ناسیرەددەولە مەنسوور کێ بوو؟
ناسیرەددەولە مەنسوور دوا فەرمانڕەوای گرنگی بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو؛ لە 1079 زایینییەوە تا کۆتاییی بنەماڵەکە لە 1085 زایینی فەرمانڕەواییی کرد. ئەو لە بەشە کۆتایییەکەی چیرۆکێکی سەدەیەکی تەواوی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورددا حوکمی کرد، کە تێیدا مەروانییەکان بە وزەی دامەزرێنەریی باد کوڕی دوستەک، فەرمانڕەوایییە سەقامگیرکەرەکانی حەسەن و مومەهیدەددەولە و سەردەمە زێڕینە نائاساییە 50 ساڵەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد فەرمانڕەواییی دیار بەکریان کردبوو. ئەو بنەماڵەیەی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراستبوو، لە کۆتاییدا نەیتوانی بەرامبەر تەواوی هێزی سەربازیی سەلجووقی کە ئاراستەی کرابوو خۆی ڕابگرێت. لە 1085 زایینی سەلجووقییەکان هەرێمەکانی مەروانییان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار دەسەڵاتی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە باد کوڕی دوستەک دایمەزراند و بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەوایی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). لە سەردەمە زێڕینەکەیاندا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
مێژوونووسانی کورد ناسیرەددەولە مەنسوور بە دوا پاسەوانی بنەماڵەیەکی مەزنی کوردی دەزانن؛ فەرمانڕەوایەک کە دەوڵەتی مەروانیی یەکگرتوو ڕاگرت تا هێزە دەرەکییەکان بەسەریدا زاڵ بوون. کۆتاییهاتنی بنەماڵەکەی زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی کوردیی دیاربەکری نەسڕییەوە؛ کۆتاییی بە بەشێک هێنا کە میراتەکەی لە پەیوەندیی کولتووریی کورد بەو شارەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
خاڵە سەرەکییەکان
ناسیرەددەولە مەنسوور (1079–1085 زایینی) دوا فەرمانڕەوای کوردی مەروانی بوو؛ کۆتاییی بە بنەماڵەیەک هێنا کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی دیار بەکری کردبوو.
فەرمانڕەواییی ئەو لە 1085 زایینی کۆتاییی هات، کاتێک هێزە سەلجووقییەکان هەرێمەکانی مەروانییان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان.
بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) نزیکەی 102 ساڵ بەردەوام بوو؛ یەکێک لە درێژخایەنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست.
کۆتاییهاتنی بنەماڵەکەی میراتی کوردیی لە دیاربەکر نەسڕییەوە؛ ئەو میراتە ئەمڕۆش لە هۆشیاریی کولتووریی کوردیدا زیندووە.
مێژوونووسانی کورد مەروانییەکان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن، کە سەدەیەک فەرمانڕەوایییان ناسنامەی کوردیی دیاربەکری داڕشت.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
ناسیرەددەولە مەنسوور ئەندامی خانەدانی کوردیی فەرمانڕەوای مەروانی بوو کە لە 1079 زایینی گەیشتە دەسەڵات، کاتێک بنەماڵەکە دەچووە ناو ساڵە کۆتایییەکانی خۆیەوە. دەوڵەتێکی بۆ بە میرات مابووەوە کە لە دەیەکانی 1050ەکان و 1060ەکانەوە لە ژێر فشاری ڕوو لە زیادبوونی سەلجووقیدا بوو؛ فەرمانڕەواییی ئەو نوێنەرایەتیی دوا هەوڵ بۆ پاراستنی سەروەریی کوردیی مەروانی بەسەر دیار بەکردا دەکرد.
