ئەڵئەشرەف مووسا کێ بوو؟
ئەڵئەشرەف مووسا، کە بە فەرمی بە مەلیک ئەڵئەشرەف موزەفەڕەددین مووسا کوڕی ئەلعادل ناسراو بوو، میرێکی کوردی ئەییووبی بوو کە لە سەرانسەری جەزیرە (باکووری میزۆپۆتامیا) قلمڕەوێکی بەهێزی بۆ خۆی دروست کرد و لە 1229 بوو بە سوڵتانی دیمەشق. ئەو یەکێک لە کوڕەکانی ئەلعادلی یەکەم بوو کە زیاترین چاڵاکیی سیاسییان هەبوو و کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لەو ململانێیانەدا کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی سێزدەدا شێوەیان بە ئیمپراتۆریای کوردی دا.
ئەو لە دەوروبەری 1182 لەدایک بوو، برای بچووکی ئەلکامیل و ئەلموعەززەم عیسای بەناوبانگ بوو و وەک ئەوان ئەو ئاواتە بەرز و زیرەکییە ستراتیژییەی هەبوو کە کوڕەکانی ئەلعادل پێی ناسراو بوون. لە قۆناغە جیاوازەکاندا فەرمانڕەواییی هەرێمەکانی حەڕان، ئەدەسا، ڕەئسولعەین و ئەخڵاتی کرد و بە قوڵی بەشداریی لە ململانێکانی ناو بنەماڵەی فەرمانڕەوا کرد کە دوای پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان ڕوویان دا.
لە دەرەوەی سیاسەت و شەڕیش، ئەڵئەشرەف وەک ئەدیب و پشتیوانی زانایان ناسراو بوو و ئەو پێشکەوتووییە کولتوورییەی لە خۆیدا کۆ کردبووەوە کە چینی باڵای کوردیی ئەییووبیی لە زۆرێک لە هاوچەرخەکانی جیا دەکردەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەڵئەشرەف مووسا کوڕی ئەلعادلی یەکەم و کەسایەتییەکی سەرەکیی سیاسەتی کوردیی ئەییووبی لە جەزیرە و سووریا بوو.
• بۆ بەشێکی زۆری ژیانی سیاسیی خۆی، هەرێمە گرنگەکانی حەڕان، ئەدەسا و ئەخڵاتی لە باکووری میزۆپۆتامیا کۆنترۆڵ کرد.
• لە 1229 بوو بە سوڵتانی دیمەشق، کاتێک براکەی ئەلکامیل دوای شکستهێنانی ئەنناسیر داود، خاکە ئەییووبییەکانی ڕێک خستەوە.
• پشتیوانی هونەر و زانست بوو و ئەمە دەوڵەمەندیی کولتووریی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیی نیشان دەدا.
• مردنی ئەو لە 1237 خاڵی گواستنەوەی دیمەشق بوو بۆ برازاکەی، کە ململانێ ناوخۆییە وێرانکەرەکانی جێنشینیی ئیمپراتۆریای کوردیی بەردەوام کرد.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ئەڵئەشرەف مووسا لە دەوروبەری 1182 وەک یەکێک لە کوڕە زۆرەکانی ئەلعادلی یەکەم لەدایک بوو. لە ماڵی یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەوایانی جیهانی ئیسلامیدا گەورە بوو و هەم لە کاروباری سەربازی و هەم لە کولتووری فکریی دەرباری ئەییووبیدا خوێندنێکی تێروتەسەلی وەرگرت. دابەشکردنی ڕێکخراوی خاکەکان لەلایەن باوکییەوە بەسەر کوڕەکانیدا، واتای ئەوە بوو کە ئەڵئەشرەف بۆ جەزیرە دەستنیشان کرابوو؛ ئەو ناوچە بە پیتەی نێوان بەشە سەرەوەکانی دیجلە و فورات.
لە سەرەتای ساڵانی 1200دا، کاتێک باوکی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئیمپراتۆریای کوردیدا پتەو دەکرد، ئەو لە ڕووی سیاسییەوە دەرکەوت. ئەلعادل حەڕان و ئەدەسا و شارۆچکەکانی دیکەی باکووری میزۆپۆتامیای پێ سپارد و بنکەیەکی پێ دا کە لەوێوە کاریگەریی بەسەر ئەو ڕێڕەوە زۆر گرنگە ستراتیژییەی نێوان سووریا و ئەنادۆڵ و عێراقدا هەبێت.
سەرەتای ژیانی سیاسی و سەربازیی ئەو هەڵمەتی هاوبەشی لەگەڵ براکەی ئەلئەوحەد ئەییووب لە جەزیرە لە خۆ دەگرت، هەروەها دەستکەوتە گرنگە سەربازییەکەی گرتنی ئەخڵات (خەڵات) لە نزیک دەریاچەی وان لە 1207؛ لە دەستی پاشایەتیی ئەرمەنیی کیلیکیا سەندییەوە و سنووری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ فراوان کرد.
پاشخانی مێژوویی
ناوچەی جەزیرە کە ئەڵئەشرەف فەرمانڕەواییی دەکرد، یەکێک لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەکانی ناوەڕاست بوو کە زۆرترین ململانێی لەسەر دەکرا؛ لە نێوان سەلجوقەکانی ڕۆم لە باکوور، زەنگییەکانی مووسڵ لە ڕۆژهەڵات و ناوەندی سەرەکیی ئەییووبییەکان لە باشوور هەڵکەوتبوو. کۆنترۆڵکردنی ئەو ناوچەیە دیپلۆماسیی بەردەوام و کردەوەی سەربازیی ناوبەناوی دەویست بۆ ڕێگرتن لە دەستدرێژییەکان.
دوای مردنی ئەلعادلی یەکەم لە 1218 و دەستپێکردنی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان، ڕۆڵی سیاسیی ئەڵئەشرەف ئاڵۆزتر بوو. ئەو بەشداریی لە ڕزگارکردنی دیمیاط و لە دانوستانە ئاڵۆزەکانی دەوروبەری پەیمانی 1229ی فرێدریکی دووەم لەگەڵ براکەی ئەلکامیل کرد. کاتێک ئەلکامیل دواتر خاکە ئەییووبییەکانی ڕێک خستەوە، ئەڵئەشرەف بوو بە سوڵتانی دیمەشق؛ ئەمە یەکەم جار بوو کە بە ڕاستەوخۆ فەرمانڕەواییی ناوەندی سەرەکیی ئیمپراتۆریای کوردیی لە سووریا دەکرد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هەڵمەتەکان لە جەزیرە و سنووری ڕۆژهەڵات
گرنگترین دەستکەوتی سەربازیی ئەڵئەشرەف گرتنی ئەخڵات (خەڵات) بوو لە نزیک دەریاچەی وان لە 1207؛ قەڵایەکی گرنگ کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی چوونە ناو ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی دەکرد. هەڵمەتەکە بە هاوبەشی لەگەڵ براکەی ئەلئەوحەد ئەییووب بەڕێوە چوو و سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردیی بە ڕادەیەکی بەرچاو فراوان کرد.
بەشێکی زۆری سەرەتای ژیانی سیاسی و سەربازیی خۆی بە پتەوکردنی کۆنترۆڵی حەڕان و ئەدەسا و ڕەئسولعەین بەسەر برد؛ شارۆچکەگەلێک کە بۆ بازرگانی و پەیوەندییە سەربازییەکان گرنگیی ستراتیژییان هەبوو. فەرمانڕەواییی ئەو لە جەزیرە لە سەردەمی ئاژاوەداری پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستاندا بنکەیەکی جێگیری ڕۆژهەڵاتی بۆ ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی دابین کرد.
سوڵتانەتی دیمەشق
دوای ڕووداوە ئاڵۆزەکانی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان و پەیمانی یافای فرێدریکی دووەم لە 1229، ئەلکامیل خاکە ئەییووبییەکانی ڕێک خستەوە. دیمەشقی بە ئەڵئەشرەف سپارد کە ئەمە پلەی ئەوی لە ناو ئیمپراتۆریای کوردیدا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز کردەوە. ئەڵئەشرەف لە 1229ەوە تا مردنی لە 1237 فەرمانڕەواییی دیمەشقی کرد و بەو ئەزموونە ئیدارییەی لە ماوەی دەیان ساڵ لە جەزیرە کۆی کردبووەوە، شارەکەی بەڕێوە برد.
فەرمانڕەواییی ئەو لە دیمەشق بە گشتی سەقامگیر بوو، هەرچەندە گرژییە بەردەوامەکانی ناو بنەماڵەی فەرمانڕەوا کاریگەرییان لەسەر هەبوو کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی لەم سەردەمەدا پێیان ناسراو بوو. ئەو کۆنترۆڵی ئەییووبییەکانی بەسەر شارەکەدا ڕاگرت و نەریتی پشتیوانیی کولتووریی بەردەوام کرد کە لە مێژ بوو دیمەشقی وەک ناوەندێکی زانستە ئیسلامییەکان دیار کردبوو.
پشتیوانیی هونەر و زانست
وەک زۆرێک لە ئەندامانی چینی باڵای کوردیی ئەییووبی، ئەڵئەشرەف مووسا وەک پشتیوانی شاعیران و زانایان ناسراو بوو. حەزکردنی بە ئەدەب دەدرایە پاڵ و بەشێک بوو لە نەریتە فراوانترەکەی ئەییووبییەکان بۆ تێکەڵکردنی لێهاتووییی جەنگی بە پەروەردەی فکری؛ نەریتێک کە ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبیی کرد بە یەکێک لە ناوەندە مەزنەکانی کولتووری ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست.
دەربارەکەی زانا و شاعیرانی بۆ خۆی ڕاکێشا و پشتیوانییەکەی بەشداریی لە گەشەکردنی ئەدەبی عەرەبی لە جەزیرە و سووریا لە نیوەی یەکەمی سەدەی سێزدەدا کرد.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ناسنامەی کوردیی ئەڵئەشرەف مووسا جێگیرە؛ وەک کوڕی ئەلعادلی یەکەم و نەوەی نەجمەددین ئەییووب، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو. مشتومڕەکانی ژیانی سیاسی و سەربازیی ئەو زیاتر جەختیان لە وردەکارییەکانی فەرمانڕەواییی جەزیرە و دیمەشق کردووە تا پاشخانی ئەتنیکیی ئەو.
هەندێک مشتومڕی مێژوونووسی هەیە دەربارەی ڕادەی ڕۆڵی ئەڵئەشرەف لە هەڵمەتی دژی پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستان و پەیوەندیی وردی ئەو بە ئاشتیی جێی ناکۆکیی براکەی ئەلکامیل لەگەڵ فرێدریکی دووەم. زۆربەی زانایان پێیان وایە ئەڵئەشرەف لەوانە بووە کە دژایەتیی ڕادەستکردنی قودسیان بە خاچپەرستان کردووە، هەرچەندە سەرچاوەکان لەسەر وردەکاریی هەڵوێستەکەی بە تەواوی ڕوون نین.
میرات و کاریگەریی کولتووری
ئەڵئەشرەف مووسا وەک یەکێک لە کوڕە لێهاتووەکانی ئەلعادلی یەکەم لە یاددا ماوە کە لە سەردەمێکی ئاژاوەداردا خاکەکانی ڕۆژهەڵات و سووریای ئیمپراتۆریای کوردیی ڕاگرت. داگیرکردنی ئەخڵات و سێ دەیە فەرمانڕەواییی لە جەزیرە بنکەیەکی جێگیری باکووری ڕۆژهەڵاتی بۆ ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی دابین کرد کە لە پێنجەمین هەڵمەتی خاچپەرستاندا زۆر گرنگ بوو.
