بەدر کوڕی حەسەنویە کێ بوو؟
بەدر کوڕی حەسەنویە (نازناوی تەواو: ئەبوونەجم ناسیرەددەولە بەدر کوڕی حەسەنویە؛ فەرمانڕەوایی: 979–1013/1014 ز) گەورەترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی حەسەنویی کورد بوو؛ پیاوێک کە مێژوونووسە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە «فەرمانڕەوایەکی نمونەیی» یادی دەکەنەوە. بەدر کوڕ و جێنشینی حەسەنویە، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، بوو و لە دۆخە ئاڵۆزەکەی دوای مردنی باوکی گەیشتە دەسەڵات؛ کاتێک فەرمانڕەوای بوویی، عەزودەددەولە، دەستی لە قەیرانی جێنشینیی حەسەنوییەکان وەردا، زۆربەی کوڕەکانی دیکەی حەسەنویەی لەسێدارە دا و بەدری وەک سەرکردەی بنەماڵەکە دانا. بەدر سەلماندی کە زۆر زیاترە لە دەسەڵاتدارێکی وابەستەی بووییەکان: کاتێک عەزودەددەولە لە 983 ز مرد، بەدر پلەکەی خۆی پاراست، بۆ 30 ساڵ بە شێوەیەکی تا ڕادەیەکی زۆر سەربەخۆ فەرمانڕەوایی کرد، خاکی حەسەنوییەکانی گەیاندە فراوانترین ئاستی خۆی و ڕێزی هەم جیهانی ئیسلامی و هەم بنکە هۆزییە کوردەکەی بەدەست هێنا.
بەدر کوڕی حەسەنویە یەکێکە لە بەناوبانگترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئەو ژێرخانی بنیاد نا، ڕێگەی حەجی پاراست، نازناوی خەلافەتی عەباسیی بەدەست هێنا، فەرماندەی سوپا بوو، بەرەنگاری بووییەکان بووەوە و تەنانەت جارێک هەوڵی گەمارۆدانی بەغدای دا. هەموو ئەمانەی لە کاتێکدا کرد کە ناسنامەی خۆی وەک سەرکردەیەکی هۆزیی کورد پاراست و ڕەتی کردەوە لە گەلە کوردەکەی دوور بکەوێتەوە. بریتانیکا بە فەرمانڕەوایەکی ئەوەندە نمونەیی یادی دەکاتەوە کە بازاڕی بنیاد نا، پارەی بۆ کارە خێرخوازییە ئایینییەکان دابین کرد و دڵسۆزیی هەم ئەندامانی هۆزە کوردەکەی و هەم دانیشتووانە جێگیرە شارنشینەکانی ژێر دەسەڵاتی بەدەست هێنا.
خاڵە سەرەکییەکان
بەدر کوڕی حەسەنویە (فەرمانڕەوایی: 979–1013 ز) گەورەترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی حەسەنویی بوو، کە مێژوونووسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە «فەرمانڕەوایەکی نمونەیی» یادی دەکەنەوە.
ئەو دەسەڵاتی بنەماڵەکەی گەیاندە فراوانترین ئاست: هەمەدان، دینەوەر، نەهاوەند، شارەزوور، کرماشان، حەڵوان، بۆروجێرد، ئیلام، ئەهواز و شاپوورخوست.
ئەو پارەی بۆ پاراستنی ڕێگەی حەج دابین کرد و لە هەمەدان بازاڕێکی قازانجبەخشی بنیاد نا؛ نازناوی ناسیرەددەولە (پشتیوانی دەوڵەت)ی لە خەلیفەی عەباسی، قادر بیللاه، بەدەست هێنا.
سەرەڕای ئەوەی وەک ژێردەستێکی بووییەکان کار دەکرد، سەربەخۆییەکی ڕاستەقینەی پاراست؛ لە نزیک کرماشان هێزە بووییەکانی تێکشکاند و هەوڵی گەمارۆدانی بەغدای دا.
سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ستایشی دەکەن بۆ پاراستنی جوتیارە جێگیرەکان لە دەستی پاڵپشتە کۆچەرەکانی خۆی؛ تایبەتمەندییەکی فەرمانڕەوایی کە لە باوەکە زیاتر بوو.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
گەیشتن بە دەسەڵات
کاتێک حەسەنویە لە 979 ز مرد، کوڕەکانی لەسەر جێنشینی کەوتنە ناکۆکی. فەرمانڕەوای بوویی، عەزودەددەولە (فەرمانڕەوایی: 949–983 ز)، ئەم دەرفەتەی قۆستەوە، هێرشی کردە سەر خاکی حەسەنوییەکان، زۆربەی کوڕەکانی دیکەی حەسەنویەی لەسێدارە دا و بەدری وەک سەرکردەی بنەماڵەکە دانا؛ لە ڕواڵەتدا وەک ژێردەستێکی بووییەکان، بەڵام لە کردەوەدا وەک ئەو پیاوەی عەزودەددەولە بە لێهاتووترین کەس بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینە کوردییەکەی دەزانی. بەدر ڕاستیی ئەم هەڵسەنگاندنەی سەلماند: کاتێک عەزودەددەولە لە 983 ز مرد، بەدر بە ئاسانی لە ژێردەستەوە بووە فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆ.
بەدر وەک نیشانەی سوپاسگوزاری بۆ سەرپەرشتە بووییەکەی، هەموو ساڵێک بیست پیاوی بە ناوی عەزودەددەولەوە بۆ حەج دەناردە مەککە. ئەمە هەم کارێکی ئایینی بوو، هەم ئاماژەیەکی دیپلۆماسی؛ نیشاندانی ئەوەی بەدر فەرمانڕەوایەکی موسڵمانە بە پابەندییەکی ئایینیی نمونەییەوە. ئەمە لەو جۆرە کارانە بوو کە ناوبانگی فەرمانڕەوایەکی نمونەیی بۆ بەدەست هێنا.
پاشخانی مێژوویی
بەدر کوڕی حەسەنویە زیاتر لە 30 ساڵ (979–1013 ز) فەرمانڕەوایی کرد، لە یەکێک لە پڕجووڵەترین سەردەمەکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. بنەماڵەی بوویی، کە لە 945 زەوە بەسەر بەغدادا باڵادەست بوو، لە سەرەتای فەرمانڕەوایی ئەودا لە لووتکەی دەسەڵاتی خۆیدا بوو. تورکە سەلجوقییەکان، کە دواتر سەردەمی بووییەکانیان کۆتایی پێ دەهێنا، هێشتا گەلێکی دەشتە دوورەکان بوون. میرنشینە کوردییەکان بە ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردن کار دەکرد کە تا سەردەمی نوێ جارێکی دیکە بەدەست نەدەهاتەوە.
بەدر بە لێهاتووییەکی بەرچاوەوە مامەڵەی لەگەڵ سیاسەتی ئاڵۆزی ئەم سەردەمە کرد. پەیوەندییەکانی لەگەڵ خەلیفەی عەباسی پاراست، ئەرکەکانی خۆی بەرامبەر باڵادەستیی بووییەکان بەڕێوە برد، خاکەکەی فراوان کرد، ژێرخانی بنیاد نا و ڕەتی کردەوە واز لە ناسنامە کوردییەکەی و بنکە هۆزییەکەی بهێنێت. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە کەسێکی نائاسایی لە نێو فەرمانڕەوایانی جۆری ئەودا یادی دەکەنەوە: لە دوورەوە ناوەندە شارنشینەکانی وەک هەمەدانی بەڕێوە دەبرد و ڕەتی دەکردەوە لە ئەندامانی هۆزە کوردەکەی دوور بکەوێتەوە، کە پاڵپشتییان بنەمای دەسەڵاتی بوو.
فەرمانڕەوایی و دەستکەوتەکان
بنیادنان و ژێرخان
بەدر بە دەستکەوتەکانی لە بواری ژێرخاندا ناوبانگی هەیە. بازاڕێکی قازانجبەخشی لە هەمەدان بنیاد نا، کە یەکێک بوو لە شارە گەورە کوردییەکانی سەردەمەکە؛ بازاڕەکە داهاتێکی بەرچاوی بەرهەم دەهێنا و ژیانی بازرگانیی دانیشتووانی شارەکەی باشتر دەکرد. پارەی بۆ پاراستنی ڕێگەی حەج دابین کرد، کە ڕێز و پایەکەی بە شێوەیەکی زۆر بەرچاو هەم لە جیهانی زانایانی ئیسلامیدا و هەم لە نێو گەلەکەی خۆیدا بەرز کردەوە. ئەم پڕۆژانە فەرمانڕەوایەک دەنوێنن کە تێگەیشتبوو فەرمانڕەوایی پێویستی بە وەبەرهێنان لە خۆشگوزەرانیی گەلەکەیدا هەیە، نەک تەنها لە هێزی سەربازیدا.
