ئەڵئەشرەف مووسا (سوڵتانی میسر) کێ بوو؟
ئەڵئەشرەف مووسا، کە ناوی فەرمیی مەلیک ئەڵئەشرەف موزەفەڕەددین مووسا بوو، دوا سوڵتانی میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو، هەرچەندە تەنها بە ناو سوڵتان بوو. لە 1250 لە تەمەنی نزیکەی شەش ساڵیدا لەلایەن پیاوە بەدەسەڵاتە مەملوکییەکە، عیززەددین ئەیبەک، وەک فەرمانڕەوایەکی دەستکرد دانرا بۆ ئەوەی ڕووکارێکی ڕەواییی کوردیی ئەییووبی بە ڕژێمە نوێیە مەملوکییەکە ببەخشێت. لە 1254 لەکار لابرا، کاتێک ئەیبەک بڕیاری دا چیتر پێویستی بە فەرمانڕەوایەکی ناوەکیی ئەییووبی نییە.
ڕەچەڵەکی ئەو لە سەرچاوەکاندا تا ڕادەیەک جێی ناکۆکییە. گێڕانەوەیەک ئەو بە کوڕی نەوەی ئەززاهیر غازیی حەلەب دەناسێنێت و دەڵێت لەوانەیە کوڕی ئەنناسیر یووسف بێت؛ ئەگەر وا بووبێت، ئەو ببوو بە ئامرازێک لە حکومەتێکدا کە دژی باوکی خۆی دەجەنگا. گێڕانەوەیەکی دیکە ڕەچەڵەکی لە ڕێگەی ئەلمەسعود یووسف، کوڕی ئەلکامیل و دوا فەرمانڕەوای ئەییووبیی یەمەن، دەگەڕێنێتەوە؛ نەوەکانی ئەو دوای دەرکرانیان لە یەمەن بۆ قاهیرە گواستبوونەوە.
هەرچەندە ئەڵئەشرەف مووسا هیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو و سوڵتانەتەکەی بە تەواوی هێمایی بوو، بوونی ئەو کارکردێکی ڕاستەقینەی سیاسیی هەبوو: ئەو دوا نوێنەری بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو کە نازناوی سوڵتانی میسری هەڵگرت و لەکارلابردنی لە کۆتاییدا بە فەرمی لاپەڕەی هەشتا ساڵ فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریی کوردیی بەسەر نیلدا داخست.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەڵئەشرەف مووسا دوا سوڵتانی ناوەکیی ئەییووبیی میسر بوو کە مەملوک ئەیبەک لە 1250، دوای کوشتنی ئەلموعەززەم تورانشا، وەک فەرمانڕەوایەکی منداڵ و دەستکرد داینا.
• لە کاتی دانانیدا نزیکەی شەش ساڵ بوو و هیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو.
• مەملوکەکان ئەویان دانا بۆ ئەوەی ڕووکارێکی ڕەواییی بنەماڵەیی ئەییووبی، و بەمەش کوردی، بە گرتنی میسر ببەخشن.
• لە 1254 لەکار لابرا، کاتێک ئەیبەک دەسەڵاتی خۆی پتەو کرد و چیتر پێویستی بە فەرمانڕەوایەکی ناوەکیی ئەییووبی نەبوو.
• لەکارلابردنی بە فەرمی کۆتاییی بە بوونی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی لە میسر وەک بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا، تەنانەت بە ناویش، هێنا.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
سەرەتای ژیانی ئەڵئەشرەف مووسا بە باشی بەڵگەدار نەکراوە؛ ئەمە ناڕوونیی ڕەچەڵەکەکەی و ئاژاوەی سەردەمی گواستنەوەی 1250 نیشان دەدات. کاتێک لە 1250 وەک سوڵتانی میسر دانرا، نزیکەی شەش ساڵ بوو؛ واتە لە دەوروبەری 1244، لە دوا ساڵەکانی فەرمانڕەواییی ئەسساڵح ئەییووب، لەدایک بووبوو.
