نیزامەددەولە نەسر کێ بوو؟
نیزامەددەولە نەسر فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو کە لە 1061 زایینی بوو بە جێنشینی نەسرەددەولە ئەحمەدی مەزن. نازناوی فەرمانڕەواییی ئەو، «نیزامەددەولە» («ڕێکخستن/ڕێکخەری دەوڵەت»)، نەریتی نازناوە ڕێزگرتنەکانی سەردەمی بۆیی ڕەنگ دەداتەوە کە تایبەتمەندیی فەرمانڕەوا مەروانی و کوردەکانی دیکەی ئەو سەردەمە بوو. لە ساتێکی بە تایبەتی پڕتەحەدادا گەیشتە دەسەڵات: دوای سەردەمە زێڕینە 50 ساڵەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد، ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە توندبوونی فراوانبوونی سەلجووقی بووەوە کە دیمەنی سیاسیی تەواوی جیهانی ئیسلامیی دەگۆڕی. بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار دەسەڵاتی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە باد کوڕی دوستەک دایمەزراند و بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەوایی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). لە سەردەمە زێڕینەکەیاندا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
مێژوونووسانی کورد نیزامەددەولە نەسر بە فەرمانڕەوایەک دەزانن کە ڕووبەڕووی ئەرکێکی سەخت بووەوە: جێنشینبوونی یەکێک لە مەزنترین پاشا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و بەڕێوەبردنی بنەماڵەکە لە گواستنەوەکەی دوای سەردەمە زێڕینەکەیدا. فەرمانڕەواییی ئەو سەرەتای قۆناغە کۆتایییەکەی بنەماڵەی مەروانی بوو، کاتێک دەسەڵاتی سەلجووقی زیاتر خۆبەڕێوەبردنی کوردیی لە سەرانسەری ناوچەکەدا سنووردار دەکرد.
خاڵە سەرەکییەکان
نیزامەددەولە نەسر لە 1061 زایینی بوو بە جێنشینی نەسرەددەولە ئەحمەد؛ بنەماڵەیەکی لە لووتکەی شکۆی خۆیدا بۆ بە میرات مابووەوە، بەڵام ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە زیادبوونی سەلجووقی بووەوە.
نازناوی «نیزامەددەولە» واتە «ڕێکخستن/ڕێکخەری دەوڵەت»؛ ڕۆڵی ئەو لە پاراستنی فەرمانڕەواییی مەروانی لە گواستنەوەیەکی پڕتەحەدادا ڕەنگ دەداتەوە.
ئیمپراتۆریای سەلجووقی، کە لە 1055 زایینی بەغدای تاڵان کردبوو، لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا هێزی زاڵ بوو و دیمەنی سیاسیی دەگۆڕی.
ناسیرەددەولە مەنسوور (1079 زایینی) بوو بە جێنشینی؛ دوا فەرمانڕەوای گرنگی مەروانی پێش کۆتاییی بنەماڵەکە لە 1085 زایینی.
مێژوونووسانی کورد مەروانییەکانی دوای سەردەمە زێڕینەکە بە نموونەی دەوڵەتداریی کوردی لە ژێر فشاردا دەزانن؛ دوای سەردەمە زێڕینەکە بۆ دوو دەیەی دیکە سەربەخۆیییان ڕاگرت.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەوڵەتی مەروانی دوای سەردەمە زێڕینەکە
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
نیزامەددەولە نەسر ئەندامی خانەدانی کوردیی فەرمانڕەوای مەروانی بوو کە لە 1061 زایینی، دوای مردنی نەسرەددەولە ئەحمەد، گەیشتە دەسەڵات. بنەماڵەیەکی لە لووتکەی شکۆی خۆیدا بۆ بە میرات مابووەوە، بەڵام هەروەها لە سەرەتای سەردەمێکی نوێ و سەختتری سیاسیدا بوو. ئیمپراتۆریای سەلجووقی، کە لە دوو دەیەی پێشوودا جیهانی ئیسلامیی گۆڕیبوو، ئێستا هێزی زاڵی ناوچەکە بوو؛ پەیوەندیی ئەو لەگەڵ مەروانییەکان تەحەدای دیاریکەری ساڵەکانی دوای سەردەمە زێڕینەکە دەبوو.
