دوای ساڵانێک تاراوگە و مانۆڕ، لەگەڵ ئەنناسیر داود هاوپەیمان بوو، بەرەو قاهیرە هەڵمەتی کرد و لە حوزەیرانی 1240 ئەلعادلی دووەمی لەکار لابرد.
پاشخانی مێژوویی
ئەو ئیمپراتۆریایە کوردییە ئەییووبییەی ئەسساڵح بە میراتی برد، بە توندی پارچەپارچە بووبوو. مامی، ئەسساڵح ئیسماعیل، کوڕی ئەلعادلی یەکەم، کۆنترۆڵی دیمەشقی دەکرد و لەگەڵ خاچپەرستان دژی ئەو هاوپەیمان بووبوو. تورکە خوارەزمییەکان، سوپایەکی گەورەی پەنابەران کە مەغۆل بەرەو ڕۆژئاوا پاشەکشەیان پێ کردبوون، هاتبوونە ناو ناوچەکە و دەکرا وەک هێزی بەکرێگیراو بەکار بهێنرێن.
فەرمانڕەواییی ئەسساڵح بە دوو پێویستیی هاوکات دیاری دەکرا: پتەوکردنی یەکێتیی ئەییووبییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی خاچپەرستان و هەڕەشەی مەغۆل کە لە ئاسۆدا بوو. یەکەمی بە هەڵمەتی سەربازیی ڕێکخراو دژی ڕکابەرە سوورییە ئەییووبییەکانی چارەسەر کرد. بۆ دووەمیان بەشی مەملوکیی سوپاکەی بە ڕادەیەکی بەرچاو فراوان کرد؛ هەزاران تورکی قیپچاقی کۆیلەکراوی کڕی کە بەهۆی داگیرکارییەکانی مەغۆل لە دەشتە فراوانەکاندا بە ژمارەیەکی نائاسایی بەردەست بووبوون.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
یەکخستنەوەی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەسساڵح بە شێوەیەکی ڕێکخراو قلمڕەوی ئەییووبیی یەک خستەوە کە لە مردنی ئەلکامیلەوە پارچەپارچە بووبوو. تا 1245، دوای زنجیرەیەک هەڵمەتی دژی ڕکابەرە سوورییە ئەییووبییەکانی کە بە شێوەیەکی شەرمەزارکەر لەگەڵ خاچپەرستان دژی ئەو هاوپەیمان بووبوون، دیمەشقی گرتبوو و لە خەلیفەی عەباسی لە بەغدا دانپێدانانی فەرمیی وەک سوڵتانی باڵای ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی وەرگرتبوو.
ناوەندیکردنی دەسەڵات لەلایەن ئەوەوە تەواوتر بوو لە هەر فەرمانڕەوایەکی ئەییووبی لە دوای ئەلعادلی یەکەمەوە. ئەو نەریتی میرە ئەییووبییەکانی شکاند کە بە نیوەخۆبەڕێوەبردن فەرمانڕەواییی سووریایان دەکرد، دیمەشقی کرد بە ملکەچی ڕاستەوخۆی قاهیرە و گرنگترین پۆستەکانی لە دەستی دەستەی متمانەپێکراوی خۆیدا کۆ کردەوە.
شەڕی لا فۆربی و پرسی قودس
لە 1244، هاوپەیمانێتیی ئەسساڵح لەگەڵ سوپای خوارەزمی دوو ئەنجامی بەرچاوی هەبوو: تاڵانکردنی قودس، کە خوارەزمییەکان لە دەستی خاچپەرستان گرتیان و بۆ بەجێماوی سەدەکانی ناوەڕاست کۆتایییان بە دۆخی خاچپەرستیی شارەکە هێنا، و شەڕە یەکلاکەرەوەکەی لا فۆربی لە نزیک غەززە، کە تێیدا هێزەکانی ئەسساڵح هاوپەیمانێتییەکی میرە سوورییە ئەییووبییەکان و خاچپەرستانیان تێک شکاند.
