نەجمەددین ئەیوب کێ بوو؟
نەجمەددین ئەیوب کوڕی شادی باوکی سەلاحەددین و ئەو پیاوە بوو کە ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورد بە ناوی ئەوەوە ناونراوە. خانەدانێکی کوردی هۆزی هەزەبانی لە دوین بوو (لە ئەرمەنستانی مێژوویی) و لە ژێر دەسەڵاتی نوورەددین زەنگیدا وەک والییەکی سەربازی و بەڕێوەبەر خزمەتی کرد؛ بەعلەبەکی بەڕێوە برد و دواتر بووە کەسایەتییەکی سیاسیی سەرەکی لە دیمەشق. ئەو برای ژەنەڕاڵە گەورەکە، شێرکۆ، بوو. هەرچەندە خودی نەجمەددین ئەیوب هەرگیز ئیمپراتۆریەتێکی بەڕێوە نەبرد، ئەو بنەماڵەیەی کوڕەکەی، سەلاحەددین، دایمەزراند، بۆ هەمیشە ناوی ئەو هەڵدەگرێت: ئەیوبی. ئەو باوباپیرەی بنەماڵەی یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردە.
مێژوونووسانی کورد بە هەمان ڕێزە گەورەیەوە نەجمەددین ئەیوب دەبینن کە هەر باوباپیرەیەکی گەورەی بنەماڵە شایەنیەتی. سەلاحەددینی لە ناو ئەو کولتوورە سیاسی و سەربازییەدا پەروەردە کرد کە یەکێک لە گەورەترین سەرکردەکانی مێژووی پێگەیاند. بەعلەبەک و دیمەشقی بە لێهاتووییەکی ئەوەندە بەرچاو بەڕێوە برد کە نوورەددین وەک بەڕێوەبەرێکی جێی متمانە و دانیشتووانی دیمەشق وەک فەرمانڕەوایەکی دادپەروەر ڕێزیان لێ دەگرت. کاتێک لە کۆتایی 1173 ز لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد، کوڕەکەی پێشتر بناغەکانی ئەوەی دادەنا کە دواتر دەبووە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کورد لە مێژوودا. نەجمەددین ئەیوب نەگەیشتە ئەوەی بیبینێت، بەڵام ناوەکەی، «ئەیوب»، ناسنامەی ئەو ئیمپراتۆریەتەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
نەجمەددین ئەیوب (کۆچی دوایی کردووە لە 1173 ز) خانەدانێکی کوردی هەزەبانی بوو؛ باوکی سەلاحەددین و ئەو کەسەی بنەماڵەکە ناوی ئەوی هەڵدەگرێت.
ئەو برای شێرکۆ بوو، ئەو ژەنەڕاڵە گەورەیەی میسری گرت و بناغەی بۆ ئیمپراتۆریەتی سەلاحەددین ڕەخساند.
وەک والیی بەعلەبەک (1139–1146 ز) و دواتر وەک کەسایەتییەکی باڵا لە دیمەشق لە ژێر دەسەڵاتی نوورەددین زەنگیدا خزمەتی کرد.
ناوی «ئەیوبی»، کە ناوی فەرمیی بنەماڵەکەیە، لە ناوی ئەوەوە هاتووە: ئەیوب (ناوی جۆب بە عەرەبی، ناوێک بە گرنگییەکی قووڵی ئایینییەوە).
سەلاحەددینی لە شاری دیمەشق پەروەردە کرد و ئەو پەروەردە سیاسییەی پێ بەخشی کە شێوەی بە فەرمانڕەوایی ئەو بەسەر جیهانی موسڵماندا دا.
مێژوونووسانی کورد ئەو بە باوباپیرەی بنەماڵەی گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کورد لە مێژوودا دەزانن: ئەو پیاوەی بنەماڵەکەی بووە «لووتکەی باڵادەستیی جیۆسیاسیی کورد».
