ئەلئەفزەڵ محەمەد (ماوەی فەرمانڕەوایی 1332–1341) دوا فەرمانڕەوای کوردی ئەییووبی بوو لە حەما، لە ناوەندی سووریا. لادانی لەلایەن سوڵتانێتی مەملووکەکانەوە لە ساڵی 1341، کۆتایی بە نزیکەی دوو سەدە حوکمڕانیی ماوەبەماوەی کوردە ئەییووبییەکان لەم شارەدا هێنا و نیشانەی کۆتاییهێنانی تەواو بە حوکمڕانیی ئەییووبی لە سووریا بوو. ئەو کوڕی جوگرافیناس و مێژوونووسە ناودارە کوردەکە ئەبو ئەلفیدایە و لە نەوەی خودی سەلاحەدین نییە، بەڵکو نەوەی نورەدین شاهەنشا، برای سەلاحەدینە.
ناوەڕۆک
فەرمانڕەوایی و پەیوەندی لەگەڵ مەملووکەکان
لقی کوردی ئەییووبی لە حەما
بنەماڵەی ئەییووبی، کە سەلاحەدین لە کۆتایی سەدەی دوازدەیەمدا دایمەزراند، ڕەچەڵەکی کوردی بوو. ئەو لقەی لە حەما فەرمانڕەوایی دەکرد، ڕاستەوخۆ لە نەوەی سەلاحەدین نەبوو، بەڵکو لە نەوەی براکەی، نورەدین شاهەنشا، بوو. دوای تێکشکاندنی مەغۆلەکان لەلایەن مەملووکەکانەوە لە شەڕی عەین جالوت لە ساڵی 1260، ڕێگە بە حەما درا لە ژێر حوکمڕانیی ئەییووبیدا بەردەوام بێت وەک میرنشینێکی باجدەر؛ لەگەڵ پاراستنی ڕادەیەک خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی، ملکەچی سوڵتانی مەملووک بوو لە قاهیرە. ئەم ڕێکخستنە بۆ هەشت دەیە بەردەوام بوو و حەمای کردە دوا شاری سووریا کە لە ژێر حوکمڕانیی ئەییووبیدا مایەوە.
باوکی: ئەبو ئەلفیدا
باوکی ئەلئەفزەڵ محەمەد، ئەبو ئەلفیدا (1273–1331)، یەکێک لە دیارترین زانایانی کوردی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. ئەبو ئەلفیدا هەم والیی ئەییووبیی حەما و هەم زانایەکی پڕبەرهەم بوو؛ ئینسایکلۆپیدیای جوگرافیی ئەو، «تەقویم ئەلبولدان»، و مێژووە گشتییەکەی بۆ چەندین سەدە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا بە فراوانی دەخوێندرانەوە و ئەمڕۆش سەرچاوەی گرنگن بۆ مێژوونووسان. لە ساڵی 1331دا مرد و کوڕەکەی جێنشینی بوو.
فەرمانڕەوایی و پەیوەندی لەگەڵ مەملووکەکان
ئەلئەفزەڵ محەمەد لە ساڵی 1332دا بووە والیی حەما لە ژێر ئەو مەرجانەی هەمیشە دۆخی فەرمانڕەوا ئەییووبییەکانی شارەکەیان شێوە پێ دەدا: خۆبەڕێوەبردنێکی ناویی لە ژێر دەسەڵاتی باڵای مەملووکەکاندا. مەملووکەکان ڕێگەیان دابوو لقی ئەییووبی لە بەرامبەر وەفاداری و باجدا لە فەرمانڕەوایی حەما بەردەوام بێت، و فەرمانڕەوا یەک لە دوای یەکەکان بە وریایی ئەم پەیوەندییەیان پاراستبوو. بەڵام ئەلئەفزەڵ بە وردەوردە ڕەزامەندیی دەرباری مەملووکەکانی لەدەست دا. سەرچاوەکان یەک هۆکاری تاک و بەرچاو دیاری ناکەن؛ لەگەڵ پتەوکردنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی مەملووکەکان لە سەرانسەری سووریادا، مانەوەی ئەو لە پۆستەکەیدا ڕۆژبەڕۆژ ئەستەمتر دەبوو.
