شێرکۆ کێ بوو؟
ئەسەدەددین شێرکۆ کوڕی شادی گەورەترین فەرماندەی سەربازیی سەردەمەکەی و ئەو پیاوە بوو کە بەهرەی ستراتیژییەکەی دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کوردی کردە شتێکی مومکین. شێرکۆ جەنگاوەرێکی کوردی هۆزی هەزەبانی بوو، لە دوین لە ناوچەی ئەرمەنستانی مێژوویی لەدایک بوو و پلەکانی بڕی تا لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانی زەنگی، نوورەددین، بووە ئەو ژەنەڕاڵەی لە شام زۆرترین ترسی لێ دەکرا. سێ هەڵمەتەکەی لە میسر لە نێوان 1163 و 1169 زدا، کە هاوکات لە دژی شانشینی خاچپەرستی ئۆرشەلیم و خەلافەتی فاتیمی ئەنجامی دان، گەیشتنە دانانی وەک وەزیری میسر لە کانوونی دووەمی 1169. تەنها دوو مانگ دواتر کۆچی دوایی کرد، بەڵام لەو دوو مانگەدا کاری بنەڕەتیی ئەنجام دابوو: میسری خستە ژێر کۆنترۆڵی کوردی و زەنگی و برازاکەی، سەلاحەددینی، وەک جێگری خۆی دانا. سەلاحەددین ئەوەی ئەو دەستی پێ کردبوو تەواوی دەکرد.
مێژوونووسانی کورد شێرکۆ بە داڕێژەری ستایشنەکراوی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورد دەزانن؛ ئەو مامەیەی ژیانی سەربازیی کەم‌وێنەکەی ئەو بارودۆخەی ڕەخساند کە برازاکەی، سەلاحەددین، تێیدا بتوانێت یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بنیاد بنێت. بنەماڵەکە ناوی ئەیوب، برای شێرکۆ، هەڵدەگرێت؛ دەستکەوتەکەی هی هەردوو براکە و بنەماڵە کەم‌وێنەکەیانە. کاتێک Kurdish-History.com سوڵتانەتی ئەیوبی بە «لووتکەی باڵادەستیی جیۆسیاسیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا» وەسف دەکات، ئەو لووتکەیە لەسەر شانەکانی شێرکۆ بنیاد نرابوو.
خاڵە سەرەکییەکان
شێرکۆ (کۆچی دوایی کردووە لە 22ی ئازاری 1169 ز) ژەنەڕاڵێکی کوردی هەزەبانی و مامی سەلاحەددین بوو؛ هەڵمەتەکانی لە میسر دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کوردیان کردە شتێکی مومکین.
سێ هەڵمەتی سەربازیی لە میسر ئەنجام دا (1163، 1167، 1169) و هاوکات لە دژی خاچپەرستەکان و خەلافەتی فاتیمی جەنگا.
لە کانوونی دووەمی 1169دا وەک وەزیری میسر دانرا و بووە فەرمانڕەوای کردەیی بەهێزترین دەوڵەتی موسڵمان لە جیهاندا.
تەنها دوو مانگ دوای دانانی کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سەلاحەددینی وەک جێگری خۆی دانا؛ ئەو جێنشینییەی مێژووی گۆڕی.
ناوی «شێرکۆ» بە کوردی واتای «شێری شاخ» دەگەیەنێت؛ گەورەترین ژەنەڕاڵی کورد پێش خودی سەلاحەددین.
مێژوونووسانی کورد شێرکۆ بە دامەزرێنەری لەبیرکراوی ئیمپراتۆریەتی کورد دەزانن: بەبێ گرتنی میسر لەلایەن ئەوەوە، سەلاحەددین تەختی نەدەبوو.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
پاشخانی مێژوویی: میسر وەک دەستکەوتێکی گرانبەها
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
شێرکۆ لە هۆزی کوردی هەزەبانی لە دوین لەدایک بوو؛ شارێک لە ناوچە شاخاوییە مێژووییەکەی ئەرمەنستان، کە شوێنی لەدایکبوونی براکەشی، نەجمەددین ئەیوب، بوو و پەیوەندیی بە بوونی فراوانتری کوردە هەزەبانییەکان لە ناوچەی قەفقازەوە هەیە. کوردە هەزەبانییەکان یەکێک بوون لە یەکێتییە هۆزییە گەورەکانی گەلی کورد، بە ڕەگ و ڕیشە لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، باکووری عێراق و باکووری ڕۆژاوای ئێراندا. هەمان جیهانی کوردی بنەماڵەی مەروانیی دیاربەکر (983–1085 ز) و بنەماڵەی شەدادیی ئەڕان (951–1199 ز)ی پێگەیاندبوو؛ کوردە هەزەبانییەکان بەشێک بوون لە نەریتێکی چەندین سەدەیی بەڕێوەبردنی شاخەکان لەلایەن کوردەوە.