لا فۆربی تەنانەت لە شەڕی حەتتینیش زیاتر هێزی سەربازیی خاچپەرستانی بە تەواوی تێک دا؛ پاشایەتیی قودس هەرگیز هێزە پێشوەکەی بەدەست نەهێنایەوە. ئەنجامی شەڕەکە ئەسساڵحی وەک هێزی زاڵ لە شام و میراتگری میراتی سەلاحەددین لە ناو نەریتی کوردیی ئەییووبیدا سەلماند.
یەکەی مەملوکە بەحرییەکان
کاریگەرترین بڕیاری ئەسساڵح کە لە کۆتاییدا خۆیشی وێران دەکرد، پشتبەستنی زۆری بوو بە سەربازە کۆیلە مەملوکە کڕدراوەکان. لە قلمڕەوێکی پڕ لە ڕکابەردا ئەفسەری ئەییووبیی متمانەپێکراوی نەبوو، بۆیە ژمارەیەکی زۆر تورکی قیپچاقی کۆیلەکراوی کڕی؛ مەملوکە بەحرییەکان کە لە دوورگەی ڕۆدا لە نیل نیشتەجێ کرابوون و بوون بە کاراترین هێزی جەنگیی ناوچەکە.
ئەم سەربازانە دوای مردنی ئەو میسریان لە حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕزگار دەکرد، بەڵام هەروەها لە 1250 کوڕەکەی، تورانشا، دەیانکوشت و سوڵتانەتی مەملوکیان دادەمەزراند. ئەسساڵح بە لێهاتووییی سەربازیی ناوازە ئەو ئامرازەی دروست کرد کە کۆتاییی بە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە میسر دەهێنا.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
بەکارهێنانی سەربازە مەملوکەکان لەلایەن ئەسساڵح ئەییووبەوە هێشتا مشتومڕە مێژووییە ناوەندییەکەی دەوروبەری فەرمانڕەوایییەکەیە. ئایا ئەمە داهێنانێکی سەربازیی زۆر زیرەکانە بوو کە میسری هەم لە هەڵمەتەکانی خاچپەرستان و هەم لە مەغۆل ڕزگار کرد، یان حیسابکردنێکی هەڵە و کارەساتبار بوو کە ئەو بنەماڵەیەی تێک دا کە ئیمپراتۆریاکەی بنیاد نابوو؟ زۆربەی مێژوونووسە نوێکان دان بە هەردووکیاندا لە هەمان کاتدا دەنێن؛ گەورەترین بڕیاری سەربازی و گەورەترین هەڵەی سیاسی لە مێژووی کۆتاییی ئەییووبییەکاندا.
ناسنامەی کوردیی ئەو بە پتەوی سەلمێندراوە. وەک کوڕی ئەلکامیل و نەوەی ئەلعادلی یەکەم، نەوەی ڕاستەوخۆی نەجمەددین ئەییووب لە ناوچە بەرزە کوردییەکان بوو. هاوچەرخەکانی دان بە میراتی کوردیی ئەودا دەنێن؛ ئەو سەرچاوە مەملوکییەی باس لە دەستە کوردییەکەی تورانشا لە جەزیرە دەکات، بە ناڕاستەوخۆ ناسنامەی کوردیی چینی سەربازیی ئەییووبیی دەسەلمێنێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەسساڵح ئەییووب وەک دوا سوڵتانی مەزنی کوردی میسر لە یاددا ماوە؛ دوا فەرمانڕەوا کە لێهاتووییە ئیداری و سەربازییەکانی باپیری، ئەلعادلی یەکەم، بە دیدە ستراتیژییەکەی باوکی، ئەلکامیل، تێکەڵ کرد. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی گەیشتە دوا ساتی یەکێتیی ڕاستەقینە و بەرتریی سەربازیی خۆی.
