مێژووی بنەماڵەی ئەیووبی ڕیوایەتێکی پڕهەست و جووڵەیە لە ململانێی دەسەڵات و ناکۆکییە خاکییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە کۆتایی سەدەی 12 و سەرەتای سەدەی 13دا. ئەلمەنسووری یەکەم موحەممەد، میری ئەیووبیی حەما، یەکێکە لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی ئەم ڕیوایەتە. دەسەڵاتدارییەکەی کە لە 1191 تا 1219 بەردەوام بوو، بە پیلانگێڕیی سیاسی، هەڵمەتە سەربازییەکان و هاوپەیمانییە ستراتیژییەکان ناسراوە. لەم وتارەدا سەرهەڵدانی ئەلمەنسوور بۆ دەسەڵات، ئەو شەڕەکانی جێنشینی کە تێیاندا ڕێگای خۆی دۆزییەوە و کاریگەریی بەردەوامی حوکمڕانییەکەی لەسەر بنەماڵەی ئەیووبی دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە.
گەیشتن بە دەسەڵات
ئەلمەنسووری یەکەم موحەممەد دوای مردنی باوکی، تەقییەدین عومەر، لە کاتی گەمارۆی مەلازگرد لە ساڵی 1191دا گەیشتە دەسەڵات. ئەمە خاڵێکی وەرچەرخان بوو، چونکە هەوڵی دەدا خاکەکانی باوکی لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەک بخات. لە هەنگاوێکی بوێرانەدا، ئەلمەنسوور ڕووی لە مامی، سەلاحەدین، کرد کە سەرکردەیەکی بەناوبانگی ئەیووبی بوو، و داوای ڕەزامەندیی کرد بۆ ئەوەی خاکەکانی باوکی بە میرات وەربگرێت. بەڵام داواکارییەکەی بە دوژمنایەتی وەڵام درایەوە. سەلاحەدین کە هەستی بە هەڕەشە دەکرد، هەڕەشەی لە ئەلمەنسوور کرد کە لە هەموو مافێکی داواکردنی ئەو خاکانە بێبەشی بکات.
سەرەڕای ئەم دەستپێکە پڕئاستەنگە، ئەلمەنسوور داوای پشتگیری لە ئەلعادل، برای سەلاحەدین، کرد. سەلاحەدین لە بڕیارێکی گرنگدا هەڵیبژارد کە ناوچەی جەزیرە لە قەڵەمڕەوی تەقییەدین عومەر جیا بکاتەوە و بە کوڕەکەی، ئەلئەفزەل، ببەخشێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەلمەنسوور توانی حەما لەگەڵ شارۆچکە گرنگەکانی وەک سەلەمییە، مەعڕەت ئەلنوعمان، قەڵعەی نەجم و مەنبج بەدەست بهێنێت؛ هەر یەکێکیان بەشداریی لە زیادبوونی نفووزەکەیدا دەکرد.
شەڕەکانی جێنشینی
دوای وەرگرتنی بەرپرسیارێتیی حەما، چاوەڕوان دەکرا ئەلمەنسوور لە قەڵەمڕەوی فراوانتری ئەیووبیدا، لە ژێر ئەززاهیر غازی لە حەلەب، یارمەتی بدات. بەڵام مردنی سەلاحەدین ململانێیەکی توندی بۆ دەسەڵات لە نێوان کوڕەکانی، ئەلئەفزەل و ئەلعەزیز عوسمان، هەڵگیرساند. لەم دۆخە ناجێگیرەدا، ئەلمەنسوور لە پاڵ هاوپەیمانییەک لە سەرکردە ئەیووبییەکانی سووریا جێگای خۆی گرت کە پشتگیریی ئەلئەفزەلیان دەکرد، و ئامانجی ئەوە بوو پێگەی خۆی بەهێزتر بکات.
کاتێک ناکۆکییەکانی جێنشینی توندتر بوون، ئەلمەنسوور بە ناردنی سوپا بۆ یارمەتیدانی ئەززاهیر هەنگاوێکی ستراتیژیی نا. لە بەرامبەردا، داوای دەرفەتێکی کرد بۆ گەمارۆدانی قەڵای بارین کە لە ژێر دەسەڵاتی یەکێک لە میرە ژێردەستەکانی ئەززاهیردا بوو. تا ئەیلوولی 1199، ئەلمەنسوور توانی بارین بگرێت و پاشان بە بەخشینی مەنبج و قەڵعەی نەجم بە عیزەدین ئیبن ئەلموقەددەم، میری قەڵاکە، قەرەبووی کردەوە؛ بەمەش وەفاداریی عیزەدینی مسۆگەر کرد و دەسەڵاتی خۆی بەهێزتر کرد.