نیزامەددەولە نەسر، وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی مەروانی، فەرمانڕەواییی شارە کوردییە گەورەکەی ئامەد (دیاربەکر) و ناوچەی دیار بەکری دەکرد کە تا کاتی گەیشتنی ئەو بە تەخت نزیکەی 80 ساڵ لە ژێر کۆنترۆڵی کوردیی مەروانیدا بوون. پاراستنی ئەم میراتە لە ژێر فشاری سەلجووقیدا تەحەدای ناوەندیی فەرمانڕەواییی ئەو بوو.
پاشخانی مێژوویی
نیزامەددەولە نەسر لە لووتکەی زاڵبوونی سەلجووقی لە جیهانی ئیسلامیدا فەرمانڕەواییی کرد. سوڵتانی سەلجووقی ئەلب ئەرسلان (فەرمانڕەوایی: 1063–1072 زایینی) و جێنشینەکەی مەلیکشا (فەرمانڕەوایی: 1072–1092 زایینی) لە لووتکەی دەسەڵاتی سەلجووقیدا بوون و کۆنترۆڵیان لە ئاسیای ناوەڕاستەوە تا دەریای ناوەڕاست فراوان دەکرد. شەڕی مانزیکەرت (1071 زایینی)، کە تێیدا سەلجووقییەکان بە یەکلاکەرەوەیی ئیمپراتۆریای بیزەنتییان شکاند، لە سەردەمی فەرمانڕەواییی نیزامەددەولە نەسردا ڕوویدا و بە شێوەیەکی بنەڕەتی نەخشە سیاسییەکەی ناوچەکەی داڕشتەوە.
بۆ مەروانییەکان، سەرهەڵدانی سەلجووقی بەو مانایە بوو کە هاوسەنگکردنە لێهاتووانە فرەئاراستەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد چیتر بەردەست نەبوو: ئێستا لە کردەوەدا تەنها یەک هێزی زاڵ لە ناوچەکەدا هەبوو و مەروانییەکان دەبوو پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ سەلجووقییەکان بەڕێوە ببەن و تا ئەوەی دەکرێت خۆبەڕێوەبردنی کوردی بپارێزن.
دەوڵەتی مەروانی دوای سەردەمە زێڕینەکە
فەرمانڕەوایی دوای نەسرەددەولە
دوای فەرمانڕەوایییەکی 50 ساڵەی یەکێک لە بەناوبانگترین فەرمانڕەواکانی جیهانی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست، هەر جێنشینێک ڕووبەڕووی تەحەدای بەراوردکردن دەبووەوە. نیزامەددەولە نەسر هەم شکۆی سەردەمە زێڕینەکەی مەروانی و هەم فشارە دەرەکییە ڕوو لە زیادبووەکانی بۆ بە میرات مابووەوە کە گۆڕانەکەی سەلجووقی دروستی کردبوون. فەرمانڕەواییی ئەو جەختی لە پاراستنی ناوەڕۆکی فەرمانڕەواییی مەروانی دەکردەوە، لە هەمان کاتدا مامەڵەی لەگەڵ ڕاستییە سیاسییە نوێیەکاندا دەکرد.
پەیوەندی لەگەڵ سەلجووقی
مەروانییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی نیزامەددەولە نەسردا بەردەوام بوون لە کارکردن وەک دەوڵەتێکی کوردیی دانپێدانراو لە چوارچێوەی ڕێکخستە سیاسییەکەی سەلجووقیدا، هەرچەندە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر سنووردار دەکران. شێوازی فەرمانڕەواییی خۆبەڕێوەبەری کوردی لە ژێر سەروەریی سەلجووقیدا بە ناو، سازشێک بوو کە ڕێگەی بە بنەماڵەکە دا دوای سەردەمە زێڕینەکە بۆ نزیکەی دوو دەیەی دیکە بمێنێتەوە. ئەمە ملکەچبوون نەبوو، بەڵکو دەوڵەتدارییەکی واقیعبینانە بوو؛ هەمان نەریتی مامەڵەی سیاسی کە لە تەواوی مێژووی مەروانییەکاندا تایبەتمەندیی ئەوان بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
فەرمانڕەواییی نیزامەددەولە نەسر لە سەرچاوەکاندا بە ئەندازەی سەردەمە زێڕینەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد بەڵگەدار نەکراوە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینانی مەروانیدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک فەرمانڕەوایەک کە لە گواستنەوەیەکی سەختی دوای سەردەمە زێڕینەکەدا فەرمانڕەواییی کوردیی دیاربەکری پاراست؛ لە هەمان کاتدا دان بە سنوورداریی تۆمارە مێژووییەکانی ئەم قۆناغەدا دەنێن.
قۆناغی دوای سەردەمە زێڕینەکەی بنەماڵەی مەروانی هەندێک جار تەنها وەک داکشان وەسف دەکرێت. مێژوونووسانی کورد بە شێوەیەکی جیاواز لە پاشخانەکەیدا دەیخەنە ڕوو: دوو دەیەی دیکە فەرمانڕەواییی کوردی لە ژێر فشاری سەلجووقیدا، پێش کۆتاییی یەکجارەکیی بنەماڵەکە لە 1085 زایینی، نوێنەرایەتیی بەردەوامیی دەوڵەتداریی کوردی و خۆڕاگریی سیاسی دەکات.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی نیزامەددەولە نەسر ئەو بەردەوامییەی فەرمانڕەواییی کوردیی مەروانییە کە لە ساڵە پڕتەحەداکانی دوای سەردەمە زێڕینەکەدا دابینی کرد. فەرمانڕەواییی ئەو بنەماڵە کوردییەکەی یەکپارچە و کارا ڕاگرت بۆ نزیکەی دوو دەیەی دیکە دوای نەسرەددەولە ئەحمەدی مەزن، تا ساڵە کۆتایییەکانی جێنشینەکەی، ناسیرەددەولە مەنسوور.
بۆ گەلی کورد، فەرمانڕەوا دواترەکانی مەروانی، لەوانە نیزامەددەولە نەسر، نوێنەرایەتیی چیرۆکە تەواوەکەی فەرمانڕەواییی کوردیی دیاربەکر دەکەن: هەم سەردەمە زێڕینەکە و هەم بەردەوامییە خۆڕاگرەکە لە ژێر فشاردا. بە یەکەوە، فەرمانڕەوا مەروانییەکان بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی ئەم شارە ناوەندییەی خاکی کوردییان کرد.
پرسیارە باوەکان
نیزامەددەولە نەسر کێ بوو؟
نیزامەددەولە نەسر فەرمانڕەوایەکی کوردی مەروانی بوو کە لە 1061 زایینی بوو بە جێنشینی نەسرەددەولە ئەحمەد. لە ساڵە پڕتەحەداکانی دوای سەردەمە زێڕینەکەدا لە ژێر فشاری سەلجووقیدا فەرمانڕەواییی بنەماڵەکەی کرد، تا لە 1079 زایینی ناسیرەددەولە مەنسوور بوو بە جێنشینی. مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە چیرۆکە تەواوەکەی فەرمانڕەواییی کوردیی مەروانی لە دیاربەکر دەزانن.
دوای نەسرەددەولە ئەحمەد چی بەسەر بنەماڵەی مەروانیدا هات؟
دوای کۆتاییهاتنی سەردەمە زێڕینە 50 ساڵەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد لە 1061 زایینی، بنەماڵەی مەروانی لە ژێر فەرمانڕەواییی نیزامەددەولە نەسر (1061–1079 زایینی) و ناسیرەددەولە مەنسوور (1079–1085 زایینی) بەردەوام بوو. بنەماڵەکە ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە زیادبوونی سەلجووقی بووەوە و لە کۆتاییدا لە 1085 زایینی کۆتاییی هات، کاتێک هێزە سەلجووقییەکان دیار بەکریان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. بنەماڵەکە بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی کوردیی بەردەوام کردبوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Britannica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.