هیلال کوڕی بەدر کێ بوو؟
هیلال کوڕی بەدر فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەیی بوو؛ کوڕی بەناوبانگترین کەسایەتیی بنەماڵەکە، بەدر کوڕی حەسەنویە، کە بەهۆی پشتیوانیی نائاساییی لە شاعیر و زانایانەوە لە تەواوی جیهانی ئیسلامیدا ناسراو بوو. هیلال کوڕی بەدر لە قۆناغی دوای فەرمانڕەواییی باوکی یان لە ماوەی فەرمانڕەواییی باوکیدا حوکمی میرنشینی حەسەنویەییی لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی کرد (لوڕستانی ئەمڕۆ، ئێران)؛ نوێنەرایەتیی بەردەوامیی بنەماڵەیی یەکێک لە بەناوبانگترین خانەدانە کوردییە فەرمانڕەواکانی زاگرۆس لە سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلامدا دەکرد. بنەماڵەی حەسەنویەیی خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە حەسەنویە دایمەزراند و لە نزیکەی 950 زایینییەوە ناوچە بەرزەکانی زاگرۆسی ناوەندی (لوڕستانی ئەمڕۆ، ئێران) کۆنترۆڵ دەکرد. بەناوبانگترین فەرمانڕەوایان بەدر کوڕی حەسەنویە بوو، کە بەهۆی پشتیوانیی نائاساییی لە شاعیر و زانایانەوە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامی ناسراو بوو. فەرمانڕەوا دواترەکانی حەسەنویەیی، لەوانە هیلال کوڕی بەدر و کوڕەکەی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، دوای مردنی بەدر لە 1014 زایینی تا کۆتاییی یەکجارەکیی بنەماڵەکە بوونیان لە زاگرۆس پاراست.
مێژوونووسانی کورد هیلال کوڕی بەدر بەو کوڕە دەزانن کە دوای یان هاوشانی بەدری بەناوبانگ بنەماڵەی حەسەنویەییی بەردەوام کرد و لە ساڵە کۆتایییەکانی بنەماڵەکەدا فەرمانڕەواییی کوردیی لە زاگرۆسی ناوەندی پاراست. چیرۆکی ئەو لە میراتە مەزنەکەی باوکی لێک جیا ناکرێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
هیلال کوڕی بەدر فەرمانڕەوایەکی کوردی حەسەنویەییی زاگرۆسی ناوەندی و کوڕی بەدر کوڕی حەسەنویەی بەناوبانگ بوو.
لە قۆناغی فەرمانڕەواییی بەدر کوڕی حەسەنویە یان دوای ئەو فەرمانڕەواییی بنەماڵەکەی کرد (مردن: 1014 زایینی).
حەسەنویەییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوون کە پێش هەموو شتێک بە پشتیوانیی نائاساییی بەدر کوڕی حەسەنویە لە شاعیر و زانایان ناسراو بوون.
ناوەندی هەرێمەکەیان شاپوور خواست بوو (خوڕەمئابادی ئەمڕۆ، لوڕستان، ئێران) لە زاگرۆسی ناوەندی.
مێژوونووسانی کورد حەسەنویەییەکان بە یەکێک لە دیارترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی کولتوورییەوە دەزانن.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
فەرمانڕەوایی دوای بەدر کوڕی حەسەنویە
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
هیلال کوڕی بەدر کوڕی بەدر کوڕی حەسەنویە بوو، بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی حەسەنویەیی و یەکێک لە بەناوبانگترین کەسایەتییە کوردەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام. لە دەرباری فەرمانڕەوایەکدا گەورە بوو کە بەهۆی دەستکراوەییی بەرامبەر شاعیر و زانایان لە تەواوی جیهانی ئیسلامیدا ناسراو بوو؛ نازناوەکانی ئەو، ناسیرەددەولە و بەدرولئەعجەم («بەدری ناعەرەب»)، ناوبانگە نائاساییەکەیان ڕەنگ دەدایەوە. کوڕی ئەم جۆرە کەسایەتییەک بوون هەم بە میراتبردنی شکۆیەکی نائاسایی بوو و هەم ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەرێک کە گەیشتن پێی نزیکەی مەحاڵ بوو.
