بنەماڵەی مەروانی: سەردەمێکی زێڕینی کوردی لە دیاربەکر و جەزیرە (983–1085)

پێشەکی

بۆ کەمێک زیاتر لە سەدەیەک، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد یەکێک لە بەرچاوترین قەوارە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاستی بنیاتی نا. مەروانییەکان، کە موسڵمانی سوننی و لە ڕووی ڕەچەڵەکی هۆزییەوە کوردی حومەیدی بوون و لە شوانێکی توندەوە هاتبوون کە بووبوو بە جەنگاوەر و باد کوڕی دوستەک ناوی بوو، لە ساڵی 983 تا 1085 فەرمانڕەواییی ناوچەی دیاربەکری میزۆپۆتامیای سەروویان کرد. پایتەختەکەیان لە مەیافارقین، سیلوانی ئەمڕۆ، بوو بە ناوەندێکی زانست و تەلارسازی و پێکەوەژیانی نێوان ئایینەکان. دەربارەکەیان پێشوازیی لە پزیشکە مەسیحییە سریانییەکان و شاعیرە فارسییەکان و زانا عەرەبەکان دەکرد. شارەکانیان، ئامید (دیاربەکری ئەمڕۆ) و حیسن کەیفا (حەسەنکەیف) و ئەخڵات و مەلازگرد، کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییەکانیان دەکرد کە ئەناتۆڵیا و ئێران و سووریایان پێکەوە دەبەستەوە.

مێژوونووسان زۆرجار سەردەمی مەروانی وەک «ماوەیەکی نێوانی» لە مێژووی درێژی دیاربەکردا دەناسێنن؛ ماوەیەکی دەگمەنی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ڕێژەیی، کە لە پێشەوە توندوتیژیی حەمدانی و لە دواوە ئاژاوەی سەلجوقی و تورکمانی سنووری بۆ دادەنێت. لە ماوەی فەرمانڕەواییی پەنجا ساڵەی نەسرەدەولە ئەحمەد (1011–1061)، سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە، مەروانییەکان پرد و کتێبخانە و چاودێریگەی ئەستێرەناسی و نەخۆشخانە و قەڵایان بنیاتی نا، پەنایان دا بە پەنابەرە سیاسییەکان، لەوانە خەلیفەیەکی عەباسیی داهاتوو، و سەرکردایەتیی ئەوەیان کرد کە ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، تۆمارنووسی مێژووییی کورد، بە گەشەی هونەر و زانست و بازرگانی و باوەڕ ناوی بردووە.

ئەمە چیرۆکی دووەم بنەماڵەی مەزنی فەرمانڕەوای کوردە لە «پشووە کوردییەکە»ی سەدەی یازدەیەمدا، لە پاڵ شەدادییەکان، هاوسەردەمە قەفقازییەکانیان، و حەسنەوەییەکانی زاگرۆس. هەروەها چیرۆکی ئەو پاشایەتییە کوردییەیە کە سەدەی زێڕینی بە دیاربەکر بەخشی.

ڕەچەڵەک: شوان و جەنگاوەرێکی کورد لە سنووری ئیمپراتۆریاکان

بنەماڵەی مەروانی لە پەرتەوازەییی سیاسیی کۆتاییی سەدەی دەیەمدا سەری هەڵدا، کاتێک ئیمپراتۆریای بوەیهی کە زاڵ بوو بەسەر عێراق و ڕۆژئاوای ئێراندا، دەستی بە هەڵوەشانەوە کرد. مەرگی عەزودەدەولە، میری مەزنی بوەیهی، لە ساڵی 983 بۆشایییەکی دەسەڵاتی لە سەرانسەری ناوچەی دیاربەکردا دروست کرد؛ سنووری دیجلەی سەروو کە لە دەریاچەی وانەوە بەرەو باشوور تا دەشتی جەزیرە دەڕۆیشت. جەنگاوەرێکی کورد بە ناوی ئەبووشوجاع باد کوڕی دوستەک هەنگاوی نا بۆ ناو ئەو بۆشاییە.

سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، لەوانە ئێلیاسی نسیبین، تۆمارنووسی مێژووییی سریانی، و شەرەفخانی بەدلیسی، مێژوونووسی کوردی سەردەمێکی زۆر دواتر، کۆکن لەسەر ئەوەی باد لە سەرەتایەکی سادەدا شوانێکی کوردی حومەیدی بوو، پێش ئەوەی چەک هەڵبگرێت و شوێنکەوتووانێکی هۆزی کۆ بکاتەوە. هەم سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی سەدەکانی ناوەڕاست و هەم توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکان بەردەوام ناسنامەی کوردیی بنەماڵەکە پشتڕاست دەکەنەوە. هەرچەندە چەند وتارێک لە ئینسایکلۆپیدیای ئێراندا خوێندنەوەی جیاوازی هەندێک بانگەشەی ڕەچەڵەکیان تۆمار کردووە، کۆدەنگیی زاڵ لە بەرهەمەکانی بۆزوۆرث و مینۆرسکی و هایدەمان و نەریتی هاوچەرخی مێژوونووسیی کوردیدا ئەوەیە کە مەروانییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوون کە لە هاوپەیمانیی حومەیدییەوە هاتبوون.

