پێشەکی

بۆ کەمێک زیاتر لە نیو سەدە، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کۆنترۆڵی یەکێک لە گرنگترین ناوچە شاخاوییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی دەکرد لە ڕووی ستراتیژییەوە. حەسنەوەییەکان، کە موسڵمانی شیعەی دوازدە ئیمامی بوون و لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی بەرزیکانی هاتبوون، لە نزیکەی ساڵی 959 تا 1015 فەرمانڕەواییی زاگرۆسی ناوەندییان کرد. حوکمی میرنشینێکیان دەکرد کە لە تەختاییی ئێرانەوە تا سنووری دیجلەی سەروو فراوان بوو. لە پایتەختەکەیان لە دینەوەر و قەڵا شاخاوییە قەڵابەندەکەیان لە سەرماجی نزیک بێستوونەوە، چوار نەوەی میرە حەسنەوەییەکان سەرکردایەتیی تۆڕێک لە قەڵا کوردییەکان و هاوپەیمانییە هۆزییەکان و ڕێگا بازرگانییەکان دەکرد، کە ناوچە ناوەندییە ئێرانییەکانی بوەیهییان بە جەزیرەی میزۆپۆتامیاوە دەبەستەوە.

سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە لە فەرمانڕەواییی درێژی بەدر کوڕی حەسنەوەیه (979–1014)دا هات؛ یەکێک لە ناسراوترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. تۆمارنووسە مێژووییە هاوسەردەمەکان بەدر بە دادپەروەر و خواپەرست و بەخشندە و لە ڕووی سیاسییەوە لێهاتوو ناساندووە؛ میرێکی کورد کە مزگەوت و مەدرەسەی بنیاتی نا، بازاڕەکانی ڕێک خست، پەنای دا بە زانایانی سوننە و شیعە بە یەکسانی، مووچەی بە بنەماڵەی ئەو حاجییانە دەدا کە لە حەجدا دەمردن و سوپایەکی سوارەی هۆزیی کوردی ڕاگرت کە عەزودەدەولەی مەزنی بوەیهی جارێک هەوڵی ملکەچکردنی دابوو، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو.

لەگەڵ مەروانییەکانی دیاربەکر و شەدادییەکانی قەفقاز، حەسنەوەییەکان سێیەم بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کوردی «پشووە کوردییەکە»ی سەدەی یازدەیەم پێک دەهێنن؛ سەردەمێک کە قەوارە سیاسییە کوردییەکان لە قەفقازی باشوورەوە تا کەنداوی فارس کۆنترۆڵی بەشە زۆر فراوانەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیان دەکرد. ئەمە چیرۆکی لقی زاگرۆسی ناوەندیی ئەو گەشە کوردییەیە.

ڕەچەڵەک: هۆزی بەرزیکانی و سنووری زاگرۆس

بنەماڵەی حەسنەوەیی لە بەرزیکانییەکانەوە سەری هەڵدا؛ یەکێک لە هاوپەیمانییە هۆزییە مەزنە کوردییەکانی چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی. بەرزیکانییەکان لە سەرانسەری ناوچە دژوارەکەی نێوان هەمەدان و کرماشان و دینەوەر و شارەزووردا نیشتەجێ بوون؛ ناوچەیەکی لەوەڕگە و دۆڵی قووڵ و قەڵای بەردین کە زۆر پێش داگیرکارییە ئیسلامییەکان هۆزە کوردەکانی لەخۆ گرتبوو. لە ناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا، بەرزیکانییەکان بووبوون بە یەکێک لە بەهێزترین کۆمەڵە هۆزییەکانی بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای ئێران و بنەماڵەیەکی سەرکردەی ئەوان کەمێک دواتر بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای دامەزراند.

پاشخانی سیاسیی سەرهەڵدانی حەسنەوەییەکان داکشانی درێژخایەنی دەسەڵاتی ناوەندیی عەباسی بوو. لە دەیەی 940ەکاندا، خەلافەت لە بەغدا بووبوو بە دامەزراوەیەکی ڕێوڕەسمی؛ دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە عێراق و ڕۆژئاوای ئێران گەیشتە دەست بنەماڵەی بوەیهی. ئەوان فەرمانڕەوای ئێرانیی دەیلەمی بوون کە لە ساڵی 945 بەغدایان گرتبوو و قلمڕەوەکەیان لە نێوان کوزینەکانیاندا دابەش کردبوو کە لە شیراز و ڕەی و خودی پایتەختی عەباسییەوە فەرمانڕەوایییان دەکرد. لە سەرانسەری زاگرۆسدا، ئەم ڕێکخستنەوە بوەیهییە دەرفەتی بۆ سەرۆکە ناوخۆییە کوردەکان دروست کرد. یەکێک لەوان جەنگاوەرە بەرزیکانییەکە، حەسنەوەیه کوڕی حوسێن، بوو.