گۆڕانی هاوپەیمانییەکان
لەگەڵ گۆڕانی دۆخی سیاسیدا، ئەلمەنسوور تێگەیشت کە پێویستە هاوپەیمانییەکانی دووبارە هەڵبسەنگێنێتەوە. بڕیاری دا کە پشتگیریی ئەلعادل زیاتر لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی دەگونجێت تا وەستان لە پشت ئەززاهیر و ئەلئەفزەل. ئەم گۆڕانە لەبەر چاو ون نەبوو؛ ئەززاهیر بۆ تۆڵەکردنەوە هێرشی کردە سەر مەعڕەت ئەلنوعمان و بە سەرکەوتوویی گرتی. دۆخەکە خراپتر بوو کاتێک ئەززاهیر حەمای کردە ئامانج، و ئەمە زنجیرەیەک ڕووبەڕووبوونەوەی لێ کەوتەوە کە توانای سەرکردایەتی و شارەزاییە سەربازییەکانی ئەلمەنسووریان خستە تاقیکردنەوە.
لە یەکێک لە ململانێ بەرچاوەکاندا، ئەززاهیر هێزەکانی کۆ کردەوە تا بە شێوەیەکی ستراتیژی حەما بگەڕێنێتەوە. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە تەنها پێکدادانێکی ناوچەیی نەبوو، بەڵکو هێمای دابەشبوونە قووڵەکانی ناو بنەماڵەی ئەیووبی بوو و هەستیاریی پێگەی ئەلمەنسووری دەردەخست، کە لە ناو گرژییە ڕوو لە زیادبوونەکاندا هەوڵی پاراستنی دەسەڵاتی دەدا.
کاریگەریی دەسەڵاتداریی ئەلمەنسوور
سەردەمی ئەلمەنسوور هەم بە دەستپێشخەریی سەربازی و هەم بە ستراتیژیای سیاسی ناسراو بوو؛ ئەمانە دەسەڵاتی ئەویان لەسەر حەما پتەوتر کرد و کاریگەرییان لەسەر جووڵە فراوانەکانی حوکمڕانیی ئەیووبی دانا. ئەو بە لێهاتووییەکی بەرچاو لەگەڵ ئاستەنگەکانی سیاسەتی ئەیووبیدا مامەڵەی کرد و تێکەڵەیەکی دیپلۆماسی و زیرەکیی سەربازیی پیشان دا. بۆ نموونە، لە ڕێگەی هاوپەیمانییە حسابکراوەکان و ئاڵوگۆڕی خاکەوە، توانی حەما لە ناو بنەماڵەیەکی پارچەپارچەدا بە ئەکتەرێکی گرنگ بهێڵێتەوە.
سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی تەنگانەی گەورە، لەوانە ڕکابەریی نەیارە بەهێزەکان، ئەلمەنسوور دەسەڵاتی بەسەر حەما و خاکە دراوسێکانیدا پاراست. دەسەڵاتدارییەکەی بەشداریی لە بەردەوامیی پێکهاتەی ئەیووبیدا کرد و مسۆگەری کرد کە میرنشینەکەی لە ململانێ بەردەوامەکانی دەسەڵاتدا پێگەیەکی سەرەکی بهێڵێتەوە.
تێگەیشتن لە سیاسەتی ئەیووبی
دەسەڵاتداریی ئەلمەنسووری یەکەم موحەممەد لەم سەردەمە پڕئاژاوەیەدا نموونەیەکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئاڵۆزییەکانی بنەماڵەی ئەیووبی. گەیشتنی بە دەسەڵات، بەشداریی لە شەڕەکانی جێنشینی و گۆڕینی هاوپەیمانییەکانی ئەو تۆڕە ئاڵۆزانە دەردەخەن کە سەرکردەکان دەبوو ڕێگای خۆیان تێدا بدۆزنەوە. ئەلمەنسوور خۆڕاگری و توانای خۆگونجاندنی بەرجەستە دەکرد؛ دوو تایبەتمەندیی پێویست بۆ هەر سەرکردەیەک لە سەردەمەکانی نادڵنیایی و ڕکابەریدا.
تێڕامان لە بەشدارییەکانی ئەلمەنسوور ئەو ڕەوتە گشتییانەی وەفاداری و ڕکابەری دەخاتە ڕوو کە بنەماڵەی ئەیووبییان پێناسە دەکرد. میراتی ئەو ڕۆڵێکی سەرەکیی لە تێگەیشتنمان هەیە لەوەی چۆن پەیوەندییە کەسی و سیاسییەکان مێژووی ناوچەکەیان داڕشت، و کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر ڕیوایەتی بنەماڵەی ئەیووبی بەجێ هێشت.
سەرچاوەکان:
https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Mansur_I_Muhammad
https://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur