فەڕوخ شاه کێ بوو؟
فەڕوخ شاه، بە ناوی فەرمیی مەلیکی مەنسوور عیزەددین ئەبووسەعید فەڕوخشاه داود، شازادەیەکی کوردی ئەیوبی و یەکێک لە متمانەپێکراوترین فەرماندە سەربازییەکانی سەلاحەددین بوو. وەک کوڕی نوورەددین شاهەنشاه، برای سەلاحەددین، و میری بەعلەبەک، وەک نایب (جێگری فەرمانڕەوا)ی دیمەشق خزمەتی کرد و لە پاراستنی سنوورە سوورییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد لە خاچپەرستەکاندا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی هەبوو.
لەو نەوەیەی شازادە کوردە ئەیوبییەکاندا لەدایک بوو کە لە کاتی پێکهێنانی ئیمپراتۆریەتەکە لە هیچەوە لەلایەن بنەماڵە فراوانەکەی سەلاحەددینەوە گەورە بوون. باوکی، شاهەنشاه، برای سەلاحەددین بوو؛ برا بچووکەکەی، تەقیەددین عومەر (موزەفەری I عومەر)، بووە فەرمانڕەوای ئەیوبیی حەما. فەڕوخ شاه خۆی ڕێڕەوی پیشەیی وەک فەرماندەی سنوور و ستراتیژیستێکی سەربازیی زۆر لێهاتوو دروست کرد.
بەناوبانگترین کردەوە سەربازییەکەی لە نیسانی 1179دا بوو، کاتێک فەرماندەیی هێزێکی دەکرد کە سنووری دیمەشقی دەپاراست. بە بەڕێوەبردنی وردی پاشەکشەیەکی ساختە، سوپای خاچپەرستی پاشا بالدوینی IVی بەرەو بەدواداچوونێکی لەڕادەبەدەر درێژ لە نزیک قونەیترە ڕاکێشا. ئەمە بووە هۆی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی ئەیوبی کە بوارەکەی بۆ هێرشی دواتری سەلاحەددین بۆ سەر گوزەرگای یەعقوب خۆش کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• فەڕوخ شاه برازای سەلاحەددین و کوڕی براکەی، نوورەددین شاهەنشاه، بوو و وەک میری بەعلەبەک و جێگری فەرمانڕەوای دیمەشق خزمەتی کرد.
• فەرماندەیەکی سەربازیی متمانەپێکراو بوو لە سنووری نێوان سووریا و خاچپەرستەکان و بەرپرسی پاراستنی هەستیارترین ناوچەی سنووریی ئیمپراتۆریەتی کورد بوو.
• لە نیسانی 1179دا پاشەکشە ساختە ستراتیژییەکەی پاشا بالدوینی IVی بۆ دۆخێکی بێ‌پارێز ڕاکێشا و بووە هۆی سەرکەوتنێکی گرنگی ئەیوبی لە نزیک قونەیترە.
• سەلاحەددین ئەوەندە متمانەی پێی هەبوو کە کاتێک بۆ میسر گەڕایەوە «بەرپرسی سووریا»ی کرد؛ پێگەیەکی خاوەن بەرپرسیارییەتیی زۆر گەورە.
• برای تەقیەددین عومەر (موزەفەری I عومەر)، فەرمانڕەوای ئەیوبیی حەما، بوو.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
فەڕوخ شاه وەک کوڕی نوورەددین شاهەنشاه لەدایک بوو، کە خۆی کوڕی نەجمەددین ئەیوب و کەواتە برای هەمان دایک و باوکی سەلاحەددین بوو. لە ناو ئەو بنەماڵەیەدا گەورە بوو کە لە هەمان کاتدا ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبیی لەو خاکانە پێک دەهێنا کە لە زەنگییەکان داگیریان کردبوون. برا بچووکەکەی، تەقیەددین عومەر، دواتر دەبووە یەکەم فەرمانڕەوای ئەیوبیی حەما.
