ئەلمەلیک ئەسساڵح عیمادەدین ئیسماعیل کوڕی سەیفەدین ئەحمەد، کە بە ئەسساڵح ئیسماعیل ناسراوە، وەک فەرمانڕەوای دیمەشق ڕۆڵێکی گرنگی لە بنەماڵەی ئەییووبیدا گێڕا. سەردەمەکەی پڕ بوو لە ڕووداوی ئاڵۆز و مەترسیی سەربازی و نموونەیەکی زیندووی سەرکردایەتی لە قۆناغێکی سەختی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەخاتە ڕوو. ئەم وتارە لە فەرمانڕەوایی ئیسماعیل ورد دەبێتەوە و ئەو ململانێیانەی دەسەڵات دەردەخات کە شێوەیان بە حوکمڕانییەکەی دا، هەروەها ئەنجامە گرنگەکانیان بۆ بنەماڵەی ئەییووبی ڕوون دەکاتەوە.
ژیانی سەرەتایی و گەیشتن بە دەسەڵات
ئیسماعیل لە بنەماڵەی کاریگەری ئەییووبیدا لەدایک بوو، کە سەلاحەدینی ناسراو (سەلادین) دایمەزراندبوو. لە کاتی گەورەبوونیدا شاهیدی دۆخێکی سیاسیی ئاڵۆز بوو کە ڕکابەریی نێوان سەرکردە جیاوازەکانی ئەییووبی پڕی کردبوو. لە 1237دا مردنی ئەشرەف، براکەی کە فەرمانڕەوای دیمەشق بوو، ئیسماعیلی گەیاندە دەسەڵات. بەڵام نزیکەی دەستبەجێ ئاستەنگەکان سەریان هەڵدا.
تەنها دوو مانگ دوای دەستپێکی فەرمانڕەواییەکەی، ئیسماعیل ڕووبەڕووی گەمارۆی هێزە وەفادارەکانی کامیل، سوڵتانی ئەییووبیی میسر، بووەوە. بۆ پاراستنی دیمەشق، فەرمانی دا دەوروبەری شارەکە بسووتێنرێت تا هێزە گەمارۆدەرەکان پەناگەیان دەست نەکەوێت. ئەم کردارە، سەرەڕای توندییەکەی، سووربوونی ئیسماعیلی لەسەر مانەوە لە دەسەڵات نیشان دا. بەڵام هەمان کات ململانێی زیاتر لەناو بنەماڵەی ئەییووبیدا هەڵگیرساند.
ململانێ بۆ کۆنترۆڵکردن
مردنی کامیل لە 1238دا پشێوی لە ناوچەکەدا دروست کرد و بووە هۆی ململانێ بۆ دەسەڵات. عادیلی II، کوڕی کامیل، دیمەشقی گرتە دەست، لە کاتێکدا ئەسساڵح ئەییووب، فەرمانڕەوای جەزیرە، هەوڵی گەیشتن بە سوڵتانێتی میسری دەدا. ئەم ناکۆکییە ناوخۆییە بووە هۆی گۆڕانی هاوپەیمانێتییەکان لەنێوان لایەنە ئەییووبییەکاندا و ئیسماعیل لە سەرەتادا خۆی لەگەڵ ئەییووب هاوپەیمان کرد.
لە ئابی 1239دا ئەییووب داوای لە ئیسماعیل کرد بۆ هەڵمەتێکی یەکلاکەرەوە بۆ لادانی عادیلی II لە تەخت، لە نابلس کۆ ببنەوە. ئیسماعیل بە تێگەیشتن لەوەی کە ئەم هەڵمەتە دەتوانێت هاوسەنگیی دەسەڵات بگۆڕێت، بەڵێنی دا هێزەکانی ئامادە بکات. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، گومانی ئەییووب زیاتر بوو. گومانی وابوو ئیسماعیل دوا دەخات؛ ئەمەش زنجیرەیەک کردارە نهێنییەکانی لێ کەوتەوە.
فریودان و دیپلۆماسی
بۆ جووڵان لەناو ئەم دۆخە سیاسییە ئاڵۆزەدا، ئیسماعیل فریودانی ستراتیژیی بەکار هێنا. مەنسور مەحمود، کوڕەکەی، لەگەڵ هێزێکی بچووک ناردە نابلس و هەمان کات بە هەڵە وای نیشان دا کە خەریکی ئامادەکردنی هێزێکی گەورەترە. ئەییووب، کە گومانەکانی ڕۆژبەڕۆژ زیاتر دەبوون، سەعدەدین دیمەشقی، پزیشکێکی ناسراو، نارد بۆ دڵنیابوون لە مەبەستەکانی ئیسماعیل.