ئەبووشوجاع باد کوڕی دوستەک کەمێک دوای مەرگی عەزودەدەولە لە ساڵی 983 شاری مەیافارقینی گرت، کە لە سەردەمی بیزەنتەدا مارتیڕۆپۆلیس و ئەمڕۆ سیلوانە، و بنەماڵەکەی دامەزراند. کۆنترۆڵەکەی بەسەر ئامید (دیاربەکر) و ئەخڵات و نسیبین و زنجیرەیەک قەڵای کەنارە باکوورییەکانی دەریاچەی واندا فراوان کرد. لە ماوەی شەڕە ناوخۆییە مەزنەکەی بیزەنتە لە ساڵانی 987–989، ڕاپەڕینی بارداس فۆکاس دژ بە ئیمپراتۆر بازیل II، باد سوودی لە ئاژاوەکە وەرگرت بۆ پەلاماردانی دەشتی مووش لە میرنشینی ئەرمەنیی تارۆن، کە بیزەنتە لە ساڵی 966 خستبوویە سەر خاکەکەی. میرنشینی مەروانی لە سەرەتاییترین شێوەیدا دەوڵەتێکی سنووریی سوارەی کورد بوو کە لە پەراوێزە ناکۆکی لەسەرەکانی جیهانە بوەیهی و بیزەنتی و حەمدانییەکاندا پێک هاتبوو.

ژیانی سیاسی و سەربازیی باد لە ساڵی 990 کۆتایی هات، کاتێک هاوپەیمانییەکی هێزە عەرەبە حەمدانی و عوقەیلییەکان بۆسەیان بۆ نایەوە و لە شەڕدا کوشتیان. ڕەنگە بنەماڵەکە لەگەڵ دامەزرێنەرەکەیدا کۆتایی هاتایە. کوڕێکی برا یان خوشکی باد ڕزگاری کرد.

نەوەی دامەزراندن: حەسەن کوڕی مەروان و ڕێکخستنەوە (990–997)

دوای مەرگی باد، گەورەترین کوڕی برا یان خوشکەکەی، ئەبووعەلی حەسەن، کوڕی مەروان کوڕی کاک، لە حیسن کەیفا (حەسەنکەیفی ئەمڕۆ) گەڕایەوە، هاوسەرگیریی لەگەڵ بێوەژنەکەی مام یان خاڵی کرد، پاشماوەکانی هاوپەیمانیی هۆزیی بادی کۆ کردەوە و پەلامارێکی پێچەوانەی دەست پێ کرد کە مەیافارقین و ئامیدی لە حەمدانییەکان گرتەوە. زۆرێک لە سەرچاوەکانی دواتر حەسەن کوڕی مەروان بە ڕێکخەری ڕاستەقینەی بنەماڵەکە دادەنێن؛ ئەو پیاوەی ئەوەی باد دەستی پێ کردبوو چەسپاند و ناوی بنەماڵەی فەرمانڕەوای بە بنەماڵەکە بەخشی.

حەسەن تەنها حەوت ساڵ (990–997) فەرمانڕەواییی کرد. بەڵام لەو ماوە کورتەدا دامەزراوە سیاسییەکانی میرنشینەکەی گەڕاندەوە، دەسەڵاتەکەی بەسەر شارە سەرەکییەکانی دیاربەکردا مسۆگەر کرد و کاری گشتیی کرد، لەوانە نۆژەنکردنەوەی بەرچاوی دەروازەی چیای ئامید (داغ کاپیسی) لە ساڵی 996، کە بەردنووسەکانی هەتا ئێستا ماونەتەوە. لە ساڵی 997 لە ئامید تیرۆر کرا؛ یەکەم بوو لە دوو فەرمانڕەوای مەروانیی یەک لە دوای یەک کە کوژران؛ مەترسییەکی دووبارەبووەوە لەم پاشایەتییە سنوورییە ناسەقامگیرەدا.

براکەی سەعید جێی گرتەوە و نازناوی فەرمانڕەواییی مومەهیدەدەولەی هەڵبژارد.

دیپلۆماسی و مانەوە: مومەهیدەدەولە سەعید (997–1011)

مومەهیدەدەولە سەعید لە کاتی تیرۆرکردنی براکەیدا والیی جەزیرە (جزیر) بوو. وەک میر، دیپلۆماتێکی لێهاتوو بوو و سیاسەتی دەرەکییەکەی ڕێگای لە ناو ئەو بارودۆخە مەترسیدارەدا دەدۆزییەوە کە لە نێوان ئیمپراتۆریای بیزەنتە لە ژێر فەرمانڕەواییی بازیل II، میرنشینی بوەیهیی عێراق، خەلافەتی فاتیمیی میسر و بنەماڵە فەرمانڕەوا عەرەبە حەمدانی و عوقەیلییەکانی جەزیرەدا هەبوو.

کاریگەرترین دەستکەوتەکەی ئەو ئاشتییە بوو کە لە ڕێگەی دانوستان لەگەڵ بیزەنتە بەدەستی هێنا. دوای هەڵمەتە سزادەرەکانی بازیل II لە دەوروبەری دەریاچەی وان لە کۆتاییی دەیەی 990ەکاندا، مومەهید ملکەچبوونی فەرمیی بە ئیمپراتۆر پێشکەش کرد. لە ساڵی 1000 ز، کاتێک بازیل لە کیلیکیاوە گەشتێکی کرد بۆ خستنە ناو دەسەڵاتی خۆیەوەی خاکەکانی داڤید IIIی تاۆ، کە مردبوو، مومەهید بە خۆی چاوی پێ کەوت و پلە بەرزە بیزەنتییەکانی ماگیسترۆس و دوکسی ڕۆژهەڵاتی پێ بەخشرا. پەیوەندییەکە نائاسایی بوو؛ میرێکی موسڵمانی کورد پلەی سەربازیی بیزەنتیی هەڵدەگرت. بەڵام ئاستێک لە ڕەوایەتی و پاراستنی بە مەروانییەکان بەخشی لە بەرامبەر هێزە عەرەب و ئێرانییەکانی دەوروبەریاندا.

مومەهید سوودی لەم ماوەی ئارامییە وەرگرت بۆ ئەنجامدانی کارە گشتییە گەورەکان. دیوارەکانی مەیافارقینی نۆژەن کردەوە، کە بەردنووسێکی یادکردنەوەی ئەو کارە هەتا ئێستا ماوەتەوە، قەڵابەندییەکانی دووبارە بنیاتی نا و ژێرخانی شارەکەی پەرە پێ دا. فەرمانڕەواییەکەی بنەمای ئەو گەشە کولتووری و ئابوورییەی دانا کە دواتر لە سەردەمی براکەیدا هات.

ئەویش تیرۆر کرا. لە ساڵی 1011، شەروین کوڕی محەمەد، غوڵامی مومەهید، واتە سەربازی کۆیلە، ئەوی کوشت. شەروین بۆ ماوەیەکی کورت بانگەشەی تەختەکەی کرد، بە پێی بنەمایەکی کۆنی تورکی کە بە پێی ئەوە کوژەری فەرمانڕەوا دەبوو بە جێنشینی ڕەوای. بنەماڵەی مەروانی ئەمەی ڕەت کردەوە و نزیکەی دەستبەجێ شەروینی لە دەسەڵات لادا. ئەحمەد، براکەی مومەهید، چووە سەر تەخت و بۆ پەنجا ساڵ فەرمانڕەواییی کرد.

سەردەمی زێڕین: نەسرەدەولە ئەحمەد (1011–1061)

فەرمانڕەواییی پەنجا ساڵەی نەسرەدەولە ئەحمەد ناوەندی چیرۆکی مەروانییەکانە. بە هەر پێوەرێک، فەرمانڕەواییەکەی یەکێکە لە درێژخایەنترین و سەقامگیرترین و بەرهەمدارترین قۆناغەکان لە ڕووی کولتوورییەوە لە مێژووی میزۆپۆتامیای سەرووی سەدەکانی ناوەڕاستدا. مێژوونووسانی هاوچەرخ بەردەوام وەک سەردەمی زێڕینی مەروانی دەیناسێنن.

تەلارسازی و کارە گشتییەکان. نەسرەدەولە بە نۆژەنکردنەوەی مەیافارقین ئەوی کرد بە یەکێک لە شارە مەزنەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست. قەڵایەکی نوێی لەسەر ئەو گردە بنیاتی نا کە کڵێسای مەریەمی پاک تیایدا بوو. پرد و گەرماوی گشتی (حەمام) و میوانخانە (کاروانسەرا) و سیستەمی ئاو و باخ و نەخۆشخانەی بنیاتی نا. چاودێریگەی ئەستێرەناسیی شارەکەی نۆژەن کردەوە. چەندین قوڵڵەی دیوارەکانی ئامیدی نۆژەن کردەوە یان دووبارە بنیاتی نان؛ کارێک کە ئەمڕۆ لە قەڵابەندییە بەناوبانگەکانی بازاڵتی ڕەشی دیاربەکردا هەر دیارە، کە دوای دیواری مەزنی چین درێژترین دیواری بەردەوامی شارن لە جیهاندا. شارۆچکەی نوێی نەسرییەی لە کەناری ڕووباری باتمان دامەزراند، کە دواتر بە ئەلمەعدەن ناسرا (مەعدەن لە تورکیای ئەمڕۆ).

پشتیوانی لە زانست. دەرباری نەسرەدەولە لە مەیافارقین زانا و شاعیر و پزیشک و مێژوونووسی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامییەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشا. بانگهێشتی بنەماڵەی ئیبن ئەلئەثیر، مێژوونووس، و تەهامی، شاعیری فارسی، و ئیبن بەتلان، فەیلەسوف و پزیشکی بەغدایی، کرد؛ ئەو مەسیحی بوو و لە ساڵی 1059 گەیشتە مەیافارقین و نامە پزیشکییەکەی بە ناوی «دەعوەت ئەلئەتیبا» («خوانی پزیشکان») پێشکەش بە نەسرەدەولە کرد. ئیبن بەتلان بە وتەیەکی ناسراو باسی لەوە کردووە کە لە ژێر فەرمانڕەواییی میرەکەدا تاعون دەگمەن بوو و کاروباری پزیشکان لە کار دەکەوت، چونکە دانیشتووان زۆر تەندروست بوون. لە مزگەوتە مەزنەکانی مەیافارقین و ئامید کتێبخانە دامەزران و پەنابەرە سیاسییەکان، لەوانە موقتەدی (1075–1099)، خەلیفەی عەباسیی داهاتوو، لە دەرباری مەروانیدا پەنایان دۆزییەوە.

پێکەوەژیانی نێوان ئایینەکان. فەرمانڕەواییی نەسرەدەولە بە هاوئاهەنگیی نێوان نوخبەی کوردیی فەرمانڕەوا، زۆرینەی موسڵمانی دانیشتووان و کۆمەڵگە گەورە مەسیحییە سریانی و ئەرمەنییەکانی میزۆپۆتامیای سەروو لە یاد ماوەتەوە. میرە مەروانییەکان پەیوەندیی کەسییان لەگەڵ پاتریارکە سریانییەکان پەرە پێ دەدا و پێشوازییان لە زانا مەسیحییەکان لە دەربارەکەیاندا دەکرد. توێژینەوەکەی ئەفرێم عیسا یوسف بە ناوی «میرە مەروانییە کوردەکان و زانایانی سریانی» قووڵاییی ئەم ئاڵوگۆڕە کولتوورییە تۆمار دەکات.