وەک برازای سەلاحەددین، فەڕوخ شاه بەشێک بوو لە بازنەی ناوەوەی فەرماندەیی سەربازیی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی. فێربوونی جەنگ و فەرمانڕەواییەکەی لەو ژینگەیەدا وەرگرت کە فەرماندە گەورەکانی سەردەمی سێیەم هەڵمەتی خاچپەرستیی پێ گەیاندبوو. لە سەرەتای ڕێڕەوی پیشەییدا خۆی وەک ئەفسەرێک جێگیر کرد کە دەکرا هەستیارترین بەرپرسیارییەتییەکانی پێ بسپێردرێت؛ پاراستنی سنووری سووریا کە ئیمپراتۆریەتی کوردی لە دەوڵەتە خاچپەرستەکان جیا دەکردەوە.
سەلاحەددین لە قۆناغێکدا فەرمانڕەوایی ئەسکەندەریەی پێ سپارد، پێش ئەوەی لە 1179دا دوای گۆڕانێکی دیکەی دابەشکردنی دەسەڵات لە ناو بنەماڵەکەدا بەعلەبەکی پێ بدات. بەعلەبەک شارێکی گرنگی ستراتیژی لە دۆڵی بێقاع بوو و فەرمانڕەواییەکەی بنکەیەکی بە فەڕوخ شاه دا کە لێیەوە وەک فەرماندەی سنوور کار بکات.
چوارچێوەی مێژوویی
ئەو سنوورەی دیمەشق کە فەڕوخ شاه دەپاراست یەکێک لە مەترسیدارترین سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو کە زۆرترین ناکۆکییان لەسەر بوو. پاشایەتییە خاچپەرستەکان، بە تایبەتی پاشایەتیی ئۆرشەلیم، بەردەوام لە درێژایی ئەم سنوورەدا بەدوای خاڵی لاوازیدا دەگەڕان. پاراستنەکە پێویستی بە فەرماندەگەلێک هەبوو کە بێ ئەوەی دەرفەتی چاوەڕوانیی ڕێنمایی ڕاستەوخۆی سەلاحەددینیان هەبێت، بتوانن بڕیاری تاکتیکیی خێرا بدەن.
کۆتایی دەیەی 1170 بە تایبەتی سەردەمێکی پڕگرژی بوو. سەلاحەددین لە هەمان کاتدا لە چەند بەرەیەکدا سەرقاڵ بوو؛ جێگیرکردنی کۆنترۆڵی سووریا و میسر، بەڕێوەبردنی هەڕەشەی زەنگییەکان لە مووسڵ و پشکنینی بەرگریی خاچپەرستەکان. لە سنوورەکاندا پێویستی بە فەرماندەگەلێک هەبوو کە بە تەواوی متمانەیان پێ بکات و فەڕوخ شاه یەکێک لەوانە بوو. بڕیاری سەلاحەددین بۆ بەجێهێشتنی وەک جێگری فەرمانڕەوای سووریا لە کاتی چوونی بۆ میسر، ئەو متمانەیە دەردەخات کە سوڵتانە کوردەکە بە برازاکەی هەبوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
سەرکەوتن لە نزیک قونەیترە (نیسانی 1179)
بەناوبانگترین دەستکەوتی سەربازیی فەڕوخ شاه لە نیسانی 1179دا بوو، کاتێک فەرماندەیی هێزێکی هەزار کەسی دەکرد کە سنووری دیمەشقی دەپاراست. پلانی سەلاحەددین ئەوە بوو کە فەڕوخ شاه چاودێریی جووڵەکانی خاچپەرستەکان بکات و لەسەر گردەکان ئاگرەکانی ئاگادارکردنەوە وەک نیشانە هەڵ بکات؛ خۆی لە جەنگی مەیدانی دوور بخاتەوە و خاچپەرستەکان بەرەو سوپای سەرەکیی کوردی ئەیوبی ڕابکێشێت.