وەزیری ئیسماعیل بە هەنگاوێکی زیرەکانە دەستی خستە ناو لێپرسینەوەکانی پزیشکەکە و ڕاپۆرتەکانی گۆڕی تا وای نیشان بدەن کە ئیسماعیل بەڕاستی بەرەو نابلس پێش دەکەوێت. ئەم کردارە هەم کاتێکی یەکلاکەرەوەی بۆ ئیسماعیل دابین کرد و هەم توانای ئەوی وەک یاریزانێکی سیاسیی فێڵباز نیشان دا. کاتێک ئیسماعیل هەستی کرد ئامادەیە، مەنسور مەحمودی بۆ بەعلەبەک بانگ کردەوە تا لە کاتی نەبوونیدا خاکەکەی باشتر بەڕێوە ببرێت.
دووەمین فەرمانڕەوایی و بەردەوامیی ئاستەنگەکان
دووەمین ماوەی فەرمانڕەوایی ئیسماعیل، لە 1239 تا 1245، بە هەڕەشەی بێوچان لەلایەن ناڕازییە ناوخۆییەکان و هێزە دەرەکییەکانەوە دیار بوو. مامەڵە لێهاتووانەکەی لەگەڵ ئەم ئاستەنگانە تواناکانی سیاسیی نیشان دا، بەڵام هەمان کات ناجێگیریی دەسەڵاتەکەشی ئاشکرا کرد. ناکۆکییە ناوخۆییەکان بەردەوام بوون و لایەنە جیاوازەکان بۆ کۆنترۆڵکردن ڕکابەرییان دەکرد.
لەو ماوەیەدا ئیسماعیل ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی ترسناک بووەوە: داگیرکارییەکانی مەغۆل. ئەم هێرشانە، کە بە ستراتیژییە توندوتیژەکان و هێزی سەربازیی ڕێکخراویان ناسراو بوون، مەترسییەکی جیددییان بۆ خاکەکانی ئەییووبی دروست دەکرد. ئەنجامەکان زۆر گرنگ بوون و ئیسماعیل پێویستی بوو لایەنەکانی ناو خاکەکەی یەک بخات تا بتوانێت بەرگرییەکی کاریگەر لە بەرامبەر ئەم کارەساتە نزیکبووەوەیەدا بکات.
میراتی ئەسساڵح ئیسماعیل
ماوەی فەرمانڕەوایی ئەسساڵح ئیسماعیل، کە بە چەندین ئاستەنگ و قەیران دیار بوو، شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر بنەماڵەی ئەییووبی بەجێ هێشت. مامەڵەکردنی لەگەڵ دۆخێکی سیاسیی ناسەقامگیر، ئاڵۆزییەکان و گرنگیی ئەنجامەکانی فەرمانڕەوایی لە کاتی ناکۆکیدا نیشان دا. ڕێڕەوی ئیسماعیل بە خۆڕاگری، زیرەکی و هەوڵی بێپسانەوەی بۆ دەسەڵات لە جیهانێکی پشێودا دیارە.
سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی ناخۆشییەکان، سەرکردایەتی ئیسماعیل گەشەی کولتووری و سیاسیی لە دیمەشق و دەوروبەریدا پەرە پێدا. هەنگاوەکانی بۆ پاراستنی سەقامگیری لە دۆخە سەختەکاندا بناغەیەکی بۆ فەرمانڕەوا ئەییووبییەکانی داهاتوو دانا. ئەو سەرکردانەش هەر بەردەوام ڕووبەڕووی میراتی ڕکابەرییە بنەماڵەییەکان و هەڕەشە دەرەکییەکان دەبوونەوە.
تێڕامان لە سەردەمێکی پڕگۆڕان
ژیان و فەرمانڕەوایی ئەلمەلیک ئەسساڵح ئیسماعیل چیرۆکێکی بەهێز لەبارەی ململانێی ناوخۆیی بنەماڵەی ئەییووبی دەردەخەن. مامەڵە لێهاتووانەکەی لەگەڵ فێڵ و پیلانە سیاسییەکان و بڕیارە ستراتیژییەکان، سروشتی فرەلایەنی سەرکردایەتی لە چوارچێوەیەکی مێژوویی ئاڵۆزدا نیشان دەدات. کاتێک لە کاریگەریی بەردەوامی ئیسماعیل ورد دەبینەوە، دەبینین گێڕانەوەکەی هەم ئاواتە کەسییەکان و هەم ئەو جووڵە فراوانانە دەخاتە ڕوو کە شێوەیان بە سەردەمی ئەییووبی دا.
لە سەردەمێکدا کە هاوپەیمانێتییەکان ناسک بوون و دەسەڵات بەردەوام دەگۆڕا، فەرمانڕەوایی ئەسساڵح ئیسماعیل هەر شایەتییەکە بۆ ململانێی بەردەوام لەسەر دەسەڵات. چیرۆکەکەی ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە هەوڵدان بۆ دەسەڵات، سەرەڕای پڕبوونی لە ئاستەنگ، شوێنەوارێکی گرنگیش لەسەر ڕەوتی مێژوو بەجێ دەهێڵێت.
سەرچاوە بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر
Ayyubid Dynasty - Wikipedia
Al-Salih Ismail - Historical Overview
The Mongol Invasions and Their Impact on the Ayyubid Dynasty
Damascus: A Historical Perspective
The Political Landscape of the Ayyubid Era
https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Salih_Ismail,_Emir_of_Damascus