حەسەنویەییەکان لە شاپوور خواستەوە (خوڕەمئابادی ئەمڕۆ، لوڕستان) فەرمانڕەواییی ناوچە بەرزەکانی زاگرۆسی ناوەندییان دەکرد؛ شارێکی شاخاویی ستراتیژی کە ڕێڕەوە شاخاوییەکانی نێوان دەشتە نزمییەکانی عێراق و دەشتی بەرزی ئێرانی کۆنترۆڵ دەکرد. هیلال کوڕی بەدر لەم میرنشینە شاخاوییەدا گەورە بوو و بەرپرسیارێتیی پاراستنی بنەماڵە فەرمانڕەواکەی باوکی بۆ بە میرات مابووەوە.
پاشخانی مێژوویی
سەردەمی هیلال کوڕی بەدر هاوکات بوو لەگەڵ ساڵە کۆتایییەکانی سەردەمی بۆیی و سەرەتای گۆڕانی سەلجووقیی جیهانی ئیسلامی. بنەماڵەی حەسەنویەیی یەکێک بوو لە چەندین دەوڵەتی کوردی کە لەو بارودۆخەدا گەشەیان کردبوو کە پارچەپارچەبوونی سیاسیی بۆیی دروستی کردبوو. کاتێک سەلجووقییەکان لە دەیەکانی 1040ەکان و 1050ەکاندا دەسەڵاتیان چەسپاند، میرنشینە کوردییە شاخاوییەکانی زاگرۆس ڕووبەڕووی فشاری نوێ بوونەوە.
بارودۆخە دیاریکراوەکانی فەرمانڕەواییی هیلال کوڕی بەدر لە سەرچاوە بەجێماوەکاندا بە تەواوی بەڵگەدار نەکراون. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە ئەو بەشێک بوو لە قۆناغە کۆتایییەکەی بنەماڵەی حەسەنویەیی و هەوڵی دەدا دوای مردنی کەسایەتیی دیاریکەری بنەماڵەکە فەرمانڕەواییی کوردی لە زاگرۆس بپارێزێت.
فەرمانڕەوایی دوای بەدر کوڕی حەسەنویە
تەحەدای جێنشینبوونی کەسایەتییەکی مەزن
جێنشینبوونی فەرمانڕەوایەک بە پێگەی بەدر کوڕی حەسەنویە یەکێک بوو لە پڕتەحەداترین میراتەکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. بەدر بۆ 35 ساڵ فەرمانڕەواییی کردبوو، شاعیرانی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامییەوە بۆ خۆی ڕاکێشابوو و ناوبانگێکی دروست کردبوو کە لە بەغداوە تا قاهیرە بڵاو بووەوە. کوڕەکەی، هیلال کوڕی بەدر، هەم شکۆی ئەم میراتە و هەم تەحەدای کرداریی پاراستنی میرنشینێکی شاخاویی زاگرۆسی بۆ بە میرات مابووەوە، لە ژێر بارودۆخە سیاسییە گۆڕاوەکانی سەرەتای سەدەی 11.
نەریتی کوردیی باجەلان
ڕەگی بنەماڵەی حەسەنویەیی لە هۆزی کوردیی باجەلاندا بناغەیەکی ڕەوایەتیی خۆجێیی پێ بەخشی کە لە هەر فەرمانڕەوایەکی تاک تێدەپەڕی. پەیوەندیی کوردە باجەلانەکان بە زاگرۆسی ناوەندییەوە، خاکە هۆزییەکەیان و قەڵا شاخاوییەکانیان و دۆڵە کشتوکاڵییەکانیان، بناغەی پتەوی بنیاتنانی بنەماڵەکە بوو. فەرمانڕەواییی هیلال کوڕی بەدر لەم هەرێمەدا، هەرچەندە پڕتەحەدا بێت، پشتی بەم بناغە قووڵە هۆزی و خاکییە بەست.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
ڕیزبەندیی کاتیی ورد و وردەکارییە ژیاننامەییەکانی فەرمانڕەواییی هیلال کوڕی بەدر بە تەواوی لە سەرچاوە مێژووییەکانەوە بەدەست نایەنەوە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینانی حەسەنویەییدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک کوڕی بەدر کوڕی حەسەنویە و فەرمانڕەوایەکی زاگرۆسی ناوەندی؛ لە هەمان کاتدا دان بە سنوورداریی بەڵگە بەجێماوەکاندا دەنێن.