ڕەچەڵەکی وردی ئەو جێی ناکۆکییە. مێژوونووس لەین پوول ئەوی وەک کوڕی نەوەی ئەززاهیر غازیی حەلەب ناساند، کە بەم پێیە لەوانەیە کوڕی ئەنناسیر یووسف بووبێت؛ ئەو فەرمانڕەوایە ئەییووبییەی سووریا کە لە هەمان ئەو کاتەدا هەوڵی هێرشکردنە سەر میسری دەدا بۆ گرتنەوەی لە مەملوکەکان. ئەگەر وا بووبێت، ئەڵئەشرەف مووسا لە دەربارێکدا ئامرازێکی دەستکرد بوو کە دژی باوکی خۆی دەجەنگا. سەرچاوەکانی دیکە ڕەچەڵەکی لە ڕێگەی ئەلمەسعود یووسف، دوا فەرمانڕەوای ئەییووبیی یەمەن، دەگەڕێننەوە کە خێزانەکەی بۆ قاهیرە کۆچی کردبوو.
ڕەچەڵەکی وردی ئەو هەر چییەک بووبێت، مەملوکەکان وەک فەرمانڕەوایەکی ناوەکیی گونجاو هەڵیانبژارد، چونکە ئەندامی خێزانی پاشایەتیی کوردیی ئەییووبی بوو، زۆر بچووک بوو بۆ ئەوەی ئاواتی سیاسیی هەبێت و بەشی پێویست لە داواکارە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ئەییووبی دوور بوو بۆ ئەوەی هیچ هەڕەشەیەک دروست نەکات.
پاشخانی مێژوویی
بارودۆخی دانانی ئەڵئەشرەف مووسا لە 1250 ئاژاوەدار بوو. مەملوکە بەحرییەکان لە ئایاری 1250 کوڕەکەی ئەسساڵح ئەییووب، تورانشایان کوشتبوو؛ تەنها چەند ڕۆژێک دوای سەرکەوتنی ئەو بەسەر حەوتەمین هەڵمەتی خاچپەرستانی لویسی نۆیەمدا. شەجەرەددور، بێوەژنی ئەسساڵح، بۆ ماوەیەکی کورت وەک سوڵتانە فەرمانڕەواییی کردبوو، بەڵام خەلیفەی عەباسی و میرە سوورییە ئەییووبییەکان ڕەتیان کردەوە دان بە ژنێکی فەرمانڕەوادا بنێن.
عیززەددین ئەیبەک، پیاوە بەدەسەڵاتە مەملوکییەکە، هاوسەرگیریی لەگەڵ شەجەرەددور کرد و دەسەڵاتی گرت. بەڵام یەکسەر فەرمانڕەوایییەکەی خرایە ژێر پرسیار: میرە سوورییەکان دیمەشقیان بە ئەنناسیر یووسفی حەلەب بەخشیبوو و ئەو بەرەو قاهیرە دەچوو. دانانی میرێکی گەنجی ئەییووبی وەک سوڵتانی ناوەکی، ڕادەیەک ڕەواییی بنەماڵەیی بە ڕژێمەکەی ئەیبەک دەبەخشی؛ بەو هیوایە بوو کە بەشی پێویست بێت بۆ لاوازکردنی بانگەشەی ئەنناسیر یووسف کە خۆی بە گەڕێنەرەوەی ڕەوای فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی دەزانی.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
کارکردی سیاسیی سوڵتانێکی منداڵ
هەموو گرنگیی ئەڵئەشرەف مووسا لەو کارکردە سیاسییەدایە کە ئەنجامی دەدا، زیاتر لە هەر دەستکەوتێکی کەسی. وەک سوڵتانی ناوەکی، ڕووکارێکی ڕەواییی ئەییووبی، و بەمەش کوردی، بە ڕژێمە نوێیە مەملوکییەکە دەبەخشی. ئەمە گرنگ بوو چونکە خەلیفەی عەباسی لە بەغدا و میرە ئەییووبییەکان لە سووریا مەملوکەکانیان بە دەسەڵاتگرانی ناڕەوا دەزانی. دانانی میرێکی ئەییووبی لەسەر تەختی میسر، هەر چەندیش ناوەکی بووبێت، ئەو گێڕانەوەیەی ئاڵۆز دەکرد.
ئەیبەک خۆی بە کەسێک نیشان دەدا کە بە ناوی ئەڵئەشرەف مووسا کار دەکات و ڕژێمەکەی وەک ڕێکخستنێکی کاتی دەخستە ڕوو کە تا گەڕانەوەی سەقامگیری، بەرژەوەندییەکانی ئەییووبی دەپارێزێت. ئەمە بە تەواوی ڕیاکارانە بوو؛ ئەیبەک هیچ مەبەستێکی نەبوو بە ڕاستی دەسەڵات بەجێ بهێڵێت، بەڵام ئەو ڕێکخستنە بۆ چەند ساڵ ئامانجە دیپلۆماسییەکەی ئەنجام دا.