فەرمانڕەواییی ئەو لە دیمەشق لە 1229 تا 1237، لە خاڵێکی چارەنووسسازدا کۆنترۆڵی ئەییووبی، و بەمەش کۆنترۆڵی کوردی، بەسەر گرنگترین شاری سووریادا ڕاگرت. وەک پشتیوانی هونەر و ئەدیب، ئامانجە کولتوورییەکانی چینی باڵای کوردیی ئەییووبیی لە خۆیدا کۆ کردبووەوە: کاراییی جەنگی لەگەڵ پێگەیشتنی فکری، بە پێی ئەو نەریتەی باوکی و مامەکەی، سەلاحەددین، دایانمەزراندبوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریای کوردی
ئەلعادلی یەکەم؛ باوک و سوڵتانی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلکامیل؛ برای گەورە، سوڵتانی میسر و فەرمانڕەوای باڵای ئەییووبی
ئەلموعەززەم عیسا؛ برای گەورە، فەرمانڕەوای دیمەشق پێش ئەڵئەشرەف
سەلاحەددین؛ مام و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی
ئەلئەوحەد ئەییووب؛ ئەو برا کە لە جەزیرە لەگەڵیدا هەڵمەتی کرد
ئەنناسیر داود؛ برازا و فەرمانڕەوای پێشووی دیمەشق
پرسیارە باوەکان
ئەڵئەشرەف مووسا کێ بوو؟
ئەڵئەشرەف مووسا میرێکی کوردی ئەییووبی و کوڕی ئەلعادلی یەکەم بوو کە فەرمانڕەواییی خاکەکانی ناوچەی جەزیرەی لە باکووری میزۆپۆتامیا کرد و لە 1229 تا 1237 بوو بە سوڵتانی دیمەشق.
ئەڵئەشرەف مووسا زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە گرتنی ئەخڵات لە نزیک دەریاچەی وان لە 1207، فەرمانڕەواییی چەند دەیەی لە جەزیرە و فەرمانڕەواییی دواتری لە دیمەشق وەک ناوەندێکی دەسەڵاتی کوردیی ئەییووبی ناسراوە.
ئەڵئەشرەف مووسا کورد بوو؟
بەڵێ. ئەڵئەشرەف مووسا کوڕی ئەلعادلی یەکەم و ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردیی ئەییووبی بوو کە نەجمەددین ئەییووب دایمەزراندبوو. میراتی کوردیی ئەو بەشێک بوو لە نەریتی شانازیپێکراوی ئیمپراتۆریای کوردیی ئەییووبی.
ڕۆڵی ئەڵئەشرەف مووسا لە ئیمپراتۆریای کوردیدا چی بوو؟
بۆ چەند دەیە بەشی ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردیی لە جەزیرە ڕاگرت، پاشان لە 1229ەوە فەرمانڕەواییی دیمەشقی کرد و لە سەردەمێکی فشاری توندی ناوخۆیی و دەرەکیدا وەک هێزێکی سەقامگیرکەر لە قلمڕەوی کوردیی ئەییووبیدا خزمەتی کرد.
میراتی ئەڵئەشرەف مووسا چییە؟
وەک بەڕێوەبەر و فەرماندەیەکی سەربازیی لێهاتوو لە یاددا ماوە کە سنووری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریای کوردیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ فراوان کرد و لە کاتێکی چارەنووسسازدا کۆنترۆڵی کوردیی ئەییووبیی بەسەر دیمەشقدا ڕاگرت، هەروەها پشتیوانی هونەر و زانست بوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260. SUNY Press, 1977.
Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem. 1898.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Al-Ashraf Musa.' Wikipedia, The Free Encyclopedia. سەردانکراوە لە 2025.
Brockelmann, Carl. History of the Islamic Peoples. Routledge, 2002.