میراتی ئەو دژبەیەکە: میسری لە هەڵمەتەکانی خاچپەرستان ڕزگار کرد و ئیمپراتۆریای کوردیی یەک خستەوە، بەڵام ئەمەی بە دروستکردنی ئەو دامەزراوە مەملوکییە کرد کە کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی هێنا. لە مێژووی ئیمپراتۆریی کوردیدا وەک کەسایەتییەکی تراژیدی دەردەکەوێت؛ دوا سوڵتانی مەزن لە سوڵتانە کوردەکان، کە بەبێ ئەنقەست ئەو ئیمپراتۆریایەی بە سەختی بۆ پاراستنی جەنگابوو، بە سەربازگەلێک ڕادەست کرد کە هیچ وەفادارییەکیان بۆ نەریتی کوردیی ئەییووبی نەبوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلعادلی یەکەم؛ باپیر و پتەوکەری ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلعادلی دووەم؛ برا ناتەواوەکەی کە بۆ گرتنی سوڵتانەت لەکاری لابرد
ئەلموعەززەم تورانشا؛ کوڕ و دوا سوڵتانی ئەییووبیی میسر
سەلاحەددین؛ مامی باوکی و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەنناسیر داود؛ ئەو هاوپەیمانەی یارمەتیی دا لە 1240 میسر بگرێت
پرسیارە باوەکان
ئەسساڵح ئەییووب کێ بوو؟
ئەسساڵح ئەییووب دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبیی کارای میسر بوو و لە 1240ەوە تا مردنی لە 1249 فەرمانڕەواییی کرد. کوڕی ئەلکامیل بوو، قلمڕەوی ئەییووبیی یەک خستەوە و لە شەڕی لا فۆربی خاچپەرستانی شکست پێ هێنا، پێش ئەوەی لە کاتی بەرەنگاربوونەوەی حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان بمرێت.
ئەسساڵح ئەییووب زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە شەڕی لا فۆربی (1244) ناسراوە کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە کۆتاییی بە هێزی سەربازیی خاچپەرستان لە ناوچەکەدا هێنا؛ هەروەها بە گرتنەوەی قودس و دروستکردنی یەکەی مەملوکە بەحرییەکان کە هەم میسریان لە حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕزگار دەکرد و هەم لە کۆتاییدا کۆتایییان بە فەرمانڕەواییی ئەییووبی دەهێنا.
ئەسساڵح ئەییووب کورد بوو؟
بەڵێ. ئەسساڵح ئەییووب کوڕی ئەلکامیل و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو کە نەجمەددین ئەییووب دایمەزراندبوو. میراتی کوردیی ئەو بەشێک لە ناوەڕۆکی ناسنامەی وەک فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریای کوردی بوو.
بۆچی ئەسساڵح ئەییووب یەکەی مەملوکەکانی دروست کرد؟
ئەسساڵح لەبەر پێویستیی سەربازی یەکەی مەملوکە بەحرییەکانی دروست کرد. لە ئیمپراتۆریایەکی پڕ لە میرە ئەییووبییە ڕکابەرەکاندا ئەفسەری دڵسۆزی نەبوو، بۆیە تورکە قیپچاقە کۆیلەکراوەکانی کڕی کە بەهۆی داگیرکارییەکانی مەغۆل لە دەشتە فراوانەکاندا بەردەست بووبوون. ئەوان سەربازی بەهێز بوون، بەڵام هیچ وەفادارییەکی بنەماڵەیییان بۆ ئەییووبییە کوردەکان نەبوو.
میراتی ئەسساڵح ئەییووب چییە؟
وەک دوا سوڵتانی مەزنی کوردی میسر لە یاددا ماوە؛ فەرمانڕەوایەکی زۆر زیرەکی سەربازی و ئیداری کە قلمڕەوی ئەییووبیی یەک خستەوە، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە خاچپەرستانی شکست پێ هێنا و لە هەمان کاتدا، بە شێوەیەکی دژبەیەک، ئەو دامەزراوە مەملوکییەی دروست کرد کە کۆتاییی بە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە میسر هێنا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
Powell, James M. Anatomy of a Crusade. University of Pennsylvania Press, 1986.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'As-Salih Ayyub.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Amitai-Preiss, Reuven. Mongols and Mamluks. Cambridge University Press, 1995.