کۆتاییی میسری کوردیی ئەییووبی
کاتێک ئەیبەک شوێنی خۆی بەشی پێویست پتەو کردبوو، بە شکستهێنانی هەوڵەکانی ئەنناسیر یووسف بۆ هێرش و لەناوبردنی ڕکابەرە ناوخۆییەکان، ئەڵئەشرەف مووسای لە 1254 لەکار لابرد. لەکارلابردنەکە بێدەنگ و بەبێ ئاژاوە بوو و ئەوەی نیشان دەدا کە سوڵتانە گەنجەکە بە ڕاستی چەندە کەم دەسەڵاتی ڕاستەقینەی هەبوو.
لابردنی ئەڵئەشرەف مووسا بە فەرمی کۆتاییی بە پەیوەندیی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بە میسرەوە هێنا و لاپەڕەیەکی داخست کە بە دامەزراندنی سوڵتانەت لەلایەن سەلاحەددینەوە لە 1171 دەستی پێ کردبوو. زیاتر لە هەشتا ساڵ فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریی کوردی بەسەر نیلدا، کە ئازادکردنی قودس و شکستهێنانی چەندین هەڵمەتی خاچپەرستان و هەندێک لە جێی سەرنجترین فەرمانڕەواییەکانی مێژووی ئیسلامیی لە خۆ دەگرت، بە لەکارلابردنی بێدەنگی کوڕێکی دە ساڵە کۆتاییی هات.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
مشتومڕە مێژووییە سەرەکییەکەی دەوروبەری ئەڵئەشرەف مووسا پەیوەندیی بە ڕەچەڵەکی ئەوەوە هەیە. ئەگەر بە ڕاستی کوڕی ئەنناسیر یووسفی حەلەب بووبێت، ئەوا مەملوکەکان منداڵێکیان دژی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی باوکی خۆی دانابوو؛ بارودۆخێکی زۆر ڕیاکارانە. ئەگەر ڕەچەڵەکی بۆ لقی یەمەنیی ئەییووبییەکان گەڕابێتەوە، هەڵبژاردنی سادەتر بوو. سەرچاوەکان ئەم پرسیارە بە یەکجاری یەکلا ناکەنەوە.
هەروەها پرسیارێکی فراوانتر هەیە دەربارەی ئەوەی ئایا دانانی ئەو بە ڕاستی یارمەتیی سەقامگیرکردنی فەرمانڕەواییی مەملوکی دا، یان تەنها ڕووبەڕووبوونەوەی حەتمی لەگەڵ ئەنناسیر یووسفی دوا خست. زۆربەی مێژوونووسان بەو ئەنجامە دەگەن کە ئامانجە کورتخایەنەکەی ئەنجام دا، بەڵام نەتوانی جێگرەوەی هێزی سەربازی بێت کە مەملوکەکان لە کۆتاییدا بە خۆیان دابینیان کرد.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئەڵئەشرەف مووسا بە شێوەیەکی دژبەیەک گرنگە، سەرەڕای ئەوەی بە تەواوی هیچ دەسەڵاتی کەسیی بۆ کردەوە نەبوو. ئەو دوا ئەندامی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو کە نازناوی سوڵتانی میسری هەڵگرت؛ دوا میراتگری نەریتێک کە سەلاحەددین لە 1171 دایمەزراندبوو. بۆیە لەکارلابردنی لە 1254 خاڵی وەرچەرخانێکی ڕاستەقینەی مێژووییە: کۆتاییی فەرمیی فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی لەو وڵاتەی ناوەندی سەرەکیی بنەماڵەکە بووبوو.