لادان و کۆتایی حەمای ئەییووبی
لە ساڵی 1341دا مەملووکەکان ئەلئەفزەڵ محەمەدیان لە پۆستەکەی لادا و بە فەرمی حەمایان خستە ناو ئەو خاکانەی ڕاستەوخۆ بەڕێوەیان دەبرد. لادانی ئەو کۆتایی بە دوا پاشماوەی حوکمڕانیی کوردی ئەییووبی لە سووریا هێنا. تۆمارێک نییە کە ئەلئەفزەڵ دوای لادانی ماوەیەکی درێژ ژیابێت؛ لە ساڵی 1341دا مرد. هیچ جێنشینێکی ئەییووبی لە حەما دانەنرا و شارەکە بە تەواوی کەوتە ژێر حوکمڕانیی مەملووکەکان.
میرات
گرنگیی ئەلئەفزەڵ محەمەد لە مێژووی کورددا لە ناسنامە و پێگەی ئەودایە، زیاتر لەوەی لە دەستکەوتەکانیدا بێت: دوا فەرمانڕەوای بنەماڵەیەکی کوردی بوو کە بۆ چەندین نەوە شارێکی گرنگی سووریای بەڕێوە بردبوو، کوڕی یەکێک لە کەسایەتییە مەزنە زانستییە کوردەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو و دوا بەشی چیرۆکی ئەییووبییەکان لە سووریا بوو. لادانی لە ساڵی 1341 کۆتایی بە ماوەیەکی درێژ هێنا کە بنەماڵە کوردییە فەرمانڕەواکان، لە نەوەی بنەماڵەی سەلاحەدین، ژیانی سیاسی و کولتووریی شامیان شێوە پێ دابوو.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئەلئەفزەڵ محەمەد لە نەوەی سەلاحەدین بوو؟
ئەو لە نەوەی نورەدین شاهەنشا، برای سەلاحەدین، بوو و ڕاستەوخۆ نەوەی سەلاحەدین نەبوو. ئەو لقەی بنەماڵەی ئەییووبی کە حەمای بەڕێوە دەبرد، لە ڕێگەی ئەم لقە لاوەکییەوە ڕەچەڵەکی دەگەڕایەوە.
بۆچی ئەلئەفزەڵ محەمەد لە مێژووی کورددا گرنگە؟
ئەو دوا فەرمانڕەوای لقی کوردی ئەییووبی بوو لە حەما؛ دوا کەسایەتیی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا کە سەلاحەدین دایمەزراندبوو و خودی ئەویش ڕەچەڵەکی کوردی بوو. لادانی لە ساڵی 1341 کۆتایی بە دوا حوکمڕانیی ئەییووبی لە سووریا هێنا. هەروەها کوڕی ئەبو ئەلفیدا بوو، کە یەکێک لە گرنگترین جوگرافیناس و مێژوونووسە کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو.
ئەبو ئەلفیدا کێ بوو؟
ئەبو ئەلفیدا (1273–1331) باوکی ئەلئەفزەڵ و پێشینی ئەو وەک والیی حەما بوو. فەرمانڕەوایەکی کوردی ئەییووبی و زانایەکی ناودار بوو، کە زیاتر بە ئینسایکلۆپیدیا جوگرافییەکەی، «تەقویم ئەلبولدان»، و مێژووە گشتییەکەی ناسراوە؛ بەرهەمگەلێک کە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا کاریگەر بوون.
سەرچاوەکان
C.E. Bosworth، The New Islamic Dynasties، چاپخانەی زانکۆی ئەدینبەرە، 1996.
P.M. Holt، The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517، لۆنگمان، 1986.
Encyclopædia Iranica و Encyclopaedia of Islam، بابەتەکانی «Ayyubids» و «Abuʼ’l-Fidā».
ئەبو ئەلفیدا، Taqwim al-Buldan (نزیکەی 1321)؛ بەرهەمێکی ڕەسەنی جوگرافی لە نووسینی باوکی ئەلئەفزەڵ.