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
والیی بەعلەبەک و کارکردن لە دیمەشق
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
نەجمەددین ئەیوب لە هۆزی کوردی هەزەبانی لە دوین لەدایک بوو، هەمان شاری براکەی، شێرکۆ. باوکیان شادی کوڕی مەروان بوو؛ کەسایەتییەکی دیاری کورد کە خزمەتی فەرمانڕەوا زەنگییەکانی کردبوو. هۆزی کوردی هەزەبانی لە ناوچە شاخاوییەکانی ئەوەی ئێستا ناوچەی سنووریی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان و ئێرانەدا دەژیا و بۆ چەندین سەدە بەشێک بوو لە جیهانی فراوانتری شاخاوی کوردی. نەجمەددین ئەیوب و شێرکۆ هەردووکیان ئەم نیشتمانەیان بەجێ هێشت تا خزمەتی بنەماڵەی زەنگی بکەن، کە دەسەڵاتی خۆی بەسەر باکووری مێسۆپۆتامیا و سووریادا بنیاد دەنا.
ناوی «ئەیوب»، شێوەی عەرەبیی «جۆب»، ئەو پێغەمبەرەی بە ئارامگرتن لە ژێر ئازاردا ناسراوە، لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە گرنگییەکی کەم‌وێنەی بەدەست دەهێنا. ناوی خودی نەجمەددین ئەیوب، «نەجمەددین» (ئەستێرەی دین)، نازناوێکی ڕێزلێنانیی باوی ئەو سەردەمە بوو. باوک و مامەکە پێکەوە باریان بۆ گەورەیی سەلاحەددین ڕەخساند: شێرکۆ وەک داڕێژەری سەربازی و ئەیوب وەک نموونەی سیاسی و بەڕێوەبردن.
پاشخانی مێژوویی
نەجمەددین ئەیوب لە خزمەتی عیمادەددین زەنگی، فەرمانڕەوا بەهێزە زەنگییەکەی مووسڵ و حەلەب، پێگەی بەرزی بەدەست هێنا. لە 1138دا، زەنگی ئەوی وەک والیی بەعلەبەک دانا؛ ئەو شارە دێرینە گەورەیە لە دۆڵی بێقاعی لوبنانی ئەمڕۆ، کە بە پەرستگە ڕۆمانییەکانی بەناوبانگە. ئەمە دانانێکی گرنگی بەڕێوەبردن بوو کە تواناکانی ئەیوبی وەک والی و کەسێکی کارای سیاسی نیشان دا. ئەم پلەیەی تا 1146 هەڵگرت، کە زەنگی تیرۆر کرا و دۆخی سیاسیی ناوچەکە ڕێک خرایەوە.
دوای مردنی زەنگی، ئەیوب گواستییەوە بۆ دیمەشق، کە لە دەرباری نوورەددین (کوڕی زەنگی)دا بووە کەسایەتییەکی گرنگ؛ نوورەددین دەسەڵاتی زەنگیی لە سەرانسەری سووریا پتەو دەکرد. دیمەشق گرنگترین شاری شام بوو؛ ناوەندی ژیانی کولتووری و سیاسیی ئیسلامی لە ناوچەکەدا. لەم ژینگە شارنشینە پێشکەوتووەدا بوو کە نەجمەددین ئەیوب کوڕەکەی، سەلاحەددینی، پەروەردە کرد؛ سەلاحەددین لە ساڵەکانی پێگەیشتنیدا کولتووری سیاسیی پایتەختێکی گەورەی ئیسلامی وەرگرت.
والیی بەعلەبەک و کارکردن لە دیمەشق
والیی بەعلەبەک (1138–1146 ز)
والیەتیی نەجمەددین ئەیوب لە بەعلەبەک یەکەم ڕۆڵە گەورە سیاسییەکەی بوو. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ئەو بە بەڕێوەبەرێکی لێهاتوو و دادپەروەر وەسف دەکەن کە ڕێک و پێکی و خۆشگوزەرانیی لە دۆڵی بێقاع پاراست. فەرمانڕەواییەکەی ئەو تایبەتمەندییانەی دادپەروەری و زیرەکیی سیاسیی نیشان دا کە دواتر لە کوڕەکەیدا پەروەردەی دەکردن. شاری بەعلەبەک، بە کۆمەڵە پەرستگە ڕۆمانییە کەم‌وێنەکەی و شوێنەکەی لە نێوان شاخەکانی لوبنان و دەشتی بەرزی سووریادا، پۆستێکی بەڕێوەبردنی دژوار بوو کە ئەیوب بە لێهاتووییەکی بەرچاو بەڕێوەی برد.