فەڕوخ شاه ئەم پلانەی بە وردیی تاکتیکی جێبەجێ کرد. هێزەکەی فەڕوخ شاه لە باشووری ڕۆژهەڵاتی قونەیترە چڕ بووبوونەوە و پاشا بالدوینی IVی ئۆرشەلیم لە بەدواداچوونی ئەو هێزەدا زیاتر لە ڕادە هێرشبەرانە پێشڕەویی کرد. هێزەکانی بالدوین، کە چاوەڕێی سەرکەوتنێکی ئاسان بەسەر دوژمنێکی پاشەکشەکردوودا بوون، تووشی شڵەژان بوون و بە یەکلاکەرەوەیی تێک شکان. ئەم سەرکەوتنە ڕێگەی بە سەلاحەددین دا لە دوایدا قەڵابەندییەکانی خاچپەرستەکان لە گوزەرگای یەعقوب وێران بکات؛ یەکێک لە سەرکەوتنە سەربازییە سەرەکییەکانی تەواوی سەردەمی پێش حەطین.
جێگری فەرمانڕەوای دیمەشق و سووریا
بڕیاری سەلاحەددین بۆ سپاردنی بەرپرسیارییەتیی سووریا بە فەڕوخ شاه لە کاتی گەڕانەوەی بۆ قاهیرە لە سەرەتای 1181دا، یەکێک لە بەرزترین نیشانەکانی متمانە بوو کە سوڵتانە کوردەکە دەیتوانی ببەخشێت. سووریا ناوەندە ستراتیژییەکەی ئیمپراتۆریەتی ئەیوبیی تازەسەرهەڵداو بوو؛ ئەو خاکەی میسری بە میزۆپۆتامیاوە دەبەستەوە و هەستیارترین سنوورەکانی خاچپەرستەکانی تێدا بوو. بۆ بەڕێوەبردنی لە غیابی سەلاحەددیندا، هەم لێهاتوویی سیاسی و هەم توانای سەربازی پێویست بوو.
لەو سەردەمەی دەسەڵاتی جێگریی فەرمانڕەوادا، فەڕوخ شاه هێرشی بردە سەر خاکە خاچپەرستییەکانی جەلیل، دەبووریەی تاڵان کرد و حابس جەڵدەکی گرت؛ قەڵایەکی گرنگ بۆ سوپای خاچپەرست. ئەم کارە سەربازییانە لەو سەردەمەدا فشارەکەیان لەسەر دەوڵەتە خاچپەرستەکان بەردەوام کرد کە سەلاحەددین سەرنجی لەسەر میسر بوو، و توانای فەڕوخ شاهیان بۆ بەڕێوەبردنی کارە هێرشبەرانە سەربەخۆکان نیشان دا.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
تۆمارە مێژووییەکانی فەڕوخ شاه بە پلەی یەکەم سەربازین و گفتوگۆکان لەسەر گرنگیی ڕێژەیی ئەو لە پلەبەندیی فەرماندەیی سەلاحەددیندا چڕ دەبنەوە. هەندێک مێژوونووس تەقیەددین عومەر (برا بچووکەکەی و میری حەما) وەک بەرچاوترینی دوو براکە دەخەنە پێشەوە. ئەوانی دیکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕۆڵی فەڕوخ شاه وەک جێگری فەرمانڕەوای سووریا ئاستێکی بەرزتری متمانەی دەردەخست لە هەر فەرماندەییەکی سەربازیی سادە.
ناسنامە کوردییەکەی فەڕوخ شاه بە پتەوی جێگیرە؛ کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب بوو، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی و بەشێک لە بازنەی ناوەوەی سەربازیی سەلاحەددین کە ناسنامە کوردییەکەی تایبەتمەندییەکی دیاریکەری یەکگرتوویی بنەماڵەکە بوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
فەڕوخ شاه وەک یەکێک لە فەرماندە سەربازییە لێهاتوو و متمانەپێکراوەکان یادی دەکرێتەوە کە ئیمپراتۆریەتی کوردی سەلاحەددینیان مەیسەر کرد. لە دەیەی چارەنووسسازی پێش حەطیندا سنووری دیمەشقی پاراست، سەرکەوتنی گرنگی لە دژی خاچپەرستەکان بەدەست هێنا و دەسەڵاتی جێگریی فەرمانڕەوای خودی سووریای بە متمانە پێ سپێردرا.