پێش حەسنەوەییەکان، لە زاگرۆسی ناوەندیدا بنەماڵەیەکی هۆزیی دیکەی کورد هەبوو بە ناوی عەیشانییەکان (عیشانیە). میرەکانیان، غانم و وینداد، بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ دەستیان بەسەر دەسەڵاتی عەباسی لە دینەوەر و هەمەدان و نەهاوەنددا گرتبوو. بەڵام تا ساڵی 960 ئەم بنەماڵە پێشووترەی فەرمانڕەوای کورد هەڵدەوەشایەوە. نەوەکانی عەیشانییەکان نەیانتوانی قەڵاکانیان لە بەرامبەر فشاری بوەیهی و گرووپە کوردییە ڕکابەرەکاندا ڕابگرن. یەکێک لەو ڕکابەرانە حەسنەوەیه بوو و لەو بۆشاییە سیاسییەی هەڵوەشاندنەوەی عەیشانییەکان بەجێی هێشت، دەوڵەتێکی نوێی کوردی بنیاتی نا.

دامەزرێنەر: حەسنەوەیه کوڕی حوسێن (نزیکەی 961–979)

حەسنەوەیه کوڕی حوسێن، کە بە عەرەبی بە ئەبوولفەواریس و بە کوردی بە میر حەسنەوی ناسراوە، دامەزرێنەری بنەماڵەکە بوو. حەسنەوەیه کوڕی سەرۆکێکی کوردی بەرزیکانی بوو بە ناوی حوسێن و لە کۆتاییی دەیەی 950ەکان و سەرەتای دەیەی 960ەکاندا بە گرتنی زنجیرەیەک قەڵای شاخاوی لە سەرانسەری زاگرۆسی ناوەندیدا وەک هێزێکی ناوچەیی سەری هەڵدا. تا ساڵی 961 ز، ئەو بەروارەی کە زۆرترین جار بۆ دامەزراندنی بنەماڵەکە دەدرێت، کۆنترۆڵی تۆڕێکی قەڵای دەکرد کە ناوەندی خاکی میرنشینەکەیان دیاری دەکرد.

دەهای سیاسیی حەسنەوەیه لە تێگەیشتنی لە دەسەڵاتی بوەیهیدا بوو. لەبری بەرەنگاربوونەوەی ڕاستەوخۆی بوەیهییەکان، هاوپەیمانیی لەگەڵیان کرد؛ پشتیوانیی لێیان کرد دژ بە سامانییەکانی خوراسان، سوارەی کوردی بۆ هەڵمەتەکانیان دابین کرد و لە بەرامبەردا بە هێواشی دانپێدانانیان بە خۆبەڕێوەبردنی خۆی بەدەست هێنا. لە ماوەی نەوەیەکدا، خاکەکەی لوڕستان و دینەوەر و نەهاوەند و داقوق و شارەزوور و هەمەدانی لەخۆ گرت. نفوزەکەی لە باکوور گەیشتە ئازەربایجان و لە باشوور گەیشتە دەشتی خووزستان. دینەوەر، شارێکی کۆن و ڕێزدار لە تەختاییی ئێران کە لە سەدەکانی پێشوودا وەک ناوەندی زانستی حەدیس و زانستی فارسی و عەرەبی بەناوبانگ بوو، بوو بە پایتەختی ئیداریی ئەو.

پەیوەندیی حەسنەوەیه لەگەڵ بوەیهییەکان تاقی کرایەوە، بەڵام هەرگیز نەپسێنرا. کاتێک سەهلان کوڕی موسافیر، والیی بوەیهیی هەمەدان، هەوڵی دا دەسەڵاتە هەڵکشاوەکەی حەسنەوەیه سنووردار بکات، میرە کوردەکە لە شەڕدا ڕووبەڕووی بووەوە و شکستی پێ هێنا. سەرکەوتنەکە بنەمای حەسنەوەییی چەسپاند: هاوپەیمانیی تاکتیکی لەگەڵ بوەیهییەکان، بەڵام هەرگیز ژێردەستبوون. لە ماوەی نزیکەی دوو دەیەی فەرمانڕەواییدا، حەسنەوەیه پارەی پاراستنی لەو کەسانە وەردەگرت کە لە دەوروبەری هەمەدان دەژیان، کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییەکانی ناو زاگرۆسی ناوەندیی دەکرد و یەکێک لە گرنگترین میرنشینە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەی دەیەمی بنیاتی نا.

لە ساڵی 979 ز، لە قەڵا شاخاوییە قەڵابەندەکەی لە سەرماج مرد؛ لە باشووری شوێنە مەزنەکەی نەخشە بەردینە هەخامەنشییەکان لە بێستوون. قەیرانی جێنشینیی دواتر نزیک بوو بنەماڵەکە لە ناو ببات.

قەیرانی بوەیهی و دەستێوەردانی عەزودەدەولە

کاتێک حەسنەوەیه مرد، کوڕەکانی کەوتنە شەڕی ناوخۆ. ململانێکە تەنها ناوخۆیی نەبوو؛ عەزودەدەولە، سوڵتانی مەزنی بوەیهیشی ڕاکێشایە ناو خۆی، کە دەرفەتێکی بینی بۆ یەکلاکردنەوەی کۆتاییی پرسی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە زاگرۆسی ناوەندیدا. عەزودەدەولە لایەنگریی یەکێک لە کوڕەکانی حەسنەوەیه، بەدر کوڕی حەسنەوەیه، کرد و یارمەتیی دا ڕکابەرەکانی لە ناو ببات.