دیمەشق و دەرباری زەنگی
دوای 1146، کارکردنی نەجمەددین ئەیوب لە دیمەشق لە ژێر سەرپەرشتیی نوورەددیندا بەردەوام بوو. پلەی بەڕێوەبردنی لە شارەکەدا هەڵگرت و لە دەرباردا وەک بەرپرسێکی کوردی دڵسۆز و لێهاتوو ڕێزی لێ دەگیرا. سەلاحەددین لەم پاشخانەی دیمەشقدا گەورە بوو. دەرباری نوورەددین لە دیمەشق یەکێک بوو لە پێشکەوتووترین دەربارەکانی سەردەمەکە؛ ناوەندێک بۆ بووژانەوەی ئیسلامی سوننە، ڕێکخستنی سەربازی و دەوڵەتداریی سیاسی. سەلاحەددین لە یەکەم ساڵەکانی ژیانیەوە هەموو ئەمانەی وەرگرت، و باوکی، ئەیوب، نموونەی فەرمانڕەوایی کوردی لە ناو جیهانی سیاسیی ئیسلامیدا بوو بۆی.
باوکی سەلاحەددین
گرنگترین کارێک کە نەجمەددین ئەیوب کردی، پەروەردەکردنی سەلاحەددین بوو. ئەمە تێبینییەکی بێبایەخ نییە: کەسایەتیی سەلاحەددین، دادپەروەری و بەخشندەیی و زیرەکیی سیاسی و دینداریی ئیسلامییەکەی، لەو ماڵەدا داڕێژرا کە ئەیوب بنیاد نای. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست سەلاحەددین بە کەسێک وەسف دەکەن کە بە باوکی دڵسۆز بوو و ڕێزێکی قووڵی لە هەردوو دایک و باوکی دەگرت. ئەو بەهایانەی سەلاحەددینیان کردە بەناوبانگترین سەرکردەی موسڵمانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست، ئەو بەهایانە بوون کە باوکە کوردەکەی پەروەردەی کردبوون.
ئەیوب هەروەها لانیکەم یەک بڕیاری سیاسیی چارەنووسسازی دا کە شێوەی بە ژیانی کاریی سەلاحەددین دا: سەلاحەددینی نارد تا لەگەڵ مامەکەی، شێرکۆ، لە هەڵمەتەکانی میسردا بەشدار بێت، کە لە کۆتاییدا تەختیان پێ بەخشی. ئەم بڕیارە، ناردنی کوڕەکەی بۆ مەترسیدارترین و کاریگەرترین ئۆپەراسیۆنی سەربازیی سەردەمەکە، هەم متمانەی ئەیوب بە کوڕەکەی و هەم تێگەیشتنی لەو دەرفەتە دەنوێنێت کە میسر دەیڕەخساند. کاتێک سەلاحەددین لە 1169دا بووە وەزیری میسر و پاشان لە 1171دا بووە سوڵتان، باوکی هێشتا لە ژیاندا بوو تا سەرەتاکەی ببینێت؛ لە کۆتایی 1173دا مرد، لە کاتێکدا سەلاحەددین دەسەڵاتی خۆی پتەو دەکرد.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
نەجمەددین ئەیوب هەندێک جار لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا دەکەوێتە سێبەری کەسایەتییە پڕ ڕووداوترەکانی کوڕەکەی، سەلاحەددین، و براکەی، شێرکۆ. مێژوونووسانی کورد داوای ناساندنێکی وردتری بەشداریی ئەیوب دەکەن: ئەو ماڵە جێگیر و پێشکەوتووە و ئەو پەروەردە سیاسییەی پێی بەخشی بۆ کەسایەتیی سەلاحەددین بنەڕەتی بوون. سەلاحەددین بە خۆی نەگەیشتە ئەو پێگەیە؛ ماڵی باوکی و هەڵمەتەکانی مامەکەی پێیان گەیاند.