سیاسەتی دەرەکی. لێهاتووییی دیپلۆماسیی نەسرەدەولە بنەماڵەکەی لە بەرامبەر هەڕەشە هەڵکشاوەکاندا بەردەوام ڕاگرت. لە ساڵی 1026 هێزەکانی شاری ئەدێسا (ڕوها)یان گرت؛ ڕووداوێک کە بار عێبرایۆس، مێژوونووسی سریانی، تۆماری کردووە. لە ساڵی 1031، گێۆرگ مەنیاکێس، سەرداری بیزەنتی، ئەدێسای گرتەوە. بەڵام لە ساڵی 1032، نەسرەدەولە هێزێکی 5,000 سوارەی بە فەرماندەییی بال، فەرماندە کوردەکەی، نارد بۆ گرتنەوەی شارەکە؛ ڕووداوێک کە بە داواکاریی بال لە گەورەکەی بەناوبانگە: «ئەگەر دەتەوێت فەرمانڕەواییەکەت لە کێرتەستان (کوردستان) بپارێزیت». بەپێی ئەوەی ڕاگەیەنراوە، ئەمە کۆنترین بەکارهێنانی ناسراوی «کوردستان»ە وەک زاراوەیەکی سیاسی و خاکی. ئەدێسا لە ساڵی 1033 دیسان دەستی گۆڕی و گەڕایەوە دەستی بیزەنتە، بەڵام پێگەی مەروانییەکان لە فوراتی سەروو مایەوە.

داننان بە سەلجوقییەکان. لە ساڵی 1054، نەسرەدەولە تۆغرولبەگ، سوڵتانی سەلجوقی، وەک فەرمانڕەوای باڵای خۆی ناسی؛ ملکەچبوونێکی حەتمی بە لەبەرچاوگرتنی هێزی هەڵکشاوی تورکمان کە بەرەو ڕۆژئاوا بە ناو ئێران و عێراقدا دەڕۆیشت. خاڵە سەرەکییەکە ئەوە بوو کە خاکەکانی خۆی پاراست. مەروانییەکان بوون بە فەرمانڕەوای ژێردەستی سەلجوقی، بەڵام خۆبەڕێوەبردنیان لە دیاربەکر پاراست.

کاتێک نەسرەدەولە لە ساڵی 1061 مرد، بنەماڵەکە لە ڕووی خاک و کولتوورەوە لە لوتکەدا بوو. داکشانی دواتر توند بوو.

داکشان: نیزامەدەولە نەسر (1061–1079)

نیزامەدەولە نەسر پاشایەتییەکی بەهێز و خۆشگوزەران و پڕجوڵەی کولتووریی لە باوکی بە میرات وەرگرت. نەیتوانی بیپارێزێت. لە ماوەی فەرمانڕەواییی هەژدە ساڵەکەیدا، خۆبەڕێوەبردنی مەروانی بەردەوام لە ژێر فشاری سەلجوقی و کۆمەڵبەندیی ناوخۆی دەربار و هەڵکشانی دەسەڵاتی نیزامولمولک، وەزیرە بەناوبانگەکەی سەلجوقی، کەم دەبووەوە. هۆزە تورکمانییەکان، کە فراوانبوونی سەلجوقی بەرەو ڕۆژئاوا پاڵی پێوە نابوون، بە ڕێژەیەکی هەر زیاتر پەلاماری خاکە مەروانییەکانیان دەدا. دەسەڵاتی بیزەنتە لە سنووری ئەناتۆڵیا بە سەرکەوتنەکانی ئەلپ ئەرسەلان تێک دەشکا، کە دیارترین نموونەکەی لە مەلازگرد لە ساڵی 1071 بوو، و ئەو هاوسەنگییە سیاسییەی پاشایەتیی نەسرەدەولەی ڕاگرتبوو لە دەوروبەری کوڕەکەیدا هەڵوەشا.

سەرەڕای ئەمە، نیزامەدەولە بۆ نزیکەی دوو دەیە بنەماڵەکەی یەکگرتوو ڕاگرت و پشتیوانیی باوکی لە زانایان و تەلارسازان بە شێوەیەکی سنووردارتر بەردەوام کرد. لە ساڵی 1079 مرد و تەختەکەی بۆ کوڕەکەی، مەنسور، بەجێ هێشت؛ لەگەڵ پاشایەتییەک لە لێواری لەناوچووندا.

کۆتاییی بنەماڵەکە: ناسیرەدەولە مەنسور و خیانەتەکەی ئیبن جەهیر (1079–1085)

ناسیرەدەولە مەنسور، دوا میری مەروانی، تەنها شەش ساڵ فەرمانڕەواییی کرد. کۆتاییەکە لە مەیدانی شەڕەوە نەهات، بەڵکو لە ڕێگەی خیانەتی سیاسییەوە هات. ئیبن جەهیر، وەزیرێکی پێشووی مەروانی کە لە مەروانییەکان جیا بووبووەوە و ڕووی کردبووە بەغدا، سوڵتان مەلیکشاه Iی سەلجوقی و وەزیرەکەی، نیزامولمولکی، قایل کرد ڕێگە بدەن پەلاماری مەیافارقین بدرێت. هێرشی سەلجوقی لە ساڵی 1085 هات. پایتەختەکە کەوت. ئیبن جەهیر بە خۆی دەستی بەسەر گەنجینە ئەفسانەییەکانی مەروانیدا گرت بۆ خۆی.

ناوچەی دیاربەکر خرایە ناو ئیمپراتۆریای سەلجوقییەوە. مەنسور تەنها ڕێگەی پێ درا شاری جەزیرەت ئیبن عومەر (جزیرەی ئەمڕۆ) بهێڵێتەوە؛ لەوێ ئەو و نەوەکانی بۆ چەند نەوەیەکی دیکە لە بێناوییدا بەردەوام بوون. مەلیکشاه خاکە پێشوویەکانی مەروانیی دا بە ئەرتوق بەگ، سەرداری تورکمان، و بنەماڵەی ئەرتوقیی دامەزراند کە لە سەدەی دوازدەیەمدا زاڵ بوو بەسەر دیاربەکردا. سەردەمی مەروانی کۆتایی هاتبوو.