نرخەکە بەرز بوو. عەزودەدەولە فەرمانی ئێعدامکردنی هەموو کوڕەکانی دیکەی حەسنەوەیهی دا و بەدری وەک تاکە میراتگری زیندوو هێشتەوە. پاشان سوڵتانی بوەیهی بە فەرمی بەدری وەک فەرمانڕەوای میرنشینی حەسنەوەیی دانا، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەکی وابەستە بە بوەیهی. براکوژییەکە تەنانەت بە پێوەرەکانی جێنشینیی بنەماڵە فەرمانڕەوا ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستیش دڕندانە بوو. ئەو مەرجە سیاسییانەی دیاری کرد کە بنەماڵەکە تەنها لە چوارچێوەیاندا دەیتوانی بمێنێتەوە: خۆبەڕێوەبردنی حەسنەوەیی پارێزرا، بەڵام تەنها لە چوارچێوەیەکی بوەیهیدا و تەنها بە پێدانی قورسترین نرخی مومکین بە خوێن.

ئەمە سەرەتایەکی نەخۆش بوو بۆ فەرمانڕەوایییەکی سی و پێنج ساڵە کە بە پێچەوانەی چاوەڕوانییەکان بوو بە سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە.

سەردەمی زێڕین: بەدر کوڕی حەسنەوەیه (979–1014)

بەدر کوڕی حەسنەوەیه یەکێکە لە ناسراوترین فەرمانڕەواکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. لە ماوەی فەرمانڕەواییی سی و پێنج ساڵەکەیدا، میرنشینی حەسنەوەیی لە میرنشینێکی سنوورییەوە کرد بە یەکێک لە سەقامگیرترین و بەرهەمدارترین دەوڵەتە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی کولتوورییەوە. سەرچاوە هاوسەردەم و نزیکە لە هاوسەردەمەکان، لەوانە ئیبن ئەلئەثیر و ئیبن میسکەوەیه و بەیهەقی، تۆمارنووسی مێژووییی فارسی، بە وشەگەلی نائاسایی بەدر دەناسێنن: دادپەروەر و خواپەرست و زانا و بەخشندە و لە ڕووی سەربازییەوە لێهاتوو و لە ڕووی سیاسییەوە زیرەک.

فراوانکردنی خاک. لە سەردەمی بەدردا، دەوڵەتی حەسنەوەیی گەیشتە گەورەترین فراوانیی خۆی. شاپورخواست و بروجێرد و ئەهواز و ئیلام و کرماشان و حەڵوانی خستە سەر خاکەکانی بنەماڵەکە. کۆنترۆڵی حەسنەوەییی بە درێژاییی زاگرۆس لە تەختاییی ئێرانەوە تا دامێنە ڕۆژئاواییەکان فراوان کرد کە بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا دەڕوانن. لە لوتکەیدا، میرنشینەکەی لە باکووری ڕۆژئاوا هاوسنووری میرنشینی مەروانیی دیاربەکر و لە باشوور هاوسنووری ناوچەی ناوەندیی بوەیهیی عێراق بوو.

کارە گشتییەکان و پشتیوانی لە شارەکان. بەدر بونیاتنەر بوو. لە سەرانسەری خاکەکەیدا مزگەوت و مەدرەسەی دروست کرد، نەخۆشخانە و کاروانسەرای بنیاتی نا، بازاڕێکی قازانجبەخشی لە هەمەدان ڕێک خست کە داهاتەکانی وەقفە خێرخوازییەکانی دابین دەکرد و قەڵاکانی سەرانسەری زاگرۆسی ناوەندیی نۆژەن کردەوە. قەڵا شاخاوییەکەی سەرماج، کە باوکی لەوێ مردبوو، لە ژێر چاودێریی ئەودا بوو بە قەڵایەکی هێشتا بەهێزتر. دینەوەر، پایتەختەکە، ڕێک خرایەوە و فراوان کرا.

پشتیوانیی ئایینی. هەرچەندە حەسنەوەییەکان لە باوەڕی کەسییاندا شیعەی دوازدە ئیمامی بوون، بەدر بە پشتیوانیی لە زانایانی هەموو ئاراستە ئایینییەکان بەناوبانگ بوو. بە یەکسانی مووچەی بە زانایانی سوننە و شیعە دەدا، پشتیوانیی لە حاجییەکانی مەککە و سەردانکەرانی مەزارە شیعییەکانی عێراق دەکرد و بەپێی ئەوەی ڕاگەیەنراوە، پارەی دەدا بە بنەماڵەی ئەو حاجییانەی لە ڕێگای حەجدا دەمردن. لێبووردەییی ئایینیی ئەو نیشانەیەکی فەرمانڕەواییی حەسنەوەیی بوو؛ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کوردی شیعە کە یەکسانبوونی مەزهەبی بەسەر دانیشتووانەکەیدا نەدەسەپاند، کە زۆرینەیان سوننە بوون.

