فەڕوخ شاه کێ بوو؟
فەڕوخ شاه، بە ناوی فەرمیی فەڕوخ شاه کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب، فەرماندەیەکی سەربازی و شازادەیەکی کوردی ئەیوبی بوو کە لە لووتکەی فەرمانڕەوایی سەلاحەددیندا ڕۆڵێکی گرنگی لە بەرگریی سنووری دیمەشق و دۆڵی بێقاع هەبوو. کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب بوو، کە یەکێک لە براکانی سەلاحەددین بوو؛ بەمەش برازای سەلاحەددین و بەشداربووێکی کارای جەنگەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد لە دژی خاچپەرستەکان بوو.
بەعلەبەک و ناوچەکانی دەوروبەری بەڕێوە دەبرد؛ یەکێک لە گرنگترین پێگە بەرگرییەکانی قلمڕەوی کوردی ئەیوبی، کە لەسەر ڕێگای نێوان دیمەشق و بەیرووت بوو. کارنامە سەربازییەکەی هێرش بۆ ناو خاکی خاچپەرستەکان، بەرگریی شارەکانی سووریا و پاڵپشتیی کارای هەڵمەتەکانی سەلاحەددینی دەگرتەوە. یەکێک لە لێهاتووترین کەسانی ئەو نەوەیەی شازادە کوردەکان بوو کە لە ژێر فەرمانی مامەکەیان خزمەتیان دەکرد.
فەڕوخ شاه لە تەمەنێکی تا ڕادەیەک گەنجدا مرد، پێش ململانێ گەورەکانی جێنشینی کە دوای مردنی سەلاحەددین لە 1193دا ڕوویان دا. بەمەش لە ئامۆزاکانی وەک عادلی I شوێنەوارێکی مێژوویی کەمتری بەجێ هێشت. بەڵام ڕۆڵەکەی لە بەرگریی لای ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتی کورددا گرنگ بوو و نوێنەری تۆڕە فراوانترەکەی ئەو شازادە سەربازییە کوردانەیە کە ئیمپراتۆریەتی سەلاحەددینیان مەیسەر کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• فەڕوخ شاه کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب (برای سەلاحەددین) و برازای سەلاحەددین بوو.
• بەعلەبەکی بەڕێوە دەبرد و لە سنووری دیمەشق–دۆڵی بێقاع بەرامبەر هێرشەکانی خاچپەرستەکان بەرگری دەکرد.
• فەرماندەیەکی سەربازیی کارای هەڵمەتەکانی سەلاحەددین بوو؛ هێرشی بۆ ناو خاکی خاچپەرستەکان دەکرد و لە شارەکانی سووریا بەرگری دەکرد.
• پێش مردنی سەلاحەددین لە 1193دا مرد و ڕۆڵەکەی لە ئیمپراتۆریەتی کورددا بۆ نەوەکانی بەجێ هێشت.
• نوێنەری بنەماڵە سەربازییە فراوانەکەی کوردی ئەیوبییە کە جگە لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی سەلاحەددین و عادل و شێرکۆ، ئیمپراتۆریەتەکەی بەردەوام دەکرد.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
فەڕوخ شاه لە ناوەڕاستی سەدەی دوازدەهەمدا لە بنەماڵەی کوردی ئەیوبی لەدایک بوو؛ کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب، یەکێک لە برا گەورەکانی سەلاحەددین، بوو. ناوی «فەڕوخ شاه»، کە ڕەنگی ئێرانی پێوەیە و واتای «پاشای بەرەکەتدار» دەدات، پێگەیشتوویی کولتووریی بنەماڵەکە و ئاسوودەیی ئەوان لەگەڵ نەریتە کولتوورییە فارسییەکان، شان بە شانی ناسنامە کوردییەکەیان، نیشان دەدات.
لە ماڵی بنەماڵەی پێشکەوتووی ئەیوبیدا گەورە بوو و لە نزیکەوە شاهیدی گرتنی میسر و سووریا لەلایەن سەلاحەددینەوە بوو. وەک برازای سوڵتان، بەشێک بوو لە بازنەی ناوخۆی شازادە کوردە ئەیوبییەکان کە کۆڵەکەی سەربازی و کارگێڕیی ئیمپراتۆریەتەکەیان پێک دەهێنا. پەروەردە سیاسییەکەی لە دەرباری دیمەشق و ڕاهێنانە سەربازییەکەی لەو هەڵمەتانەدا وەرگرت کە دەوڵەتی سەلاحەددینیان بنیاد نا.
بەعلەبەک و دۆڵی بێقاع، ئەو دەشتە بەپیتەی نێوان زنجیرەچیاکانی لوبنان و لوبنانی بەرامبەر، وەک قلمڕەوی ئەو پێی سپێردران. ئەمە پۆستێکی هەرە گرنگی ستراتیژی بوو کە یەکێک لە ڕێگا سەرەکییەکانی نێوان دیمەشق و ئەو کەناراوەی خاچپەرستەکان بەدەستیانەوە بوو کۆنترۆڵ دەکرد. بەرگریکردن لێی پێویستی بە وریایی بەردەوام و کردەوەی سەربازیی ماوە بە ماوە هەبوو.
