توغتەکین کوڕی ئەیوب کێ بوو؟
توغتەکین کوڕی ئەیوب، بە ناوی فەرمیی مەلیکی عەزیز زاهیرەددین سەیفولئیسلام توغتەکین کوڕی نەجمەددین ئەیوب، برایەکی بچووکەی سەلاحەددین بوو. ئەو کەسە بوو کە سەلاحەددین لە 1182ەوە بە متمانە بەڕێوەبردنی یەمەنی پێ سپارد و جێگەی براکەی، تورانشاهی، گرتەوە کە لە 1174دا خاکەکەی داگیر کردبوو. هەڵمەتەکەی بنەماڵەی ئەیوبیی لە یەمەن دامەزراند، سنووری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی کوردی بۆ نووکی باشووری نیمچەدوورگەی عەرەبی فراوان کرد و بووە یەکێک لە گرنگترین فراوانبوونە خاکییەکانی مێژووی بنەماڵەکە.
وەک کوڕی نەجمەددین ئەیوب، سەرۆکی کوردی بنەماڵەی ئەیوبی، لەدایک بوو و بەشێک لە نەوەی دامەزرێنەری بنەماڵەکە بوو. هەرچەندە براکانی، عادلی I و تورانشاه، ڕۆڵی گرنگیان هەبوو، بەشداریی توغتەکین بە تایبەتی جوگرافی بوو: ئیمپراتۆریەتی کوردی بەرەو باشوور، بۆ ناو یەمەن و ناوچەی دەریای سوور، برد و کۆنترۆڵی بەندەری گرنگی عەدەن و دەستگەیشتن بە ڕێگا بازرگانییەکانی ئۆقیانووسی هیندیی بۆ دەستەبەر کرد.
ئەو بنەماڵەیەی ئەیوبی کە لە یەمەن دایمەزراند تا 1228/1229 بەردەوام بوو، کاتێک ڕەسوولییەکان کۆتا فەرمانڕەوای ئەیوبییان لە دەسەڵات خست. بۆ زیاتر لە پەنجا ساڵ نەوەکانی توغتەکین فەرمانڕەوایی کوردی ئەیوبییان لە یەمەن بەردەوام کرد؛ فراوانبوونێکی بەرچاوی نەریتی ئیمپراتۆریی کورد بۆ ناوچەیەک کە زۆر دوور بوو لە ناوەندی سووری و میسریی بنەماڵەکە.
خاڵە سەرەکییەکان
• توغتەکین کوڕی ئەیوب برایەکی بچووکەی سەلاحەددین بوو کە لە 1182دا بووە دووەم فەرمانڕەوای ئەیوبیی یەمەن؛ جێگەی تورانشاهی گرتەوە کە لە 1174دا خاکەکەی داگیر کردبوو. توغتەکین بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەنی دامەزراند.
• هەڵمەتەکەی ئیمپراتۆریەتی کوردی بۆ نیمچەدوورگەی عەرەبی فراوان کرد و کۆنترۆڵی عەدەنی پێ بەخشی؛ یەکێک لە گرنگترین بەندەرە بازرگانییەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست.
• کوڕی نەجمەددین ئەیوب و بەشێک لە نەوەی دامەزرێنەری بنەماڵەی کوردی ئەیوبی بوو.
• بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەن، کە ئەو دایمەزراند، تا نزیکەی 1228/1229 بەردەوام بوو؛ زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای داگیرکردنەکەی.
• ئەرکەکەی نوێنەری ئەو فراوانییە بەرچاوە جوگرافییەی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبییە لە لووتکەی دەسەڵاتیدا.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
توغتەکین کوڕی ئەیوب لە بنەماڵەی کوردی ئەیوبیدا وەک یەکێک لە کوڕە بچووکەکانی نەجمەددین ئەیوب لەدایک بوو. لەگەڵ براکانی، سەلاحەددین، عادل (عادلی Iی داهاتوو) و تورانشاه، لە ژینگەی خزمەتی سەربازیی زەنگیدا گەورە بوو کە ئاواتە سیاسییەکانی بنەماڵەکەی داڕشت. لە سەلاحەددین و عادل بچووکتر بوو و ڕێڕەوی پیشەییەکەی بەو ئەرکە دیاری کرا کە سەلاحەددین پێی سپارد، نەک بە دەستپێشخەریی سیاسیی سەربەخۆ.
کاتێک سەلاحەددین لە 1171دا میسری لە فاتیمییەکان داگیر کرد و دەستی بە بنیادنانی ئیمپراتۆریەتی کوردی خۆی کرد، پێویستی بە ئەندامانی متمانەپێکراوی بنەماڵەکەی هەبوو تا لە جیاتی ئەو خاکە دوورەکان بەڕێوە ببەن. براکەی، تورانشاه، پێشتر لە 1174دا بۆ یەمەن نێردرابوو بۆ دەستپێکردنی داگیرکردنەکە؛ کاتێک تورانشاه بۆ ئەرکەکانی دیکە چوو، توغتەکین لە کۆتاییدا بەڕێوەبردنی ناوچەکەی گرتە ئەستۆ. سەرچاوەکان لەسەر ڕیزبەندیی وردی ڕووداوەکان بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام توغتەکین وەک نوێنەری سەلاحەددین لە یەمەن و دامەزرێنەری کردەیی بنەماڵەی ئەیوبی لەوێ تۆمار کراوە.