نازناوی ئەو، ناسیرەددەولە («یارمەتیدەر/پارێزەری دەوڵەت»)، نەریتی ناونانی ڕێزگرتن لە بنەماڵەی مەروانیدا ڕەنگ دەداتەوە. وەک هەموو فەرمانڕەوا مەروانییەکان، لە دوو پایتەختەکەی، مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ)، فەرمانڕەواییی دەکرد؛ شارە گەورە دیواردارەکە کە قەڵابەندییە ڕەشە بەزاڵتییەکانی کردیبووی بە یەکێک لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست کە بەرگری لێکردنیان ئاسانتر بوو.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی کورتخایەنی ناسیرەددەولە مەنسوور (1079–1085 زایینی) لە قۆناغی پێگەیشتووی سوڵتاننشینی سەلجووقیدا بوو، لە ژێر فەرمانڕەواییی مەلیکشا (فەرمانڕەوایی: 1072–1092 زایینی). ئیمپراتۆریای سەلجووقی لە لووتکەی فراوانیی خاکەکەیدا بوو و وەزیرەکەی، نیزامولمولک، پێکهاتە ئیداری و سەربازییەکانی جیهانی ئیسلامیی ڕێک دەخستەوە. بۆ دەوڵەتە بچووکترە کوردییەکان وەک مەروانییەکان، سەردەمی سەلجووقی نوێنەرایەتیی فشارێک دەکرد کە بەرەنگاربوونەوەی مەحاڵ بوو: یاخود دەبوو بە تەواوی چوونە ژێر دەسەڵاتیان پەسەند بکەن، یان ڕووبەڕووی داگیرکردنی سەربازی ببنەوە.
شەڕی مانزیکەرت (1071 زایینی) پێشتر بە شێوەیەکی بەرچاو دیمەنی ناوچەکەی گۆڕیبوو، بە لەناوبردنی هێزی هاوسەنگکەرەوەی بیزەنتی کە مەروانییەکان پێشتر بۆ هاوسەنگکردن بەرامبەر فشارە جیاوازەکان بەکاریان دەهێنا. لەگەڵ لاوازبوونی بیزەنتی و زاڵبوونی سەلجووقییەکان، بوارەکەی مانۆڕی دیپلۆماسیی مەروانییەکان تا نزیکەی سفر بچووک ببووەوە.
کۆتاییی بنەماڵەی مەروانی
چوونە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقی
لە 1085 زایینی هێزە سەلجووقییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی مەلیکشادا هەرێمەکانی مەروانییان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان و کۆتایییان بە سەدەیەک فەرمانڕەواییی کوردیی دیار بەکر هێنا. بارودۆخە دیاریکراوەکانی ئەم چوونە ژێر دەسەڵاتە، جا لە ڕێگەی دانوستانەوە بووبێت یان شکستی سەربازی یان هۆکارە ناوخۆییەکان، لە سەرچاوەکاندا بە تەواوی بەڵگەدار نەکراون. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە بنەماڵەکە بەبێ ئەو جۆرە شەڕە کۆتایییە پڕهەیەجانە کۆتاییی هات کە تایبەتمەندیی کۆتاییی هەندێک دەوڵەتی دیکەی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. کۆتاییی بنەماڵەی مەروانی زیاتر خستنە ژێر دەسەڵاتێکی سیاسی بوو تا لەناوبردنێکی سەربازی.
ئەوەی بنەماڵەکە بەجێی هێشت
فەرمانڕەواییی 102 ساڵەی بنەماڵەی مەروانی بەسەر دیاربەکردا شوێنەوارێکی قووڵی کوردیی لە شارەکە بەجێ هێشت. پشتیوانییان لە زانا و شاعیران، پاراستنی میراتی ئیداری و تەلارسازیی شارەکە و سەدەیەک فەرمانڕەواییی کوردییان بەشدارییان لە ناسنامەی کولتووریی کوردیی دیاربەکردا کرد کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە. دیوارە بەناوبانگە ڕەشە بەزاڵتییەکانی دیاربەکر، هەرچەندە پێش مەروانییەکانیش کۆن بوون، لە ماوەی سەدەیەک فەرمانڕەوایییاندا پارێزران و باشتر کران. ناسنامەی کوردیی شارەکە، ئامید لە کوردیدا، ڕەگی قووڵی لە سەردەمی مەروانیدا هەیە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
کۆتاییی بنەماڵەی مەروانی لە 1085 زایینی هەندێک جار وەک لێکەوتەیەکی حەتمیی فراوانبوونی سەلجووقی دەخرێتە ڕوو. مێژوونووسانی کورد بە شێوەیەکی جیاواز لە پاشخانەکەیدا دەیخەنە ڕوو: مەروانییەکان بۆ 102 ساڵ فەرمانڕەوایییان کرد، زیاتر لە بنەماڵەی بۆیی مانەوە، لە سێ ڕکابەریی گەورەی زلهێزەکان (بیزەنتی، فاتمی، بۆیی) ڕزگاریان بوو و تەنها بەرامبەر هێزی بە تەواوی زاڵی ئیمپراتۆریای سەلجووقی لە لووتکەی دەسەڵاتیدا کەوتن. ئەمە شکست نییە؛ تۆمارێکی بەرچاوی بەردەوامیی سیاسیی کوردە.