میراتی کولتووری: دەربارێکی کوردیی پێکەوەژیان

دەرباری مەروانی لە مەیافارقین یەکێک لە ژینگە کولتوورییە جیهانییەکان بوو کە زۆرترین تێکەڵیی لە جیهانی ئیسلامیی سەدەی یازدەیەمدا هەبوو. پێنج تایبەتمەندی میراتە کولتوورییە مانەوەدارەکەی دیاری دەکەن.

تەلارسازی. جگە لە دیوارەکانی ئامید (دیاربەکر) کە هێشتا نۆژەنکردنەوەکانی مەروانییان پێوە دیارە، بنەماڵەکە لە سەرانسەری میزۆپۆتامیای سەروودا پرد و مزگەوت و قەڵا و ژێرخانی گشتیی بنیاتی نا. پردی بەناوبانگی مەلابادی بەسەر ڕووباری باتماندا لە نزیک سیلوان، ناوەکەی لە «ماڵا باد» وەرگرتووە کە بە کوردی واتای «ماڵی باد» دەدات و ئاماژەیە بۆ باد کوڕی دوستەک. زۆرێک لە بینا ماوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە سیلوان و دیاربەکر و حەسەنکەیفدا بەردکاریی سەردەمی مەروانی لەخۆ دەگرن.

زانست. دەرباری مەروانی پێشوازیی لە زانایانی هەموو کۆمەڵگەیەکی ئایینی دەکرد: پزیشکە مەسیحییەکانی وەک ئیبن بەتلان، مێژوونووسە عەرەبەکانی وەک بنەماڵەی ئیبن ئەلئەثیر، شاعیرە فارسییەکانی وەک تەهامی و تۆمارنووسە مێژووییە کوردەکان، کە دیارترینیان ئیبن ئەلئەزرەقی فارقییە. «تاریخ الفارقی»ی ئەو گرنگترین سەرچاوەی گێڕانەوەییی مێژووی مەروانی و یەکێک لە تۆمارە مێژووییە مەزنە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستە. (ژیاننامەیەکی تەواوکەری ئەم تۆمارنووسە مێژووییە لێرەش بەردەستە.) کتێبخانەکانی مەیافارقین دەستنووسی عەرەبی و سریانی و فارسییان لەخۆ دەگرت و چاودێریگەی مەیافارقین نەریتە ئەستێرەناسییەکانی سەردەمی عەباسیی بەردەوام ڕاگرت.

پێکەوەژیانی نێوان باوەڕەکان. مەروانییەکان پەیوەندییەکی بە شێوەیەکی نائاسایی نزیکیان لەگەڵ کۆمەڵگە مەسیحییە سریانی و ئەرمەنییەکانی قلمڕەوەکەیان پەرە پێ دا. پاتریارکە سریانییەکان سەردانی دەرباریان دەکرد، پزیشک و زانا مەسیحییەکان پاراستن و پشتیوانییان پێ دەبەخشرا و هاوسەرگیریی نێوان کەسایەتییە دیارە مەروانییەکان و بنەماڵە نوخبە مەسیحییەکان دەگمەن نەبوو. دیاربەکری سەدەی یازدەیەم، بە پێوەرەکانی سەردەمەکەی، کۆمەڵگەیەکی بەڕاستی فرەیی بوو؛ دەستکەوتێک کە چاودێرانی سەدەکانی ناوەڕاست و هاوچەرخ هەردووکیان بە ڕێژەیەکی زۆر دەیدەنە پاڵ سیاسەتی مەروانی.

کولتووری سەربازی. بە پێچەوانەی بنەماڵە فەرمانڕەوا بوەیهی و سەلجوقییەکانی دەوروبەریان، مەروانییەکان هەرگیز پشتیان بە غیلمانی تورکی، واتە سەربازە کۆیلەکان، نەبەست. سوپاکانیان لەسەر بنەمای سوارەی هۆزیی کورد بنیاتی نرابوون کە لە هاوپەیمانیی حومەیدی و هاوپەیمانییە هۆزییە هاوپەیمانەکانەوە دەهاتن؛ تایبەتمەندییەک کە بنەماڵەکەی لە شێوازە فراوانترەکەی ڕێکخستنی سەربازیی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست جیا دەکردەوە و دواتر ئەیووبییەکانی سەلاحەدین دووبارەیان کردەوە. لە بازنەی دەسەڵاتی مەروانیدا، کەسایەتییە دیکەکانی وەک بادی هەربوختی وەک فەرماندەی گرنگی کورد سەریان هەڵدا، کە ژیانی سیاسی و سەربازییان قووڵاییی سەرکردایەتیی کورد لە سەرانسەری میرنشینەکەدا دەنوێنێت.

بەردەوامیی درێژخایەن. هۆزی بادیکانی تورکیای ئەمڕۆ، کە کۆمەڵگەکانی هەر لە پارێزگاکانی مووش و سیلوان و دیاربەکردا ماونەتەوە، ڕەچەڵەکی خۆی بۆ باد کوڕی دوستەک، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، دەگەڕێنێتەوە. خودی ناوی «مەلابادی» یادی دامەزرێنەرەکە لە دیمەنی ناوچەکەدا دەپارێزێت. میراتی بنەماڵەی مەروانی تا سەردەمی هاوچەرخ ڕاستەوخۆ و نەوە بە نەوە و بەرجەستە بوو.