تا سەردەمی جەنگە خاچپەرستییەکان، شێرکۆ لە خزمەتی عیمادەددین زەنگی و دواتر کوڕەکەی، نوورەددین، خۆی وەک فەرماندەیەکی سەربازی بە توانایەکی کەم‌وێنە جێگیر کردبوو. ئەو متمانەپێکراوترین ژەنەڕاڵی نوورەددین بوو؛ بەپێی وەسفەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، کورت و چڕ، ترسناک و یەکچاو بوو، بە ناوبانگێکی کەسی بۆ ئازایەتی لە ژێر هێرشدا و بیرکردنەوەی ستراتیژی لە ژێر فشاردا. ناوەکەی، «شێری شاخ»، وەسفێکی گونجاو بوو بۆ جەنگاوەرێک کە نەریتی جەنگاوەریی کوردی لە بەهێزترین شێوەیدا دەنوێند.
پاشخانی مێژوویی: میسر وەک دەستکەوتێکی گرانبەها
کاتێک هەڵمەتەکانی شێرکۆ لە میسر لە 1163 ز دەستیان پێ کرد، میسر لەلایەن خەلافەتی فاتیمییەوە بەڕێوە دەبرا؛ بنەماڵەیەکی شیعەی ئیسماعیلی کە لە داڕمانی سیاسیی کۆتاییدا بوو. لایەنە ڕکابەرەکان بۆ وەزارەت ڕکابەرییان دەکرد، کە فەرمانڕەوایی کردەیی دەوڵەت بوو، لە کاتێکدا شانشینی خاچپەرستی ئۆرشەلیم لە سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتەوە چاودێری دەکرد. میسر دەوڵەمەندترین وڵاتی جیهانی ئیسلامی بوو: کشتوکاڵی نیل، بازرگانیی دەریای ناوەڕاست و بازرگانیی دەریای سوور کردبوویانە ئەو دەستکەوتە ئابوورییەی هەموو کەس چاوەڕێی بەدەستهێنانی بوو. هەرکەسێک میسری کۆنترۆڵ کردایە، سەرچاوەکانی بۆ زاڵبوون بەسەر هەموو ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا کۆنترۆڵ دەکرد.
نوورەددین بە تەواوی لەمە تێگەیشتبوو. ستراتیژی زەنگییەکان گەمارۆدانی دەوڵەتە خاچپەرستییەکان بوو هەم لە باکوورەوە (سووریا) و هەم لە باشوورەوە (میسر)، بۆ بڕینی قووڵایی ستراتیژیی خاچپەرستەکان. شێرکۆ ئامرازی ئەم ستراتیژییە بوو. سێ جار سوپا کوردی و زەنگییەکانی بۆ ناو میسر سەرکردایەتی کرد؛ سێ جار لە جەنگێکی سێلایەنەدا لە دژی خاچپەرستەکان و لایەنە فاتیمییەکان و بەرگریی ناوخۆیی جەنگا. لە هەوڵی سێیەمدا سەرکەوت.
سێ هەڵمەتەکەی میسر
هەڵمەتی یەکەم (1163 ز)
لە 1163 ز، شاوەر، وەزیرە لابراوە فاتیمییەکە، داوای پاڵپشتیی سەربازیی لە نوورەددین کرد. شێرکۆ ئەو سوپایەی سەرکردایەتی کرد کە شاوەری گەڕاندەوە بۆ دەسەڵات؛ بەڵام شاوەر بێدرەنگ لەگەڵ خاچپەرستەکان لە ژێر فەرماندەیی ئەمالریکی Iی ئۆرشەلیم هاوپەیمان بوو تا ڕزگارکەرە کوردەکانی خۆی دەربکات. شێرکۆ ناچار بوو پاشەکشە بکات، بەڵام لە جوگرافیای سەربازیی میسردا پێگەی خۆی جێگیر کردبوو و برازاکەی، سەلاحەددینی، لە یەکەم هەڵمەتی میسردا لەگەڵ خۆی هێنابوو.