توانای سەربازی. وەک مەروانی و شەدادییەکان، حەسنەوەییەکان پشتیان بە سوارەی هۆزیی کورد دەبەست، لەبری غیلمانی تورکی. سوپای بەدر لە بەرزیکانییەکان و هاوپەیمانییە کوردییە هاوپەیمانەکان پێک هاتبوو و بە یەکێک لە کاراترین هێزەکانی زاگرۆس و باکووری تەختاییی ئێران دادەنرا. هەڵمەتی سەربازیی سەرکەوتووی دژ بە هۆزە کوردییە ڕکابەرەکان کرد، کە گرنگترینیان عەنازییەکان بوون بە سەرکردایەتیی شازەنجانەکان و دواتر جێی ئەویان گرتەوە. سەربەخۆییی بنەماڵەکەی پاراست، تەنانەت کاتێک دەسەڵاتی بوەیهی دوای مەرگی عەزودەدەولە لە ساڵی 983 دەستی بە پەرتبوون کرد.

مانەوەی سیاسی. فەرمانڕەواییی نزیکەی سی و پێنج ساڵەی بەدر یەکێکە لە درێژخایەنترین فەرمانڕەواییەکانی مێژووی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. کە لە ساڵی 1014 مرد، دەوڵەتی حەسنەوەیی لە ڕووی خاک و کولتوورەوە لە لوتکەدا بوو. مەرگەکەی قەیرانێکی جێنشینیی هەڵگیرساند کە بنەماڵەکە لێی ڕزگاری نەبوو.

کۆتاییی بنەماڵەکە: هیلال و زاهیر (1014–1015)

کوڕەکەی، هیلال کوڕی بەدر، جێی بەدری گرتەوە، بەڵام فەرمانڕەواییی هیلال کورت و جێی ململانێ بوو. هەندێک سەرچاوە لە پلەی یەکەمدا وەک کەسایەتییەکی گواستنەوە لە نێوان فەرمانڕەواییی درێژی باوکی و هەڵوەشاندنەوەی بنەماڵەکەدا تۆماری دەکەن. سەرچاوەکانی دیکە تێبینیی ئەوە دەکەن کە دەسەڵاتەکەی پێشتر بە دەستێوەردانی بوەیهی لە باشوورەوە و فشاری عەنازی لە ڕۆژئاواوە سنووردار کرابوو. لە ماوەی ساڵێکدا دوای گەیشتنی بە تەخت، هیلال یان مردبوو یان لە دەسەڵات لا درابوو.

تەختەکە گەیشتە دەست کوڕی هیلال، نەوەی بەدر، زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، کە بوو بە دوا میری حەسنەوەیی. فەرمانڕەواییی زاهیر تەنها چەند مانگێک خایاند. شەمسەدەولە، میری بوەیهی، لە خاکەکانی بنەماڵەکە دەری کرد و کەمێک دواتر زاهیر کوژرا. تۆمار کراوە کە دوا حەسنەوەیی لە ساڵی 1015 ز لە سەرماج مردووە؛ هەمان قەڵای شاخاوی کە حەسنەوەیه سی و شەش ساڵ پێشتر لەوێ مردبوو. ئەمە هاوکات بوو لەگەڵ ئەوەی یەکەم پێشەنگە تورکمانە سەلجوقییەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە دەستیان بە هاتنە ناو زاگرۆسی ناوەندی دەکرد.

بنەماڵەکە کەمێک زیاتر لە نیو سەدە مابووەوە. هەڵوەشاندنەوەکە خێرا بوو و میراتی خاکەکە دابەش کرا.

جێنشینیی عەنازی و کۆتاییی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە زاگرۆس

جێنشینە دەستبەجێکانی حەسنەوەییەکان لە زاگرۆسی ڕۆژئاوایی و ناوەندی عەنازییەکان بوون؛ بنەماڵەیەکی دیکەی فەرمانڕەوای کورد، ئەمجارە لە هاوپەیمانیی هۆزیی شازەنجانەوە. ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز، دامەزرێنەری عەنازی کە لە ساڵی 1010 مرد، هاوسەردەم و ڕکابەری بەدر کوڕی حەسنەوەیه بوو. کە دەسەڵاتی حەسنەوەیی هەڵوەشا، جێنشینەکانی دەستیان بەسەر بەشە ڕۆژئاواییەکانی قلمڕەوی پێشووی حەسنەوەییدا گرت. میرنشینی عەنازی بە شێوەی جیاواز تا ساڵی 1117 مایەوە؛ درێژخایەنتر لە مەروانی و شەدادییەکان هەردووکیان.

بەشە ڕۆژهەڵاتییەکانی خاکی پێشووی حەسنەوەیی گەیشتنە دەست بوەیهییەکان و بەشە باشوورییەکان کاکوییەکان گرتیان، کە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ئێرانیی دەیلەمی بوون بە ناوەندایەتیی ئەسفەهان. لە ماوەی نەوەیەکدا، هەموو ناوچەکە، حەسنەوەیی و عەنازی و بوەیهی و کاکویی بە یەکسانی، خرایە ناو ئیمپراتۆریای هەڵکشاوی سەلجوقییەوە لە سەردەمی تۆغرولبەگدا. تا ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەم، سەردەمی میرنشینە سەربەخۆ کوردییەکان لە زاگرۆس کۆتایی هاتبوو؛ هەرچەندە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان لە سنوورە ڕۆژئاوایی و باکوورییەکاندا بەردەوام فەرمانڕەوایییان دەکرد، مەروانییەکان تا ساڵی 1085 و شەدادییەکان تا ساڵی 1199.