جێگە لە مێژووی کورددا

مەروانییەکان لە تۆمارە مێژووییەکانی کورددا جێگەیەکی ناوەندییان هەیە. لەگەڵ بنەماڵەی شەدادیی قەفقاز و بنەماڵەکانی حەسنەوەیی و عەنازیی زاگرۆس، قەوارە سیاسییە سەرەکییە کوردییەکانی ئەوە پێک دەهێنن کە بە «پشووە کوردییەکە» ناوی لێ دەبرێت؛ ماوەی نزیکەی ساڵانی 950 تا 1150 ز، کاتێک بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان لە قەفقازەوە تا کەنداوی فارس، کۆنترۆڵی بەشە فراوانەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیان دەکرد.

مەروانییەکان لقی ڕۆژئاوایی و میزۆپۆتامیاییی ئەم گەشە کوردییە دەنوێنن. لە کاتێکدا شەدادییەکان حوکمی ئەڕانی شاخاوییان دەکرد و لەسەر ناوچەی ناوەندیی ئەرمەنییە بەگراتییەکان دەیانجەنگا، مەروانییەکان حوکمی دەشتە کشتوکاڵییە بەپیتەکانی میزۆپۆتامیای سەروو و ناوچەی بازرگانیی دیجلە و فوراتیان دەکرد. لە کاتێکدا شەدادییەکان لە ئانیی ئەرمەنی مزگەوتیان بنیاتی دەنا، مەروانییەکان لە مەیافارقینی مەسیحیی سریانی کتێبخانە و پردیان بنیاتی دەنا. هەردووکیان هەمان شێواز دەنوێنن: بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە سەرکردایەتیی دەوڵەتێکی تێکەڵی کولتووری دەکات بە پێکهاتەی بەهێزی ئێرانی و عەرەبی و مەسیحیی ناوخۆیی.

بۆ دیاربەکری ئەمڕۆ، گەورەترین شاری خاوەن زۆرینەی کورد لە جیهانی ئەمڕۆدا، سەردەمی مەروانی وەک سەردەمێکی بنەڕەتی لە یاد ماوەتەوە. دیوارە بەناوبانگەکانی بازاڵتی ڕەشی شارەکە بەردنووسی مەروانییان لەسەرە، پردە ماوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە سیلوان و دۆڵی دیجلە بۆ سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکە دەگەڕێنەوە و یادەوەریی کولتووریی مەیافارقین وەک پایتەختێکی کوردی لە مێژوونووسیی کوردیدا هەر بەهێزە. ئەو «ماوەی نێوانی»یەی مەروانی لە سەدەی یازدەیەمدا یەکێکە لە بەهێزترین بنەما مێژووییەکانی بوونی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروودا.

ڕیزبەندیی کاتی

983 ز — باد کوڕی دوستەک مەیافارقین و ئامید دەگرێت و بنەماڵەکە دادەمەزرێنرێت. 987–989 — باد لە ماوەی ڕاپەڕینی بارداس فۆکاس دژ بە بیزەنتەدا پەلاماری مووش لە تارۆن دەدات. 990 — باد لە شەڕدا بە دەستی هاوپەیمانییەکی حەمدانی و عوقەیلی دەکوژرێت؛ حەسەن کوڕی مەروان جێی دەگرێتەوە. 996 — حەسەن دەروازەی چیای ئامید نۆژەن دەکاتەوە. 997 — حەسەن تیرۆر دەکرێت؛ مومەهیدەدەولە سەعید جێی دەگرێتەوە. 1000 — مومەهید لە نزیک دەریاچەی وان چاوی بە بازیل II دەکەوێت و پلەکانی ماگیسترۆس و دوکسی ڕۆژهەڵات وەردەگرێت. 1011 — مومەهید بە دەستی شەروین، غوڵامەکەی، تیرۆر دەکرێت؛ نەسرەدەولە ئەحمەد جێی دەگرێتەوە. 1026 — نەسرەدەولە ئەدێسا دەگرێت. 1031 — گێۆرگ مەنیاکێس، سەرداری بیزەنتی، ئەدێسا دەگرێتەوە. 1032 — بال، فەرماندەی مەروانی، ئەدێسا دەگرێتەوە و لە نامەکانیدا زاراوەی «کوردستان» بەکار دەهێنێت. 1033 — ئەدێسا دیسان دەکەوێتە دەست بیزەنتە. 1054 — نەسرەدەولە تۆغرولبەگ وەک فەرمانڕەوای باڵای سەلجوقی دەناسێت. 1059 — ئیبن بەتلان دەگاتە مەیافارقین و نامە پزیشکییەکەی پێشکەش بە نەسرەدەولە دەکات. 1061 — مەرگی نەسرەدەولە؛ نیزامەدەولە نەسر جێی دەگرێتەوە. 1071 — شەڕی مەلازگرد؛ هێزی سەلجوقی لە ئەناتۆڵیا بیزەنتە تێک دەشکێنێت. 1075 — موقتەدی، خەلیفەی داهاتوو، لە دەرباری مەروانیدا پەنا دەگرێت. 1079 — مەرگی نیزامەدەولە نەسر؛ ناسیرەدەولە مەنسور جێی دەگرێتەوە. 1085 — ئیبن جەهیر سەرکردایەتیی پەلامارێکی سەلجوقی بۆ سەر مەیافارقین دەکات؛ بنەماڵەکە دەکەوێت و دیاربەکر دەکەوێتە دەست تورکمانە ئەرتوقییەکان.

فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی مەروانی

لە ماوەی مێژووی 102 ساڵەی بنەماڵەکەدا بەڵگەی شەش میری مەروانی هەیە. Kurdish-History.com ژیاننامەی هەریەکێکیان لەخۆ دەگرێت.