پاراستنی جوتیاران لە تاڵانکردنی هۆزەکان
یەکێک لە بەرچاوترین لایەنەکانی فەرمانڕەوایی بەدر، کە بریتانیکا بە تایبەتی ئاماژەی پێ دەکات، سیاسەتی پاراستنی جوتیارە جێگیرەکان لە تاڵانکردنی پاڵپشتە کوردە کۆچەرەکانی خۆی بوو. ئەمە تایبەتمەندییەکی نائاسایی و جێی ستایش بوو: فەرمانڕەوایەکی هۆزیی کورد کە دەسەڵاتی خۆی بەکار دەهێنا تا دانیشتووانی کشتوکاڵکار لە ڕەفتارە تێکدەرەکانی هەمان هێزە هۆزییانە بپارێزێت کە هێزی سەربازیی خۆی پشتی پێیان دەبەست. ئەمە فەلسەفەیەکی فەرمانڕەوایی دەنوێنێت کە لە بەرژەوەندیی تەسکی هۆزی تێدەپەڕی و خۆشگوزەرانیی هەموو ڕەعیەتەکانی دەگرتەوە.
هەڵمەتە سەربازییەکان
بەدر هەروەها فەرماندەیەکی سەربازیی لێهاتوو بوو. لە نزیک کرماشان هێزە بووییەکانی تێکشکاند، کاتێک دوای مردنی عەزودەددەولە هەڕەشەیان لە خاکەکەی کرد؛ ئەمە نیشانی دا کە تەنها دەسەڵاتدارێکی وابەستەی بووییەکان نییە، بەڵکو هێزێکی بەڕاستی سەربەخۆیە. بە پاراستنی بەغدا لە فشارەکانی بووییەکان سوپاسگوزاریی خەلیفەی عەباسی و نازناوی ناسیرەددەولەی بەدەست هێنا. تەنانەت لە کاتێکدا هەوڵی گەمارۆدانی خودی بەغدای دا؛ هەنگاوێکی لە ڕادەبەدەر ئازایانە کە، هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرنەکەوت، ئامانجە سەربازییەکان و متمانە سیاسییەکەی بە خۆی نیشان دا.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی بەدر کوڕی حەسەنویە یەکێکە لە بەناوبانگترین میراتەکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. مێژوونووسە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، کە هەمیشە لە ستایشکردنی فەرمانڕەوا کوردەکاندا دەستکراوە نەبوون، بە بەردەوامی وەک فەرمانڕەوایەکی نمونەیی یادی دەکەنەوە؛ بنیادنەر، پارێزەری گەلەکەی، بەرگریکاری حەج و پیاوێک کە، سەرەڕای نفووزی بەسەر هەندێک لە گەورەترین شارەکانی جیهانی ئیسلامیدا، ڕەتی کردەوە واز لە ناسنامە کوردییەکەی بهێنێت.
بۆ گەلی کورد، بەدر کوڕی حەسەنویە باشترین لایەنی فەرمانڕەوایی کوردی دەنوێنێت: فەرمانڕەوایەک کە هێزی سەربازی، زیرەکیی سیاسی، دەستکەوتی بەڕێوەبردن و گرنگیدانی ڕاستەقینە بە ڕەعیەتەکانی پێکەوە کۆ کردەوە. فەرمانڕەواییە 30 ساڵەکەی سەردەمی زێڕینی بنەماڵەی حەسەنویی و یەکێک لە لووتکەکانی مێژووی سیاسیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو.
پرسیارە باوەکان
بەدر کوڕی حەسەنویە کێ بوو؟
بەدر کوڕی حەسەنویە (فەرمانڕەوایی: 979–1013 ز) گەورەترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی حەسەنویی کورد و کوڕی حەسەنویە، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، بوو. میرنشینەکەی گەیاندە فراوانترین ئاستی خۆی، بازاڕێکی لە هەمەدان بنیاد نا، پارەی بۆ ڕێگەی حەج دابین کرد، نازناوی ناسیرەددەولەی بەدەست هێنا و مێژوونووسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە «فەرمانڕەوایەکی نمونەیی» یادی دەکەنەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Badr ibn Hasanwayh — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Badr_ibn_Hasanwayh).
Hasanwayhid dynasty — Britannica (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).