چوارچێوەی مێژوویی
سنووری دیمەشق لە کۆتایی سەدەی دوازدەهەمدا یەکێک لەو خاکانەی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی بوو کە زۆرترین ململانێی لەسەر بوو. هێزە خاچپەرستییە جێگیرەکان لە شانشینی ئۆرشەلیم و کۆنتنشینی ترابڵس بە بەردەوامی هێرشیان دەکردە ناو خاکی ژێر دەسەڵاتی موسڵمانەکان. ئەو فەرماندە کوردە ئەیوبییانەی ئەم سنوورەیان بەدەستەوە بوو دەبوو هەم جەنگاوەری بەرگری و هەم هێرشبەر بن بۆ ئەوەی هاوسەنگیی خاچپەرستەکان تێک بدەن.
ستراتیژیی سەربازیی سەلاحەددین بە ڕادەیەکی زۆر پشت بە تۆڕەکەی خزمە کوردە متمانەپێکراوەکانی دەبەست؛ برا و برازا و ئامۆزاکان، کە پێگە سەرەکییەکانی سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەیان بەدەستەوە بوو. فەڕوخ شاه یەکێک لەم خزمە متمانەپێکراوانە بوو و لە بەعلەبەک جێگیر کرابوو بە بەرپرسیارێتیی پاراستنی سنووری دیمەشق، لە کاتێکدا خودی سەلاحەددین لە میسر و عێراق و لە کۆتاییدا فەلەستین هەڵمەتی بەڕێوە دەبرد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
بەڕێوەبردن و بەرگریی بەعلەبەک
دەستکەوتە سەرەکییەکەی فەڕوخ شاه بەڕێوەبردن و بەرگریی کاریگەری بەعلەبەک و دۆڵی بێقاع بۆ ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی بوو. بەعلەبەک تەنها گرنگیی سەربازیی نەبوو؛ شارێکی گرنگی مێژوویی و کولتووریش بوو کە کۆمەڵە پەرستگا گەورە ڕۆمانییەکەی تێدا بوو، کە بۆ زیاتر لە هەزار ساڵ ڕاوەستابوو.
سنوورەکەی بەرامبەر هێرشەکانی خاچپەرستەکان پاراست و ڕێگای نێوان دیمەشق و کەناراوەکەی بۆ سوپا کوردە ئەیوبییەکان بە کراوەیی هێشتەوە. بەڕێوەبردنی ناوچەکە ڕێگەی بە سەلاحەددین دا سەرنجی خۆی بخاتە شوێنی دیکە، بە دڵنیاییەوە کە لای ڕۆژاوای دیمەشق لە دەستی کەسانی لێهاتوودایە.
هێرش و هەڵمەتە سەربازییەکان
فەڕوخ شاه بە کارایی بەشداریی جەنگە هێرشبەرانەکانی دەکرد کە ڕێبازی کوردی ئەیوبی بەرامبەر بوونی خاچپەرستەکانی پێ ناسراو بوو. سەرکردایەتیی هێرشی بۆ ناو خاکی خاچپەرستەکان لە ناوچەی بەیرووت و سەیدا دەکرد و زەختی لە گوندە کشتوکاڵییەکان و قەڵا و پێگە بەرگرییە خاچپەرستییەکانی کەناراو دەکرد.
هێرشەکانی بەشێک بوون لە ستراتیژییەکی بەئەنقەستی ماندووکردن؛ لاوازکردنی سەرچاوە ئابووری و سەربازییەکانی دەوڵەتە خاچپەرستییەکان بە فشاری بەردەوام. ئەم ڕێبازە، کە فەڕوخ شاه و فەرماندە کوردەکانی دیکە پەیڕەویان دەکرد، یارمەتیی ئامادەکردنی هەلومەرجەکانی هەڵمەتە یەکلاکەرەوەکانی سەلاحەددینی دا کە لە 1187دا بە ئازادکردنی ئۆرشەلیم گەیشتنە لووتکە.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
سەرچاوە مێژووییەکانی فەڕوخ شاه لە هی کەسایەتییە سەرەکییەکانی وەک سەلاحەددین و عادلی I سنووردارترن. هەندێک وردەکاریی کارنامەکەی، لەوانە بەروارە وردەکانی هێرشەکانی و فراوانیی فەرمانڕەواییەکەی، لە بەڵگەنامەکانی دیوان و ئاماژە لاوەکییەکانی تۆمارە مێژووییەکانەوە دووبارە داڕێژراونەتەوە. هێڵە گشتییەکانی ڕۆڵەکەی وەک فەرماندەی سنوور جێی مشتومڕ نین.