میراتی کولتووری: سەرماج و دینەوەر و پشتیوانیی شیعی

میراتی حەسنەوەیی لە سێ بواری جیاوازدا ماوەتەوە.

قەڵا شاخاوییەکان. سەرماج، لە باشووری شوێنی نەخشە بەردینە هەخامەنشییەکانی بێستوون و لەسەر ڕێگای نێوان کرماشان و هەمەدان، گرنگترین قەڵای قەڵابەندکراوی بنەماڵەکە بوو. حەسنەوەیه و زاهیر هەردووکیان لەوێ مردن. هەرچەندە ئەمڕۆ قەڵاکە وێرانەیە، شوێنی سەرماج هەر خاڵێکی بنەڕەتییە بۆ لێکۆڵینەوە لە تەلارسازیی سەربازیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. شوێنەکەی کە ڕێگای دەربەندەکانی زاگرۆسی ناوەندی دەپارێزێت، بەڵگەی بیرکردنەوەی ستراتیژیی حەسنەوەییە.

دینەوەر. دینەوەر، پایتەختی بنەماڵەکە، لە سەدەکانی هەشتەم و نۆیەمدا ناوەندێکی زانستی حەدیسی سوننی بوو، پێش ئەوەی لە سەردەمی حەسنەوەیه و بەدردا ببێتە ناوەندی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کوردی شیعە. ژیانی فکریی شارەکە لە سەردەمی حەسنەوەییەکاندا دەوڵەمەند بوو: مەدرەسە و مزگەوت و وەقفی زانستی، مووچە بۆ زانایانی چەند نەریتێک و بازاڕێکی ڕێکخراو کە دامەزراوە خێرخوازییەکانی دابین دەکرد. هەرچەندە دینەوەر دوای داگیرکارییە سەلجوقییەکان بە توندی داکشا و ئێستا شوێنێکی وێرانەیە لە نزیک بێستوون لە پارێزگای کرماشان، گەشەکەی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە سەردەمی حەسنەوەییەکان لە تۆمارە مێژووییە فارسی و عەرەبییەکاندا تۆمار کراوە.

پشتیوانیی شیعەی دوازدە ئیمامی. حەسنەوەییەکان یەکەم بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کورد بوون کە ئیسلامی شیعەی دوازدە ئیمامییان وەک پابەندیی ئایینیی کەسییان هەڵبژارد. ئەمە لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە: هەرچەندە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی دواتر، ئەیووبی و مەملووک و دانیشتووانە کوردە سوننییە هاوچەرخەکان، زۆرینەیان سوننی بوون، حەسنەوەییە شیعە کوردەکان پێشینەیەک بوون بۆ دانیشتووانە شیعە کوردەکانی ئەمڕۆ؛ بەتایبەتی لە کوردستانی ئێران و عێراق و لە ناو گرووپەکانی وەک کوردە فەیلییەکان و دانیشتووانە کوردەکانی هێڵی کرماشان و ئیلام. حەسنەوەییەکان نیشانیان دا کە ناسنامەی سیاسیی کوردی و ناسنامەی مەزهەبیی شیعەی دوازدە ئیمامی دەتوانن وەک چوارچێوەی دەوڵەتێکی مەزنی سەدەکانی ناوەڕاست پێکەوە بژین.

جێگە لە مێژووی کورددا

حەسنەوەییەکان لە تۆمارە مێژووییەکانی کورددا جێگەیەکی تایبەتیان هەیە. لەگەڵ مەروانییەکانی دیاربەکر و شەدادییەکانی قەفقاز و جێنشینە عەنازییەکان و ئەیووبییە سەرەتاییەکان، ناوەندی ئەوە پێک دەهێنن کە بە «پشووە کوردییەکە» ناوی لێ دەبرێت؛ ماوەی نزیکەی ساڵانی 950 تا 1150 ز، کاتێک بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان زاڵ بوون بەسەر بەشە گەورەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا.

لە ناو ئەم بنەماڵە فەرمانڕەوایانەدا، حەسنەوەییەکان بە چەند هۆکارێک بەرچاون. یەکەم، هێزە سەرەکییە کوردییەکەی زاگرۆسی ناوەندی بوون؛ ناوچەی ناوەندیی جوگرافیی دانیشتووانی کوردیزمانی ئێران لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی هاوچەرخدا. لە کاتێکدا مەروانییەکان حوکمی سنووری ڕۆژئاواییی میزۆپۆتامیا و شەدادییەکان حوکمی قەفقازیان دەکرد، حەسنەوەییەکان ناوچە ناوەندییە شاخاوییەکەیان بە دەستەوە بوو کە لەو کاتەوە لە زمان و ناسنامەدا هەر کوردی ماوەتەوە. دووەم، شیعە بوون. لە کاتێکدا زۆربەی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی دیکەی سەردەمەکە سوننی بوون، حەسنەوەییەکان شیعەی دوازدە ئیمامیی پابەند بوون و پشتیوانیی لێبووردانەیان لە زانایانی سوننە و شیعە بە یەکسانی پێشینەی فرەییی ئایینیی قەوارە سیاسییە کوردییەکانی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست بوو. سێیەم، سەردەمی زێڕینیان لە فەرمانڕەواییی بەدر کوڕی حەسنەوەیهدا یەکێکە لە درێژخایەنترین و سەقامگیرترین و بەرهەمدارترین فەرمانڕەواییەکان لە مێژووی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، لە ڕووی کولتوورییەوە؛ تەنها لەگەڵ نەسرەدەولەی مەروانی و ئەبوولئەسوار شاوور Iی شەدادی بەراورد دەکرێت.