ئەبووشوجاع باد کوڕی دوستەک، دامەزرێنەرە شوان و جەنگاوەرەکە (983–990)؛ حەسەن کوڕی مەروان، ڕێکخەری بنەماڵەکە (990–997)؛ مومەهیدەدەولە سەعید، ئەوەی بە دیپلۆماسی مایەوە (997–1011)؛ نەسرەدەولە ئەحمەد، پشتیوانە مەزنەکەی سەردەمی زێڕین (1011–1061)؛ نیزامەدەولە نەسر، فەرمانڕەوای ساڵانی داکشان (1061–1079)؛ و ناسیرەدەولە مەنسور، دوا مەروانی (1079–1085).

فەرماندەیەکی گرنگی کورد لە سەردەمی مەروانیدا بادی هەربوختییە، کە ژیانی سەربازیی ئەو قووڵاییی سەرکردایەتیی سەربازیی کورد لە میرنشینەکەدا دەنوێنێت. مێژوونووسی سەرەکیی بنەماڵەکە ئیبن ئەلئەزرەقی فارقییە؛ تۆمارنووسی مێژووییی کوردی مەیافارقین، کە «تاریخ الفارقی»ی ئەو زۆربەی ئەو زانیارییانەی پاراستووە کە لەبارەی سیاسەتی مەروانی و کولتووری دەربار و پەیوەندیی نێوان باوەڕەکان دەیانزانین.

پرسیار و وەڵام: تێگەیشتن لە بنەماڵەی مەروانی

ئایا مەروانییەکان کورد بوون؟ بەڵێ. باد کوڕی دوستەک، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، لە هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیی حومەیدی هاتبوو. ناسنامەی کوردیی مەروانییەکان لە سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا تۆمار کراوە، لەوانە ئێلیاسی نسیبین، تۆمارنووسی مێژووییی سریانی، ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، تۆمارنووسی مێژووییی کورد، و شەرەفخانی بەدلیسی، مێژوونووسی فارسی، و نزیکەی هەموو توێژینەوە زانستییە هاوچەرخەکان قبووڵیان کردووە. چەند وتارێک لە ئینسایکلۆپیدیای ئێراندا خوێندنەوەی جیاوازی هەندێک بانگەشەی ڕەچەڵەکیان تۆمار کردووە، بەڵام کۆدەنگیی مێژوونووسیی هاوچەرخی کوردی و تورکی و ڕۆژئاوایی ئەوەیە کە بنەماڵەکە کورد بوو.

مەیافارقین لە کوێ بوو؟ مەیافارقین، کە لە سەرچاوە کۆنترەکاندا بە مارتیڕۆپۆلیس ناسراوە، شاری سیلوانی ئەمڕۆیە لە پارێزگای دیاربەکری باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. پایتەختی سەرەکیی مەروانی و ناوەندی گرنگترین پشتیوانیی بنەماڵەکە لە تەلارسازی و شوێنی کتێبخانە و چاودێریگەی دەرباری مەروانی بوو. زۆرێک لە بیناکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە سیلواندا هێشتا بناغەکانی سەردەمی مەروانی لەخۆ دەگرن.

پەیوەندیی مەروانییەکان لەگەڵ دیاربەکر (ئامید) چۆن بوو؟ ئامید، ناوە عەرەبییەکەی سەدەکانی ناوەڕاست بۆ دیاربەکری ئەمڕۆ، دووەم شاری میرنشینی مەروانی بوو دوای مەیافارقین. بنەماڵەکە لە ساڵی 990 تا 1085 نزیکەی بەردەوام دەسەڵاتی بەسەر ئامیددا هەبوو و نۆژەنکردنەوەی مەزنی دیوارە بەناوبانگەکانی بازاڵتی ڕەشی ئەنجام دا. بەردنووسە مەروانییەکان ئەمڕۆش لەسەر دیوارەکان دیارن. بۆ دیاربەکری ئەمڕۆ، سەردەمی مەروانی بنەمای ناسنامەی سەدەکانی ناوەڕاستی شارەکەیە.

نەسرەدەولە ئەحمەد کێ بوو و بۆچی فەرمانڕەواییەکەی ئەوەندە گرنگە؟ نەسرەدەولە، کە لە ساڵانی 1011–1061دا فەرمانڕەواییی کرد، چوارەم میری مەروانی بوو و سەرکردایەتیی سەردەمی زێڕینی بنەماڵەکەی کرد. فەرمانڕەواییی پەنجا ساڵەکەی، جگە لە سەردەمی هاوچەرخ، درێژخایەنترین فەرمانڕەوایییە لە مێژووی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکاندا. پشتیوانیی لە زانایان کرد، کتێبخانە و نەخۆشخانە و پردی بنیاتی نا، پەنای دا بە پەنابەرە سیاسییەکان، لەوانە موقتەدی، خەلیفەی عەباسیی داهاتوو، و هاوئاهەنگیی نێوان ئایینەکانی لە نێوان کورد و عەرەب و سریانی و ئەرمەنیدا پاراست.

چی کۆتایی بە بنەماڵەی مەروانی هێنا؟ خیانەت. ئیبن جەهیر، وەزیری پێشووی مەروانی، لە مەروانییەکان جیا بووەوە و ڕووی کردە دەرباری سەلجوقی لە بەغدا و سوڵتان مەلیکشاه I و وەزیرەکەی، نیزامولمولکی، قایل کرد ڕێگە بدەن لە ساڵی 1085 پەلاماری مەیافارقین بدرێت. هێرشی سەلجوقی سەرکەوت، شارەکە کەوت و ئیبن جەهیر بە خۆی گەنجینە مەروانییەکانی تاڵان کرد. دیاربەکر خرایە ناو ئیمپراتۆریای سەلجوقییەوە و درا بە ئەرتوق بەگ، سەرداری تورکمان.