زانیاریی ژیاننامەی تایبەتی ناسیرەددەولە مەنسوور لە سەرچاوە مێژووییەکاندا سنووردارە. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو وەک دوا فەرمانڕەوای مەروانی پشتڕاست دەکەنەوە و دان بەوەدا دەنێن کە کۆتاییهاتنی بنەماڵەکە لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا بەهای ئەو دەستکەوتانە کەم ناکاتەوە کە مەروانییەکان بە کۆمەڵ بەدەستیان هێنا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ناسیرەددەولە مەنسوور ئەوەیە کە بە شکۆوە کۆتاییی بە بنەماڵەی مەروانی هێنا. ئەو بنەماڵەیەی ئەو کۆتاییی پێ هێنا، بۆ 102 ساڵ فەرمانڕەواییی دیاربەکری کردبوو، سەردەمە زێڕینەکەی نەسرەددەولە ئەحمەدی بەرهەم هێنابوو و یەکێک لە قووڵترین شوێنەوارە کولتوورییە کوردییەکانی لە هەر شارێکی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا بەجێ هێشتبوو. ناوی ئەو، ناسیرەددەولە («پارێزەری دەوڵەت»)، ئەوە وەسف دەکات کە ئەو بوو: پارێزەرێک کە دەوڵەتە کوردییەکەی یەکگرتوو ڕاگرت تا هێزە دەرەکییەکان وایان کرد کە بەردەوامبوونی دەوڵەتەکە مەحاڵ بێت.
بۆ گەلی کورد، بنەماڵەی مەروانی کە بە ناسیرەددەولە مەنسوور کۆتاییی هات، یەکێکە لە بەشە مەزنەکانی شارستانیەتی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. دیاربەکر، ئامید، ئەو شارەی دیوارە ڕەشە بەزاڵتییەکانی هەیە و دیجلە لە خوارەوەی ڕەوت دەکات، بۆ زیاتر لە سەدەیەک شارێکی کوردی بوو لە ژێر فەرمانڕەواییی کوردیدا. ئەم میراتە هی هەر کەسێکی کوردە کە ئەو شارە بە ماڵی خۆی دەزانێت.
پرسیارە باوەکان
ناسیرەددەولە مەنسوور کێ بوو؟
ناسیرەددەولە مەنسوور دوا فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو و لە 1079–1085 زایینی فەرمانڕەواییی کرد. تا ئەو کاتە فەرمانڕەواییی کرد کە لە 1085 زایینی هێزە سەلجووقییەکان هەرێمەکانی مەروانییان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان و کۆتایییان بە بنەماڵەیەک هێنا کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی دیار بەکری کردبوو. مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە چیرۆکە تەواوەکەی فەرمانڕەواییی کوردیی مەروانی لە دیاربەکر دەزانن.
بنەماڵەی مەروانی چەندە بەردەوام بوو؟
بنەماڵەی مەروانی نزیکەی 102 ساڵ بەردەوام بوو؛ لە دامەزراندنی لەلایەن باد کوڕی دوستەکەوە لە 983 زایینی تا خستنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریای سەلجووقی لە 1085 زایینی. لەم ماوەیەدا شەش فەرمانڕەوا فەرمانڕەواییی دیار بەکریان کرد (لەوانە دیاربەکر)، کە سەردەمە زێڕینە 50 ساڵەکەی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی) لووتکەی بنەماڵەکە بوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.