بۆ ناسنامەی کوردیی ئەمڕۆ، حەسنەوەییەکان وەک بنەماڵەی فەرمانڕەوای کرماشان و دینەوەر و ناوچەی ناوەندیی کوردیی ئێران گرنگن. ئەو شارانەی حوکمیان دەکرد، کرماشان و هەمەدان و سلێمانی و کەرکووک، ئەمڕۆش لە ناوەندە شارنشینە سەرەکییە کوردییەکانن. ناوی هۆزیی بەرزیکانی لە ناوناسیی کوردیی هاوچەرخدا ماوەتەوە. یادەوەریی مێژووییی بەدر کوڕی حەسنەوەیه، وەک پیاوێکی خواپەرست و دادپەروەر و زانا، لە سەدەی یازدەیەمەوە هەر بەشێکە لە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی مێژوونووسیی کوردی.

ڕیزبەندیی کاتی

نزیکەی 959–961 ز — حەسنەوەیه کوڕی حوسێن قەڵاکانی سەرانسەری زاگرۆسی ناوەندی دەگرێت و بنەماڵەکە دادەمەزرێنێت. نزیکەی 961–970 — حەسنەوەیه کۆنترۆڵی خۆی بەسەر لوڕستان و دینەوەر و نەهاوەند و داقوق و شارەزوور و هەمەداندا دەچەسپێنێت و دژ بە سامانییەکان هاوپەیمانی لەگەڵ بوەیهییەکان دەکات. نزیکەی دەیەی 970ەکان — حەسنەوەیه لە هەمەدان شکست بە سەهلان کوڕی موسافیر، والیی بوەیهی، دەهێنێت و نفوزەکەی بۆ ناو ئازەربایجان فراوان دەبێت. 979 — مەرگی حەسنەوەیه لە قەڵای سەرماج. 979–982 — شەڕی جێنشینی لە نێوان کوڕەکانی حەسنەوەیهدا؛ عەزودەدەولە دەستێوەردان دەکات، هەموو کوڕەکان جگە لە بەدر ئێعدام دەکات و بەدر وەک فەرمانڕەوا دادەنێت. 983 — مەرگی عەزودەدەولە؛ بەدر فەرمانڕەواییی نزیکەی سەربەخۆی خۆی دەچەسپێنێت. نزیکەی 1000–1014 — لوتکەی خاکی بەدر؛ بنەماڵەکە جگە لە خاکە پێشوویەکانی، کۆنترۆڵی شاپورخواست و بروجێرد و ئەهواز و ئیلام و کرماشان و حەڵوان دەکات. 1010 — مەرگی ئەبوولفەتح محەمەد کوڕی عەناز، دامەزرێنەری ڕکابەری عەنازی. 1014 — مەرگی بەدر کوڕی حەسنەوەیه؛ هیلال کوڕی بەدر جێی دەگرێتەوە. 1014–1015 — فەرمانڕەواییی کورتی هیلال؛ زاهیر کوڕی هیلال جێی دەگرێتەوە. 1015 — شەمسەدەولەی بوەیهی زاهیر دەردەکات؛ زاهیر دەکوژرێت و بنەماڵەکە لە سەرماج کۆتایی دێت. ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەم — عەنازی و بوەیهی و کاکوییەکان خاکی پێشووی حەسنەوەیی دابەش دەکەن و سەرئەنجام هەموو ناوچەکە دەکەوێتە دەست سەلجوقییەکان لە سەردەمی تۆغرولبەگدا.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی حەسنەوەیی

لە ماوەی مێژووی نزیکەی پەنجا و پێنج ساڵەی بنەماڵەکەدا بەڵگەی چوار میری حەسنەوەیی هەیە. Kurdish-History.com ژیاننامەی هەریەکێکیان لەخۆ دەگرێت.

حەسنەوەیه کوڕی حوسێن، دامەزرێنەر؛ ئەو سەرۆکە کوردە بەرزیکانییەی هەڵمەتەکەی بە گرتنی قەڵا یەک لە دوای یەک لە سەرانسەری زاگرۆسی ناوەندیدا میرنشینەکەی بنیاتی نا (نزیکەی 961–979). بەدر کوڕی حەسنەوەیه، پشتیوانە مەزنەکە؛ میری درێژخایەنترین فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە، کە فەرمانڕەواییی سی و پێنج ساڵەکەی سەردەمی زێڕینی حەسنەوەیی دەنوێنێت (979–1014). هیلال کوڕی بەدر، جێنشینە کورتخایەنەکە؛ کوڕی بەدری مەزن، کە فەرمانڕەواییەکەی تەنها چەند مانگێک خایاند، پێش ئەوەی لە دەسەڵات لا ببرێت (1014). زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، دوا حەسنەوەیی؛ نەوەی بەدر، کە شەمسەدەولەی بوەیهی دەری کرد و لە سەرماج کوژرا (1014–1015).