میراتی بنەماڵەی حەسەنویەیی هەندێک جار تەنها لە بەدر کوڕی حەسەنویەدا کورت دەکرێتەوە. مێژوونووسانی کورد تەواوی بنەماڵەکە، لەوانە هیلال کوڕی بەدر و زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، لە پاشخانەکەیدا دەخەنە ڕوو وەک بەشێک لە نەریتێکی تەواوی سیاسیی کوردیی زاگرۆس، کە لە دامەزراندنی حەسەنویەوە تا کۆتاییی یەکجارەکیی بنەماڵەکە بەردەوام بوو.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی هیلال کوڕی بەدر لە میراتی باوکی لێک جیا ناکرێتەوە. وەک کوڕی بەناوبانگترین پشتیوانی کوردیی زانست لە سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلامدا، ئەو بنەماڵەیەی بەردەوام کرد کە ناوەکەی لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا هاوواتای دەستکەوتی کولتووریی کوردی بوو. میراتی حەسەنویەیی، پشتیوانیی کوردی و فەرمانڕەواییی زاگرۆس و پێشکەوتووییی شارستانی، لەلایەن حەسەنویەوە بنیاد نرا، بەدر شکۆی پێ بەخشی و هیلال کوڕی بەدر و زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر بەردەوامیان کرد.
بۆ گەلی کورد، هیلال کوڕی بەدر بەشێکە لە چیرۆکە تەواوەکەی حەسەنویەیی؛ خێزانێک لە فەرمانڕەوا کوردەکانی زاگرۆس کە نیشانیان دا فەرمانڕەواییی کوردی لە شاخەکاندا دەتوانێت هێزی سەربازی لەگەڵ پێشکەوتووییی کولتووری پێکەوە ببەستێت بۆ بەرهەمهێنانی یەکێک لە بەناوبانگترین دەربارەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام. ئەو میراتە هی گەلی کوردە.
پرسیارە باوەکان
هیلال کوڕی بەدر کێ بوو؟
هیلال کوڕی بەدر فەرمانڕەوایەکی کوردی حەسەنویەییی چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی و کوڕی بەدر کوڕی حەسەنویەی بەناوبانگ بوو. لە قۆناغی دوای مردنی باوکی (1014 زایینی) فەرمانڕەواییی بنەماڵەکەی کرد و لە ساڵە کۆتایییەکانی بنەماڵەکەدا فەرمانڕەواییی کوردیی حەسەنویەییی لە زاگرۆس پاراست. مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە نەریتە تەواوەکەی فەرمانڕەواییی بنەماڵەیی کوردیی حەسەنویەیی دەزانن.
بەدر کوڕی حەسەنویە کێ بوو؟
بەدر کوڕی حەسەنویە (مردن: 1014 زایینی) بەناوبانگترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەییی زاگرۆسی ناوەندی بوو. نازناوەکانی ناسیرەددەولە و بەدرولئەعجەمی هەبوو و بەهۆی پشتیوانیی نائاساییی لە شاعیر و زانایانەوە لە تەواوی جیهانی ئیسلامیدا ناسراو بوو. فەرمانڕەواییی 35 ساڵەی ئەو بە سەردەمێکی زێڕینی دەستکەوتی کولتووریی کوردی لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا دەزانرێت.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Hasanwayhids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.