لە نەریتی کوردی ئەیوبیدا، نوێنەری بەشداریی بەکۆمەڵی بنەماڵە فراوانەکە لە ئیمپراتۆریەتەکەدایە؛ براکان، برازا و ئامۆزاکانی سەلاحەددین کە پارێزگاکانیان بەڕێوە دەبرد، فەرماندەیی سوپاکانیان دەکرد و سنوورەکانیان دەپاراست لە کاتێکدا سوڵتان هەڵمەتە گەورەکانی خۆی بەڕێوە دەبرد. ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی هەوڵێکی بنەماڵەیی بوو و فەڕوخ شاه یەکێک لە متمانەپێکراوترین ئەندامەکانی بوو.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
نەجمەددین ئەیوب؛ باپیر و سەرۆکی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی
موزەفەری I عومەر؛ برای بچووک و میری حەما
شێرکۆ؛ مامی باوک و یەکەم داگیرکەری کوردی ئەیوبیی میسر
عادلی I؛ مام و دواتر سوڵتانی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی
ست الشام؛ پوور (خوشکی سەلاحەددین)؛ بووە هاوسەری محەمەد کوڕی شێرکۆ
پرسیارە باوەکان
فەڕوخ شاه کێ بوو؟
فەڕوخ شاه شازادەیەکی کوردی ئەیوبی، برازای سەلاحەددین و میری بەعلەبەک بوو. وەک جێگری فەرمانڕەوای دیمەشق خزمەتی کرد و یەکێک لە متمانەپێکراوترین فەرماندەکانی سەلاحەددین لە سنوورەکانی سووریا بوو.
فەڕوخ شاه زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە سەرکەوتنی 1179 لە نزیک قونەیترە ناسراوە، کە پاشەکشە ساختە تاکتیکییەکەی پاشا بالدوینی IVی ئۆرشەلیمی بەرەو بەدواداچوونێکی لەڕادەبەدەر درێژ ڕاکێشا کە بە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی ئەیوبی کۆتایی هات. هەروەها بەوە ناسراوە کە لە غیابی سەلاحەددیندا بە متمانە فەرمانڕەوایی سووریای پێ سپێردرا.
ئایا فەڕوخ شاه کورد بوو؟
بەڵێ. فەڕوخ شاه کوڕی نوورەددین شاهەنشاه بوو، کە کوڕی نەجمەددین ئەیوب، سەرۆکی کوردی بنەماڵەی ئەیوبی، بوو. ئەندامێکی تەواوی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی و بەشداربوویەکی ڕاستەوخۆی سەرکردایەتیی سەربازیی ئیمپراتۆریەتی کورد بوو.
پەیوەندیی فەڕوخ شاه بە سەلاحەددینەوە چی بوو؟
فەڕوخ شاه برازای سەلاحەددین بوو؛ کوڕی براکەی سەلاحەددین، نوورەددین شاهەنشاه. بەشێک بوو لە بنەماڵە فراوانەکەی کوردی ئەیوبی کە پارێزگا و فەرماندەییە جیاوازەکانی ئیمپراتۆریەتەکەیان بەڕێوە دەبرد.
میراتی فەڕوخ شاه چییە؟
وەک یەکێک لە فەرماندە لێهاتووەکانی سنووری کوردی ئەیوبی یادی دەکرێتەوە کە لە دەیەی چارەنووسسازی پێش سەرکەوتنە گەورەکەی سەلاحەددین لە حەطیندا سووریایان پاراست و هێزە خاچپەرستەکانیان تێک شکاند. ڕۆڵی وەک جێگری فەرمانڕەوای سووریا ڕەنگدانەوەی ئەو متمانەیەیە کە سەلاحەددین بە بنەماڵە کوردییە فراوانەکەی هەیبوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Farrukh Shah.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem. 1898.
Lyons, M.C. and D.E.P. Jackson. Saladin: The Politics of Holy War. Cambridge University Press, 1982.
Hillenbrand, Carole. The Crusades: Islamic Perspectives. Edinburgh University Press, 1999.