یەمەن یەکێک لە خاکە هەرە دوورەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد لە ڕووی جوگرافییەوە بوو؛ دەریای سوور و بیابانی حیجاز لە میسر و سووریای جیایان دەکردەوە. بۆ بەڕێوەبردنی، هەم هێزی سەربازی و هەم لێهاتوویی کارگێڕی پێویست بوو.
چوارچێوەی مێژوویی
بەهای ستراتیژیی یەمەن بۆ ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی بە پلەی یەکەم بازرگانی بوو. بەندەری عەدەن لە نووکی باشووری نیمچەدوورگەی عەرەبی یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی گواستنەوەی بازرگانیی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو؛ ڕێگا بازرگانییەکانی ئۆقیانووسی هیندیی بە دەریای سوور و لەوێوە بە میسرەوە دەبەستەوە. هەر کەسێک کۆنترۆڵی عەدەنی هەبوو، کۆنترۆڵی گوزەرگایەکی سەرەکیی تەسکی بازرگانیی جیهانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا هەبوو.
بڕیاری سەلاحەددین بۆ ناردنی ئەندامانی بنەماڵەکەی بۆ داگیرکردنی یەمەن لە 1174دا بەشێک بوو لە ستراتیژیی فراوانترەکەی بۆ دەورەدانی دەوڵەتە خاچپەرستەکان بە خاکی ژێر کۆنترۆڵی ئەیوبی؛ بەوە قوڵایی ستراتیژی و سەرچاوەی بازرگانیی بۆ دابین دەکرد کە دەیانتوانی هەڵمەتی سەربازیی درێژخایەن بەردەوام بکەن. فەرمانڕەوایی توغتەکین لە یەمەن خزمەتی ئەم مەبەستە گەورە ستراتیژییەی دەکرد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هەڵمەتی یەمەن و دامەزراندنی ئەیوبی
داگیرکردنی یەمەن لەلایەن بنەماڵەی کوردی ئەیوبییەوە لە 1174دا دەستکەوتێکی بەرچاوی سەربازی بوو، لەبەر دوورییەکەی لە بنکە میسرییەکەی بنەماڵەکە و زەویە دژوارەکانی باشووری نیمچەدوورگەی عەرەبی. توغتەکین فەرمانڕەواییەکی سەقامگیری کوردی ئەیوبیی بەسەر یەمەندا جێگیر کرد، لەوانە کۆنترۆڵی عەدەن و بازرگانییە زۆر قازانجبەخشەکەی.
ئەو بنەماڵەیەی لە یەمەن دایمەزراند تا نزیکەی 1228/1229 بەردەوام بوو، کاتێک بنەماڵەی ڕەسوولی کۆتا فەرمانڕەوای ئەیوبیی لە دەسەڵات خست و سوڵتانەتی خۆی دامەزراند. بۆ زیاتر لە پەنجا ساڵ نەوەکانی توغتەکین نەریتی ئیمپراتۆریی کوردیان لە یەمەن بەردەوام کرد؛ فراوانبوونێکی جوگرافیی ئیمپراتۆریەتی سەلاحەددین کە کەم بنەماڵەی سەردەمەکە دەیانتوانی جێبەجێی بکەن.
کۆنترۆڵی عەدەن و بازرگانیی دەریای سوور
عەدەن لە ژێر فەرمانڕەوایی ئەیوبیدا یەکێک لە گرنگترین شارەکانی جیهانی ئیسلامی لە ڕووی بازرگانییەوە بوو. داهاتی بازرگانیی عەدەن، لە بەهارات، قوماش، عاج و کاڵا لوکسەکانی هیندستان، ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و نیمچەدوورگەی عەرەبی، بەشداریی لە سەرچاوە داراییەکانی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبیدا دەکرد و یارمەتیی بەردەوامکردنی هەڵمەتە سەربازییەکانی لە سووریا و فەلەستیندا دەدا.