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی حەسنەوەیی

ئایا حەسنەوەییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. حەسنەوەیه کوڕی حوسێن، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی بەرزیکانی هاتبوو. ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکە لە سەرچاوە ڕاستەوخۆ عەرەبی و فارسییەکاندا تۆمار کراوە، لەوانە ئیبن ئەلئەثیر و ئیبن میسکەوەیه و بەیهەقی، هەروەها لە توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکاندا، لەوانە ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام و ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا. ناوە کوردییەکەی میر حەسنەوی بۆ حەسنەوەیه و بەردەوامیی ناوی هۆزیی بەرزیکانی لە ناوناسیی کوردیدا هەردووکیان سروشتی کوردیی بنەماڵەکە پشتڕاست دەکەنەوە.

ئایا حەسنەوەییەکان سوننە بوون یان شیعە؟ شیعەی دوازدە ئیمامی. حەسنەوەییەکان یەکەم بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کورد بوون کە ئیسلامی شیعەی دوازدە ئیمامییان وەک پابەندیی ئایینیی کەسییان هەڵبژارد. پشتیوانییان لە زانایانی سوننە و شیعە هەردووکیان دەکرد و یەکسانبوونی مەزهەبییان بەسەر دانیشتووانەکەیاندا نەدەسەپاند، بەڵام ناسنامەی مەزهەبیی بنەماڵەکە بە ڕوونی شیعە بوو.

دینەوەر لە کوێ بوو؟ دینەوەر شارێکی سەرەکیی ئێرانیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو لە تەختاییی زاگرۆسی ناوەندی، لەو شوێنەی ئێستا پارێزگای کرماشانە لە ڕۆژئاوای ئێران. جارێک ناوەندێکی بەناوبانگی زانستی حەدیس بوو لە سەرەتای سەردەمی عەباسیدا و دواتر بوو بە پایتەختی ئیداریی حەسنەوەیی. ئەمڕۆ شوێنێکی شوێنەواریی وێرانەیە، بەڵام هەر خاڵێکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

بەدر کوڕی حەسنەوەیه کێ بوو؟ میری نەوەی چوارەمی حەسنەوەیی کە فەرمانڕەواییی درێژەکەی (979–1014) بە سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە دادەنرێت. بەدر یەکێکە لە ناسراوترین فەرمانڕەواکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا؛ ئیبن ئەلئەثیر و ئیبن میسکەوەیه و بەیهەقی وەک نموونەی دادپەروەری و خواپەرستی و فەرمانڕەواییی باش تۆماریان کردووە. پشتیوانیی لە زانایان لە هەموو مەزهەبەکان کرد، مووچەی بە حاجییەکان دا، مزگەوت و بازاڕی بنیاتی نا و بۆ سی و پێنج ساڵ هێزی سەربازیی حەسنەوەییی لە بەرامبەر فشاری بوەیهیدا ڕاگرت.

چی کۆتایی بە بنەماڵەی حەسنەوەیی هێنا؟ تێکەڵەیەک لە قەیرانی ناوخۆییی جێنشینی و فشاری دەرەکی. دوای مەرگی بەدر لە ساڵی 1014، کوڕەکەی هیلال بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەواییی کرد، پێش ئەوەی لە دەسەڵات لا ببرێت. نەوەکەی، زاهیر، تەنها چەند مانگێک مایەوە، پێش ئەوەی شەمسەدەولە، میری بوەیهی، لە ساڵی 1015 دەری بکات و بیکوژێت. خاکەکە لە نێوان عەنازییەکان، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کوردی ڕکابەر، و بوەیهی و کاکوییەکاندا دابەش کرا و سەرئەنجام خرایە ناو ئیمپراتۆریای سەلجوقییەوە.

پەیوەندیی نێوان حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان چییە؟ عەنازییەکان، کە لە هۆزی کوردیی شازەنجان هاتبوون، لە ماوەی ژیانی بەدر کوڕی حەسنەوەیهدا ڕکابەری حەسنەوەییەکان و دواتر جێنشینی ئەو بوون. دوای هەڵوەشاندنەوەی حەسنەوەیی لە ساڵی 1015، عەنازییەکان دەستیان بەسەر بەشە ڕۆژئاواییەکانی خاکەکەیاندا گرت و تا ساڵی 1117 لە زاگرۆسی ناوەندی فەرمانڕەوایییان کرد؛ بەمە عەنازییەکان درێژخایەنترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی زاگرۆس بوون.