«پشووە کوردییەکە» چییە؟ زاراوەیەکە کە مێژوونووسان بۆ باسکردنی ماوەی نزیکەی 950–1150 ز بەکاری دەهێنن، کاتێک بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان، مەروانی و شەدادی و حەسنەوەیی و عەنازی و ئەیووبییە سەرەتاییەکان، کۆنترۆڵی بەشە گەورەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستیان دەکرد. پشووە کوردییەکە سەردەمێکی ناسێنەری مێژووی سیاسیی کوردە لە پێش سەردەمی هاوچەرخ.

ئایا مەروانییەکان بەڕاستی وشەی «کوردستان»یان بەکار هێناوە؟ بەڵێ. بال، فەرماندەی مەروانی، لە نامەکەی ساڵی 1032 بۆ نەسرەدەولە کە تێیدا داوای هێزی یارمەتیدەر بۆ ئەدێسا دەکات، زاراوەی «کێرتەستان» (کوردستان)ی بەکار هێناوە؛ یەکێکە لە کۆنترین بەکارهێنانە سیاسی و جوگرافییە ناسراوەکانی ئەم زاراوەیە لە هەر سەرچاوەیەکی مێژووییدا.

میراتی هاوچەرخی مەروانییەکان چییە؟ بەرچاوە. هۆزی کوردیی بادیکانی تورکیای ئەمڕۆ ڕەچەڵەکی خۆی بۆ باد کوڕی دوستەک دەگەڕێنێتەوە، پردی مەلابادی بەسەر ڕووباری باتماندا ناوی ئەوی هەڵگرتووە، دیوارەکانی دیاربەکر بەردنووسە مەروانییەکان دەپارێزن و یادەوەریی کولتووریی مەیافارقین وەک پایتەختێکی کوردی لە مێژوونووسی و ناسنامەی سیاسیی کوردیدا هەر بەهێزە.

ئەنجام

بنەماڵەی مەروانی قەوارە سیاسییە مەزنە کوردییەکەی میزۆپۆتامیای سەرووی سەدەکانی ناوەڕاست بوو؛ پاشایەتییەک کە بۆ کەمێک زیاتر لە سەدەیەک دیاربەکر و سیلوانی کردە پایتەختی زانست و تەلارسازی و پێکەوەژیانی نێوان ئایینەکان. لە گرتنی مەیافارقین بە دەستی باد کوڕی دوستەک لە ساڵی 983 تا کەوتنی شارەکە بە خیانەتی سەلجوقی لە ساڵی 1085، شەش میری مەروانی فەرمانڕەواییی پاشایەتییەکی سنوورییان کرد کە جیهانە ئێرانی و عەرەبی و بیزەنتی و مەسیحیی سریانییەکانی پێکەوە دەبەستەوە.

پرد و کتێبخانە و نەخۆشخانە و دیواریان بنیاتی نا. پەنایان دا بە پزیشکە مەسیحییەکان و تۆمارنووسە مێژووییە کوردەکان و شاعیرە فارسییەکان و پەنابەرە عەباسییەکان. بۆ سەد ساڵ لە بەرامبەر بوەیهی و حەمدانی و بیزەنتی و لە کۆتاییدا سەلجوقییەکاندا پێگەی خۆیان ڕاگرت. یادەوەرییەکی کولتوورییان بەجێ هێشت کە ئەمڕۆش لە بەردەکانی دیوارەکانی دیاربەکر و ناوی پردی مەلابادی و ڕەچەڵەکی هۆزی بادیکان و خەیاڵی مێژووییی کوردیدا دیارە.

سەردەمی مەروانی پەراوێزێک نییە لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا. سەردەمێکی زێڕینی کوردییە؛ سەردەمێک کە دەسەڵاتی سیاسیی کورد یەکێک لە گرنگترین ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاستی داڕشت و سەردەمێک کە یادی هەر بنەمای بوونی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو ڕادەگرێت.

سەرچاوە و بەرهەمە زانستییەکان

سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Ibn al-Azraq al-Fariqi, Tarikh al-Fariqi (تۆماری مێژووییی مەروانی)؛ Elias of Nisibis, Chronography؛ Bar Hebraeus, Chronicon Syriacum؛ Ibn Butlan, Da'wat al-Atibba (پێشکەشکراو بە نەسرەدەولە)؛ Ibn al-Athir, al-Kamil fi'l-Tarikh.

سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان: H. F. Amedroz, "The Marwanid Dynasty at Mayyafariqin in the Tenth and Eleventh Centuries AD," Journal of the Royal Asiatic Society (1903)؛ P. Blaum, "A History of the Kurdish Marwanid Dynasty (983–1085), Parts I & II," Kurdish Studies: An International Journal (1992–93)؛ C. E. Bosworth, "Marwanids," Encyclopædia of Islam (چاپی 2)؛ Ephrem-Isa Yousif, The Kurdish Marwanid Princes and Syriac Scholars؛ Stefan Heidemann, "A New Ruler of the Marwanid Emirate in 401/1010" (1997–98)؛ Andrew C. S. Peacock، وتاری Encyclopædia Iranica.

ژیاننامەکانی Kurdish-History.com: وتارە گشتییەکە بەستەر بۆ ژیاننامەی هەموو شەش فەرمانڕەوای مەروانی و ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، تۆمارنووسی مێژوویی، و بادی هەربوختی، فەرماندەی سەربازی، دەدات.