ناسنامە کوردییەکەی هەموو بنەماڵەی ئەیوب و شێرکۆ لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بە جێگیری تۆمار کراوە. نەجمەددین ئەیوب، وەک براکەی شێرکۆ، کوردێکی هەزەبانی بوو. ئەو بنەماڵەیەی ناوی ئەوی هەڵدەگرت، لەلایەن کوڕە کوردەکەیەوە دامەزرا و لەلایەن نەوە کوردەکانیەوە بەڕێوە برا. ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی، وەک Kurdish-History.com جەختی لێ دەکاتەوە، لە بنەڕەتەوە کوردییە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی نەجمەددین ئەیوب ناوی گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کورد لە مێژوودایە. بنەماڵەی ئەیوبی، «لووتکەی باڵادەستیی جیۆسیاسیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا»، بۆ هەمیشە ناوی ئەو هەڵدەگرێت. میسر، سووریا، فەلەستین، یەمەن، حیجاز و باکووری عێراق هەموویان ئەیوبی بوون؛ بە ناوی بنەماڵەکە، هەموویان هی ئەیوب بوون. والییەکی کورد لە دوین ناوی خۆی بەخشییە ئیمپراتۆریەتێک کە گرنگترین خاکەکانی جیهانی موسڵمانی دەگرتەوە.
بۆ گەلی کورد، نەجمەددین ئەیوب باوباپیرەی بنەماڵەی گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکەیانە. کوڕەکەی ئۆرشەلیمی گەڕاندەوە. براکەی میسری گرت. نەوەکانی لە نیلەوە تا دیجلە فەرمانڕەواییان کرد. ناوەکەی، «ئەیوب»، «جۆب»، ئارامگرتن و خۆڕاگری دەنوێنێت؛ مێژووی درێژی خۆڕاگریی گەلی کورد ئەم ناوەی کردە ناوێکی گونجاو بۆ ئەو بنەماڵەیەی دایانمەزراند.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
نەجمەددین ئەیوب باوکی سەلاحەددین، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورد، و برای شێرکۆ بوو، کە میسری گرت و باری بۆ سەرهەڵدانی سەلاحەددین ڕەخساند.
لە نێو کوڕەکانی دیکەیدا: عادلی I بووە ئەو یەکخەرە گەورەیەی دوای مردنی سەلاحەددین ئیمپراتۆریەتەکەی دووبارە یەک خستەوە، و توغتەکین کوڕی ئەیوب وەک لقێکی ئەیوبی یەمەنی بەڕێوە برد.
پرسیارە باوەکان
نەجمەددین ئەیوب کێ بوو؟
نەجمەددین ئەیوب کوڕی شادی (کۆچی دوایی کردووە لە کانوونی یەکەمی 1173 ز) خانەدانێکی کوردی هەزەبانی بوو کە وەک والیی بەعلەبەک و بەڕێوەبەرێکی باڵا لە دیمەشق خزمەتی کرد. باوکی سەلاحەددین، برای شێرکۆ و ئەو پیاوە بوو کە ناوەکەی، «ئەیوب»، ناوی فەرمیی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کوردی پێ دەبەخشێت.
بۆچی ئیمپراتۆریەتەکە بە «ئەیوبی» ناونراوە و بە «سەلاحەددینی» ناونەنراوە؟
بنەماڵەکە بە «ئەیوبی» (کوڕانی ئەیوب) ناونراوە، بەپێی نەریتی عەرەبی/ئیسلامیی ناونانی بنەماڵەکان بە ناوی باوباپیرەی بنەماڵە، لەبری ناوی فەرمانڕەوا دامەزرێنەرەکە. باوکی سەلاحەددین، نەجمەددین ئەیوب، باوباپیرەی بنەماڵەکە بوو؛ ئەو بنەماڵەیەی لە ئەوەوە هاتبوو، بە کۆی خۆی بە ئەیوبییەکان ناسرا. ئەمە هەڵبژاردنی خودی سەلاحەددین بوو؛ نیشانەی ڕێزی کوڕێک بۆ باوکە کوردەکەی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Ibn Khallikan, Wafayat al-A'yan (مردنی پیاوە دیارەکان)، سەدەی 13.
Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. — Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge, 1982.
Ayyubid Sultanate — Kurdish-History.com, 2026.