بۆچی سەرماج گرنگە؟ سەرماج، لە باشووری بێستوون و لەسەر ڕێگای کرماشان و هەمەدان، قەڵای سەرەکیی حەسنەوەیی بوو؛ قەڵایەکی شاخاوی کە زاڵ بوو بەسەر ڕێگای دەربەندەکانی زاگرۆسی ناوەندیدا. حەسنەوەیه، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، و زاهیر، دوا فەرمانڕەواکەی، هەردووکیان لەوێ مردن. ئەمڕۆ قەڵاکە وێرانەیە، بەڵام هەر سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە لە تەلارسازیی سەربازیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

میراتی هاوچەرخی حەسنەوەییەکان چییە؟ حەسنەوەییەکان بۆ ناسنامەی کوردیی ئەمڕۆ لە سێ ڕووەوە گرنگن. یەکەم، بنەماڵەی فەرمانڕەوای ناوچەی ناوەندیی کوردیی ئێران بوون، کرماشان و هەمەدان و دینەوەر و زاگرۆسی ناوەندی؛ خاکێک کە ئەمڕۆش زۆرینەی دانیشتووانی کوردن. دووەم، نیشانیان دا کە دەتوانرێت ناسنامەی سیاسیی کوردی لە پاڵ ناسنامەی مەزهەبیی شیعەی دوازدە ئیمامی بەردەوام ڕابگیرێت؛ پێشینەیەک بۆ دانیشتووانە شیعە کوردەکانی ئێران و عێراقی ئەمڕۆ. سێیەم، فەرمانڕەواییی بەدر کوڕی حەسنەوەیه لە مێژوونووسیی کوردیدا هەر پێوەرێکە بۆ ئەوەی فەرمانڕەواییی دادپەروەر و خواپەرست و بەرهەمداری کوردی لە ڕووی کولتوورییەوە چ شێوەیەکی دەکرێت هەبێت.

ئەنجام

بنەماڵەی حەسنەوەیی قەوارە سیاسییە مەزنە کوردییەکەی زاگرۆسی ناوەندیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو؛ نیو سەدە فەرمانڕەواییی کوردی شیعەی دوازدە ئیمامی بەسەر ئەو چیا و تەختاییانەدا کە ناوچەی ناوەندیی ئێران بە میزۆپۆتامیاوە دەبەستنەوە. لە گرتنی قەڵاکانی سەرانسەری خاکە هۆزییەکانی بەرزیکانی بە دەستی حەسنەوەیه کوڕی حوسێن لە نزیکەی ساڵی 961 تا مەرگی زاهیر، کوڕی نەوەکەی، لە سەرماج لە ساڵی 1015، چوار نەوەی میرە حەسنەوەییەکان حوکمی یەکێک لە گرنگترین ناوچەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیان دەکرد لە ڕووی ستراتیژییەوە.

سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە لە فەرمانڕەواییی بەدر کوڕی حەسنەوەیهدا یەکێک لە دەستکەوتە مەزنەکانی مێژووی کوردە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. بۆ سی و پێنج ساڵ بەدر حوکمی دەوڵەتێکی دەکرد کە دادپەروەری و لێبووردەییی ئایینی و کارە گشتییەکان و هێزی سەربازیی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا ستایش دەکران. کوڕەکەی و نەوەکەی جێی ئەویان گرتەوە کە فەرمانڕەواییە کورتەکانیان لە بەرامبەر فشاری بوەیهیدا نەمایەوە. بەڵام ئەو میراتەی بنیاتی نا، سەرماج و دینەوەر و بازاڕ و مزگەوتەکانی هەمەدان و نەریتی سەربازیی بەرزیکانی، زۆر دوای کەوتنی بنەماڵەی سیاسییەکە بەردەوام بوو.

لەگەڵ مەروانییەکانی دیاربەکر و شەدادییەکانی قەفقاز، حەسنەوەییەکان سێگانە کوردییەکەی جیهانی ئیسلامیی سەدەی یازدەیەم پێک دەهێنن؛ سێ بنەماڵەی فەرمانڕەوا و سێ ناوچە و سێ نەریتی کولتووری و یەک ناسنامەی سیاسیی هاوبەشی کوردی. دەستکەوتە هاوبەشەکەیان پشووە کوردییەکەیە و جێگەی حەسنەوەیی لە ناویدا زاگرۆسی ناوەندییە؛ ناوچەی ناوەندیی شاخاویی خودی گەلی کورد.

سەرچاوە و بەرهەمە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn Miskawayh, Tajarib al-Umam؛ Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh؛ Bayhaqi, Tarikh-i Bayhaqi؛ زانیارییەکانی حەسنەوەیی لە چەندین تۆماری مێژووییی عەرەبی و فارسیی سەدەکانی دەیەم و یازدەیەمدا پارێزراون.

سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان: "Hasanwayhids," Encyclopædia of Islam (چاپی 2، C. E. Bosworth)؛ "Hasanwayhids," Encyclopædia Iranica؛ "Hasanwayhid dynasty," Encyclopædia Britannica؛ V. Minorsky, Studies in Caucasian History و بەرهەمە پەیوەندیدارەکانی Cambridge لەبارەی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست؛ Andrew C. S. Peacock، وتارەکانی لەبارەی سنووری ئێرانی و کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست؛ بەرهەمە بنەڕەتییەکانی سەرچاوەی زانیاریی مێژووی ئێران و عێراقی سەدەکانی ناوەڕاست (Cambridge History of Iran, Cambridge History of Islam).

ژیاننامەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر بۆ هەموو چوار ژیاننامەی فەرمانڕەوا حەسنەوەییەکان دەدات، حەسنەوەیه و بەدر کوڕی حەسنەوەیه و هیلال کوڕی بەدر و زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، لەگەڵ بەستەرە پەیوەندیدارەکان بۆ وتارە گشتییە هاوسەردەمەکانی مەروانی و شەدادی.