بە جێگیرکردنی کۆنترۆڵی کورد بەسەر ئەم ناوەندە بازرگانییەدا، توغتەکین بەشدارییەکی لە بناغە ئابوورییەکانی ئیمپراتۆریەتەکەدا کرد کە کەمتر لە سەرکەوتنە سەربازییەکان دیار بوو، بەڵام لە گرنگیدا کەمتر نەبوو. سامانی عەدەن بەرەو باکوور دەڕۆیشت بۆ پاڵپشتیکردنی هەڵمەتەکانی سەلاحەددین لە دژی خاچپەرستەکان.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
سەرچاوە مێژووییەکانی توغتەکین کوڕی ئەیوب کەمتر وردەکارییان تێدایە بە بەراورد بە سەرچاوەکانی برا بەرچاوترەکانی، سەلاحەددین و عادلی I. ڕیزبەندیی وردی فەرمانڕەوایی یەمەن، کەی تورانشاه دەسەڵاتی بە توغتەکین سپارد و ڕۆڵی کەسیی توغتەکین چی بوو، بە تەواوی ڕوون نییە. ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەن لە ڕەچەڵەکی ئەم لقەی بنەماڵەکەوە هاتبوو و توغتەکین دامەزرێنەری کردەیی ئەم لقە بوو.
ناسنامە کوردییەکەی بە تەواوی جێگیرە؛ وەک کوڕی نەجمەددین ئەیوب، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی دامەزرێنەری کوردی ئەیوبی بوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی توغتەکین کوڕی ئەیوب بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەنە؛ لقێکی بنەماڵەی ئیمپراتۆریی کورد کە زیاتر لە پەنجا ساڵ یەکێک لە گرنگترین ناوچەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی لە ڕووی بازرگانییەوە بەڕێوە برد. داگیرکردنی یەمەن لەلایەن ئەوەوە بنکەی باشووری و پەیوەندیی بە بازرگانیی ئۆقیانووسی هیندیی بە ئیمپراتۆریەتی کورد بەخشی.
ئەو بیرمان دەخاتەوە کە ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی تەنها دیاردەیەکی سووری و میسری نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی ڕاستەقینەی ئیمپراتۆری بوو کە لە فوراتەوە تا دەریای سوور و لە چیاکانی تاوڕۆسەوە تا نووکی نیمچەدوورگەی عەرەبی درێژ دەبووەوە. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی یەکێک لە فراوانترین دەوڵەتەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی جوگرافییەوە بوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەلاحەددین؛ برا گەورەکەی کە هەڵمەتی یەمەنی پێ سپارد
نەجمەددین ئەیوب؛ باوک و سەرۆکی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی
عادلی I؛ برا و دواتر سوڵتانی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی
شێرکۆ؛ مام و یەکەم داگیرکەری کوردی ئەیوبیی میسر
کامیل؛ برازا؛ کۆتا فەرمانڕەوای ئەیوبیی یەمەن مەسعوود یوسف، کوڕی کامیل، بوو
پرسیارە باوەکان
توغتەکین کوڕی ئەیوب کێ بوو؟
توغتەکین کوڕی ئەیوب برایەکی بچووکەی سەلاحەددین و کوڕی نەجمەددین ئەیوب، سەرۆکی کوردی بنەماڵەی ئەیوبی، بوو. لە 1174دا لە جیاتی سەلاحەددین یەمەنی داگیر کرد و بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەنی دامەزراند.
توغتەکین کوڕی ئەیوب زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە جێگیرکردنی فەرمانڕەوایی کوردی ئەیوبی لە یەمەن ناسراوە، کە کۆنترۆڵی بەندەری عەدەن و دەستگەیشتن بە بازرگانیی دەریای سوور و ئۆقیانووسی هیندیی بە ئیمپراتۆریەتی کورد بەخشی.
ئایا توغتەکین کوڕی ئەیوب کورد بوو؟
بەڵێ. توغتەکین کوڕی نەجمەددین ئەیوب و ئەندامێکی تەواوی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی بوو. لە ڕووی لەدایکبوونەوە برای سەلاحەددین و ئەندامێکی شانازیپێکەری بنەماڵەی ئیمپراتۆریی کورد بوو.
بنەماڵەی ئەیوبی لە یەمەن چەند ماوە بەردەوام بوو؟
بنەماڵەی ئەیوبیی یەمەن، کە توغتەکین و بنەماڵەکەی دایانمەزراند، تا دەوروبەری 1228/1229 بەردەوام بوو، کاتێک بنەماڵەی ڕەسوولی کۆتا فەرمانڕەوای ئەیوبیی لە دەسەڵات خست؛ زیاتر لە پەنجا ساڵ فەرمانڕەوایی کوردی ئەیوبی لە باشووری نیمچەدوورگەی عەرەبی.
گرنگیی توغتەکین لە مێژووی کوردی ئەیوبیدا چییە؟
نوێنەری فراوانیی جوگرافیی دەسەڵاتی کوردی ئەیوبییە. هەڵمەتی یەمەنەکەی نیشانی دا کە ئیمپراتۆریەتی کورد هەوڵێکی ڕاستەقینەی ئیمپراتۆریی پلەی یەکەم بوو کە دەیتوانی دەسەڵات تا دوورترین گۆشەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی بگوازێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Ayyubid dynasty.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem. 1898.
New World Encyclopedia. 'Ayyubid Dynasty.' سەردانکراو لە 2025.
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.