هەڵمەتی دووەم (1167 ز)
هەڵمەتی دووەمی شێرکۆ لە ڕووی ستراتیژییەوە درەوشاوە بوو. بە قووڵایی چووە ناو میسری سەرەوە و هێزە خاچپەرستەکانی ئەمالریکی لە ناوچەی دەڵتا دوور خستەوە، پاشان گەڕایەوە و لەو شوێنەی هێرش کرد کە خاچپەرستەکان کەمترین چاوەڕوانییان هەبوو. ڕووداونووسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست جووڵەکانی ئەو بە وانەیەکی نموونەیی لە جووڵەی ستراتیژی وەسف دەکەن. هەرچەندە لە کۆتاییدا ناچار بوو لەسەر پاشەکشە دانوستان بکات، سەلماندبووی کە بەرگریکارەکانی میسر ناتوانن لە ژەنەڕاڵێکی کوردی شێلگیر بیپارێزن. سەلاحەددین دیسان لە ژێر فەرماندەیی ئەودا خزمەتی کرد و ئەو هەڵمەتەی فێر دەبوو کە لە کۆتاییدا تەختێکی پێ دەبەخشی.
هەڵمەتی سێیەم و سەرکەوتن (1169 ز)
هەڵمەتی سێیەم یەکلاکەرەوە بوو. لە کانوونی دووەمی 1169دا شێرکۆ چووە قاهیرە و بە جۆرێک لە سیاسەتی ناوخۆیی فاتیمییەکاندا سەرکەوت کە خەلیفە فەرمانی ئیعدامی شاوەری دا و شێرکۆی وەک وەزیری نوێی خۆی دانا. شێرکۆ ئێستا فەرمانڕەوای کردەیی میسر بوو. بێدرەنگ سەلاحەددینی لە پلە سەرەکییەکاندا دانا. دوو مانگ دواتر، لە 22ی ئازاری 1169دا، شێرکۆ مرد؛ بە هۆکاری سروشتی و بەپێی ڕاپۆرتەکان لە خوانێکی ئاهەنگگێڕاندا. میسری گرتبوو؛ ئەرکی برازاکەی بوو بیگۆڕێت بۆ ئیمپراتۆریەتێک.
وەزیری میسر
دوو مانگی شێرکۆ وەک وەزیری میسر بەس بوو بۆ گۆڕینی ڕێڕەوی مێژوو. لەبری ڕووخاندنی سیستەمی سیاسیی فاتیمی، لە ناویدا کاری کرد؛ خۆی کردە باڵاترین دەسەڵاتی جێبەجێکار و خەلیفەی ڕێوڕەسمیی لە پلەکەیدا هێشتەوە. سوپای ڕێک خستەوە، سەلاحەددینی وەک جێگری خۆی دانا و دەستی کرد بە ئاراستەکردنی میسر بەرەو جیهانی سوننەی هاوپەیمانی زەنگییەکان. مردنی لە 22ی ئازاری 1169دا ئەم ساتە کەم‌وێنەیەی سپاردە سەلاحەددین، کە ئەوەی مامەکەی دەستی پێ کردبوو تەواوی دەکرد.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
شێرکۆ بە بەردەوامی لە مێژووە ڕۆژاواییەکانی جەنگە خاچپەرستییەکاندا بە کەم سەیر دەکرێت، کە تیشک دەخەنە سەر ڕووبەڕووبوونەوەی سەلاحەددین و ڕیچاردی I لە جەنگی خاچپەرستیی سێیەمدا. ئەم چوارچێوەیە ئەو پیاوە دەسڕێتەوە کە دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی سەلاحەددینی مومکین کرد. مێژوونووسانی کورد دەڵێن لە چیرۆکی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورددا شێرکۆ شایەنی ئەوەیە لەگەڵ سەلاحەددین بە یەکسانی گرنگیی پێ بدرێت: گرتنی میسر دەستکەوتی شێرکۆ بوو؛ ئیمپراتۆریەتەکەی دواتر لەسەر بناغەکەی ئەو بنیاد نرا.