ئەو هەروەها بە شێوەیەکی بچووککراوە تراژیدیای فراوانتری دوا ساڵەکانی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی نیشان دەدات: بنەماڵەیەکی مەزنی ئیمپراتۆریی کە ڕۆڵەکەی بۆ دابینکردنی فەرمانڕەوای منداڵ و ناوەکی بۆ ژەنەڕاڵە دەسەڵاتگرە ناڕەواکان بچووک بووەوە. ئەو ئیمپراتۆریایە کوردییەی قودسی ئازاد کردبوو، هەڵمەتی خاچپەرستانی دوای هەڵمەتی دیکە شکست پێ هێنابوو و هەندێک لە مەزنترین فەرمانڕەوایانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستی بەرهەم هێنابوو، بە شەڕێک کۆتاییی نەهات، بەڵکو بە لەکارلابردنی بێدەنگی کوڕێک کە زۆربەی تۆمارە مێژووییەکان بە زەحمەت ناوی دەهێنن.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلموعەززەم تورانشا؛ پێشین، دوا سوڵتانی ڕاستەقینەی ئەییووبیی میسر
ئەنناسیر یووسف؛ لەوانەیە باوکی بێت؛ بە دڵنیایی دوا فەرمانڕەوای گەورەی ئەییووبی لە سووریا
ئەسساڵح ئەییووب؛ دوا سوڵتانی کوردی ئەییووبیی کارای میسر
ئەززاهیر غازی؛ لەوانەیە لە ڕێگەی لقی حەلەبییەوە باپیری باوکی بێت
سەلاحەددین؛ باوباپیر و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیی میسر
ئەلکامیل؛ مامی باوکی یان باوباپیر؛ بنیاتنەری دەوڵەتی میسریی ئەییووبی
پرسیارە باوەکان
ئەڵئەشرەف مووسا سوڵتانی میسر کێ بوو؟
ئەڵئەشرەف مووسا دوا سوڵتانی ناوەکیی میسر لە بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. لە 1250 وەک منداڵێکی نزیکەی شەش ساڵە لەلایەن پیاوە بەدەسەڵاتە مەملوکییەکە، ئەیبەک، دانرا بۆ ئەوەی ڕووکارێکی ڕەواییی ئەییووبی بە ڕژێمەکەی ببەخشێت. هیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو و لە 1254 لەکار لابرا.
بۆچی منداڵێک وەک سوڵتانی میسر دانرا؟
مەملوک ئەیبەک پێویستی بە فەرمانڕەوایەکی ناوەکیی ئەییووبی بوو بۆ ڕەواکردنی گرتنی میسر، بە تایبەتی لە بەرامبەر ئەو ئاستەنگانەی ئەنناسیر یووسفی حەلەب دروستی دەکرد کە خۆی بە میراتگری ڕەوای بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی دەزانی. میرێکی منداڵ زۆر گونجاو بوو؛ ناوێکی ئەییووبی بەبێ هیچ توانایەک بۆ کردەوەی سەربەخۆ.
ئەڵئەشرەف مووسا سوڵتانی میسر کورد بوو؟
بەڵێ. ئەڵئەشرەف مووسا ئەندامی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو و ڕەچەڵەکی دەگەڕایەوە بۆ خێزانی سەلاحەددین و نەجمەددین ئەییووب لە ناوچە بەرزە کوردییەکان. دانانی وەک سوڵتان، تەنانەت وەک ئامرازێکی دەستکرد، هێمای دوا پەیوەندیی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بە میسرەوە بوو.
کەی فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر کۆتاییی هات؟
فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبی لە میسر بە کردەوە بە کوشتنی تورانشا لەلایەن مەملوکەکانەوە لە 1250 کۆتاییی هات. سوڵتانەتە ناوەکییەکەی ئەڵئەشرەف مووسا (1250-1254) کۆتاییەکی پاشکۆ بوو؛ لەکارلابردنی فەرمیی دوا سوڵتانی ئەییووبی لە میسر لە 1254 ڕووی دا.
گرنگیی ئەڵئەشرەف مووسا چییە؟
گرنگیی ئەو وەک کۆتایییەکی هێماییی سەردەمێکە. لەکارلابردنی لە 1254 بە فەرمی لاپەڕەی فەرمانڕەواییی کوردیی ئەییووبیی لە میسر داخست کە لە 1171 بە سەلاحەددین دەستی پێ کردبوو. ئەو کەسایەتییەکی دڵتەزێنە: دوا هەڵگری نازناوی ئیمپراتۆریی کوردیی ئەییووبی لە میسر، کە بە دەستی هەمان ئەو چینە سەربازییەی پێشینەکانی دروستیان کردبوو، بوو بە فەرمانڕەوایەکی منداڵ و ناوەکی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Ashraf Musa, Sultan of Egypt.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. The Mohammedan Dynasties. 1894.
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
Amitai-Preiss, Reuven. Mongols and Mamluks. Cambridge University Press, 1995.