ناسنامە کوردییەکەی ڕوونە؛ وەک کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب و برازای سەلاحەددین، ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی لە نەوەی دامەزرێنەرانەوە بوو. ناوی «فەڕوخ شاه»، وەک ناوە فارسی‌ئاساکانی دیکەی بنەماڵەکە (تورانشاه و بەهرامشاه)، ئاسوودەیی بنەماڵەی ئەیوبی لەگەڵ کاریگەرییە کولتوورییەکانی سەرانسەری جیهانی ئیسلامی نیشان دەدات، لە هەمان کاتدا ناسنامە بنەماڵەییە کوردییەکەیان دەپاراست.
میرات و کاریگەریی کولتووری
فەڕوخ شاه وەک یەکێک لە شازادە سەربازییە لێهاتووە کوردەکان یادی دەکرێتەوە کە بە پاراستنی سنوورەکانی ئیمپراتۆریەتەکە لە کاتێکدا سوڵتان لە شوێنی دیکە هەڵمەتی بەڕێوە دەبرد، ئیمپراتۆریەتی سەلاحەددینیان کارا دەکرد. بەبێ تۆڕی خزمە کوردە متمانەپێکراوەکان کە پێگە سەرەکییەکانی سەرانسەری قلمڕەوەکەیان بەڕێوە دەبرد، هەڵمەتەکانی سەلاحەددین مومکین نەدەبوون.
نوێنەری بنەماڵە سەربازییە فراوانەکەی کوردی ئەیوبییە؛ ئەو ئامۆزا و برازایانەی ستایش نەدەکران و لە خوارەوە ئیمپراتۆریەتی کوردیان یەکگرتوو دەهێشتەوە. بەڕێوەبردنی بەعلەبەک و بەرگریی سنووری دیمەشق ڕاستەوخۆ بەشدارییان لەو هەلومەرجانەدا کرد کە ئازادکردنی ئۆرشەلیمیان لە 1187دا مومکین کرد؛ یەکێک لە دەستکەوتە دیاریکەرەکانی شارستانیەتی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا.
پەیوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی کورد
سەلاحەددین؛ مام و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی
نەجمەددین ئەیوب؛ باپیر و سەرۆکی بنەماڵەی کوردی
عادلی I؛ مام و دواتر سوڵتانی میسر و سووریا
شێرکۆ؛ مامی باوک و یەکەم وەزیری کوردی ئەیوبیی میسر
پرسیارە باوەکان
فەڕوخ شاه کێ بوو؟
فەڕوخ شاه شازادەیەکی کوردی ئەیوبی، کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب (برای سەلاحەددین) و برازای سەلاحەددین بوو. وەک بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی، بەعلەبەکی بەڕێوە دەبرد و لە سنووری دیمەشق بەرامبەر خاچپەرستەکان بەرگری دەکرد.
فەڕوخ شاه زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە بەڕێوەبردنی بەعلەبەک لە دۆڵی بێقاع و ڕۆڵەکەی وەک فەرماندەیەکی سەربازی ناسراوە کە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی سەلاحەددیندا لە سنووری دیمەشق بەرامبەر هێرشەکانی خاچپەرستەکان بەرگری دەکرد.
ئایا فەڕوخ شاه کورد بوو؟
بەڵێ. وەک کوڕی شاهەنشاه کوڕی ئەیوب و برازای سەلاحەددین، فەڕوخ شاه ئەندامێکی ڕاستەوخۆی بنەماڵەی کوردی ئەیوبی بوو کە نەجمەددین ئەیوب دایمەزراندبوو. میراتە کوردییەکەی خاڵێکی ناوەندیی ناسنامەی بنەماڵەکە بوو.
ڕۆڵی فەڕوخ شاه لە ئیمپراتۆریەتی کورددا چی بوو؟
وەک والی و فەرماندەی سەربازیی بەعلەبەک و دۆڵی بێقاع خزمەتی دەکرد و لە سنووری ڕۆژاوای دیمەشقی ئیمپراتۆریەتی کورد بەرامبەر هێرشەکانی خاچپەرستەکان بەرگری دەکرد، لە کاتێکدا سەلاحەددین لە شوێنی دیکە هەڵمەتی بەڕێوە دەبرد. لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتی کورد، ڕۆڵەکەی بۆ سەقامگیریی پشتەوەی هێزەکانی سەلاحەددین هەرە گرنگ بوو.
میراتی فەڕوخ شاه چییە؟
وەک بەشێک لە تۆڕی شازادە سەربازییە کوردەکان یادی دەکرێتەوە کە بەڕێوەبردنی لێهاتووانەی سنوورەکانیان هەڵمەتەکانی سەلاحەددینی مومکین کرد. بەبێ ئەم پیاوانە، ئەو ئامۆزا و برازایانەی ستایش نەدەکران و ئیمپراتۆریەتەکەیان یەکگرتوو دەهێشتەوە، ئازادکردنی ئۆرشەلیم و بنیادنانەکەی ئیمپراتۆریەتی کوردی ئەیوبی نەدەکران.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Humphreys, R. Stephen. From Saladin to the Mongols. SUNY Press, 1977.
Lyons, Malcolm Cameron and D.E.P. Jackson. Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press, 1982.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Ayyubid dynasty.' ویکیپیدیا. سەردانکراو لە 2025.
Lane-Poole, Stanley. Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem. 1898.