ناسنامە کوردییەکەی شێرکۆ لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا، لەوانە ئیبن ئەسیر و ئیبن خەلیکان، بە جێگیری تۆمار کراوە. هۆزی کوردی هەزەبانی بە بەڵگە ناسراوە، و ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە لە دوین ئەوان دەخاتە ناو جیهانی فراوانتری کوردی قەفقاز، کە پێشتر شەدادی و ڕەوادییەکانی پێگەیاندبوو. هیچ ناڕوونییەکی مێژوویی دەربارەی ناسنامە کوردییەکەی بنەماڵەی دامەزرێنەری ئەیوبییەکان نییە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شێرکۆ خودی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کوردە. هەر دەستکەوتێکی سەلاحەددین، لە گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم و تێکشکاندنی خاچپەرستەکان لە حەتتین و یەکخستنی جیهانی موسڵمان لە ژێر سەرکردایەتیی کوردەوە تا دامەزراندنی بنەماڵەیەک کە میسر، سووریا، فەلەستین، یەمەن، حیجاز و باکووری عێراقی دەگرتەوە، لەسەر ئەو بناغە میسرییە بنیاد نرا کە شێرکۆ گرتبووی. ئەو شێری شاخە کە نەڕەکەی هێشتا بەسەر مێژووی کورددا دەنگ دەداتەوە.
بۆ گەلی کورد، شێرکۆ باوباپیرە دامەزرێنەرەکەی گەورەترین دەستکەوتە ئیمپراتۆرییەکەیانە. ناوی «ئەیوبی» ڕێز لە براکەی، ئەیوب، دەگرێت؛ مێژوونووسانی کورد دەڵێن دەبێت ڕێز لە ئەویش بگرێت. بەبێ شێرکۆ سەلاحەددین نەدەبوو. بەبێ سەلاحەددین ئیمپراتۆریەتی کورد نەدەبوو. زنجیرەکە لە شێری شاخەوە دەست پێ دەکات.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
شێرکۆ برای نەجمەددین ئەیوب، باوکی سەلاحەددین، بوو؛ ئەو مامە بوو کە باری بۆ سەلاحەددین ڕەخساند تا ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کورد دامەزرێنێت.
کوڕەکەی، محەمەد کوڕی شێرکۆ، بووە میری حیمس و نەریتی کوردی شێرکۆیی لە ناو بنەماڵەی ئەیوبیدا بەردەوام کرد.
پرسیارە باوەکان
شێرکۆ کێ بوو؟
ئەسەدەددین شێرکۆ (کۆچی دوایی کردووە لە 22ی ئازاری 1169 ز) ژەنەڕاڵێکی کوردی هەزەبانی و مامی سەلاحەددین بوو. سێ هەڵمەتە سەربازییەکەی لە میسر (1163–1169) گەیشتنە دانانی وەک وەزیری میسر؛ فەرمانڕەوای کردەیی بەهێزترین دەوڵەتی موسڵمان لە جیهاندا. دوو مانگ دواتر مرد، بەڵام گرتنی میسر لەلایەن ئەوەوە بناغەی بۆ ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی کوردی سەلاحەددین ڕەخساند.
«شێرکۆ» واتای چییە؟
«شێرکۆ» (شێر کۆ) بە کوردی واتای «شێری شاخ» دەگەیەنێت. نەریتەکانی ناونانی کورد لە سەردەمەکەیدا دەنوێنێت و بە تەواوی گونجاو بوو: شێرکۆ پێش سەلاحەددین گەورەترین فەرماندەی سەربازیی کوردی سەدەی 12 بوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Ibn al-Athir, Al-Kamil fi'l-Tarikh (مێژووی تەواو)، سەدەی 13 — سەرچاوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ هەڵمەتەکانی شێرکۆ.
Humphreys, R.S. — From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus. SUNY Press, 1977.
Ayyubid Sultanate — Kurdish-History.com, 2026.