مومەهیدەددەولە سەعید کێ بوو؟
مومەهیدەددەولە سەعید سێیەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو و لە نزیکەی 997 زایینییەوە فەرمانڕەواییی دەکرد. نازناوی فەرمانڕەواییی ئەو، مومەهیدەددەولە («ئامادەکەر/ڕێگەخۆشکەری دەوڵەت»)، هەم ڕۆڵە سیاسییەکەی و هەم نەریتە پڕشکۆکانی نازناوی ڕێزگرتن لە جیهانی ئیسلامیی سەردەمی بۆیی ڕەنگ دەداتەوە. لە قۆناغێکی بەردەوامیی چەسپاندنی دەسەڵاتی مەروانیدا فەرمانڕەواییی دیار بەکری دەکرد و پردێکی لە نێوان قۆناغە گواستنەوەییە سەرەتاییەکەی بنەماڵەکە، لە ژێر فەرمانڕەواییی باد و حەسەن، و سەردەمە زێڕینە مەزنەکەی دواتر لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061) دروست کرد. بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار دەسەڵاتی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە باد کوڕی دوستەک دایمەزراند و بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەوایی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). لە سەردەمە زێڕینەکەیاندا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
مێژوونووسانی کورد مومەهیدەددەولە سەعید بە کەسایەتییەکی سەرەکیی چەسپاندنی دەسەڵات لە بنەماڵەی مەروانیدا دەزانن؛ ئەو فەرمانڕەوایەی لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا دەوڵەتە کوردییەکەی دیار بەکر، وەک نازناوەکەی ئاماژەی پێ دەکات، بۆ دەستکەوتە بەرچاوەکانی نەسرەددەولە ئەحمەد ئامادە کرا. لە قۆناغی فەرمانڕەواییی ئەودا بنەماڵەی مەروانی پێکهاتە ئیداری و دیپلۆماسییەکانی پەرە پێدا کە ڕێگەیان پێدا بۆ سەدەیەکی دیکە بەر بە فشاری بیزەنتی و بۆیی و فاتمی بگرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
مومەهیدەددەولە سەعید سێیەمین فەرمانڕەوای کوردی مەروانیی دیار بەکر بوو و لە نزیکەی 997 زایینی فەرمانڕەواییی دەکرد.
نازناوی «مومەهیدەددەولە» واتە «ئامادەکەری دەوڵەت»؛ ڕۆڵی ئەو لە چەسپاندنی دەسەڵات لە گەشەی بنەماڵەکەدا ڕەنگ دەداتەوە.
پردێکی لە نێوان نەوەی دامەزرێنەر (باد کوڕی دوستەک) و سەردەمە زێڕینەکە (نەسرەددەولە ئەحمەد، 1011–1061 زایینی) دروست کرد.
لە سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەودا مەروانییەکان ئامەد (دیاربەکر) و مەیافارقینیان کۆنترۆڵ دەکرد؛ ناوەندی میزۆپۆتامیای سەرووی کوردی.
مێژوونووسانی کورد مەروانییەکان بە یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن، کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی دیاربەکریان کرد.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
مومەهیدەددەولە سەعید ئەندامی خانەدانی کوردیی فەرمانڕەوای مەروانی بوو و لە نزیکەی 997 زایینی وەک سێیەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە گەیشتە دەسەڵات. نازناوی فەرمانڕەواییی ئەو لە چوارچێوەی سیستەمی نازناوە ڕێزگرتنەکانی سەردەمی بۆییدا پێی بەخشرا، کە نازناوی پڕڕازاوەی بە فەرمانڕەوا کورد و ئێرانییەکان دەدا؛ ئەمە ئاماژەیە بە پێگە دانپێدانراوەکەی لە ڕێکخستە سیاسییە ئیسلامییەکەدا. بەشی «ئەددەولە» («هی دەوڵەت/بنەماڵەی فەرمانڕەوا») توخمێکی باوی نازناوەکانی فەرمانڕەواییی سەردەمی بۆیی بوو کە زۆرێک لە فەرمانڕەوا کوردەکانی ئەو قۆناغە هاوبەشیان تێدا هەبوو.
ئەو لە دوو پایتەختەکەی، مەیافارقین و ئامەد، فەرمانڕەواییی ناوچەی دیار بەکری دەکرد؛ گرنگیی ستراتیژیی ئەم شارانە لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە سیاسییە بیزەنتی و ئەرمەنی و عەرەبی و کوردییەکاندا کردیبوونی بە یەکێک لە پڕململانێترین شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست.
پاشخانی مێژوویی
مومەهیدەددەولە سەعید لە سەردەمێکدا فەرمانڕەواییی دەکرد کە هێزی سەربازیی بیزەنتی لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆر باسیل دووەم، «کوژەری بولگارەکان» (فەرمانڕەوایی: 976–1025 زایینی)، لە لووتکەدا بوو و هەڵمەتەکانی ئەو ئیمپراتۆرە هێزە بیزەنتییەکانی بۆ قووڵاییی ئەنادۆڵ و سووریا برد. لە هەمان کاتدا بنەماڵەی بۆیی لە لووتکەی کاریگەریی خۆیدا بوو بەسەر خەلافەتی عەباسیدا. مەروانییەکان کە لە نێوان ئەم هێزە گەورانەدا بوون، دەبوو دیپلۆماسییەکی پێشکەوتووی هاوسەنگکردن پەیڕەو بکەن بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنە کوردییەکەیان.
ئەو بناغە ئیداری و دیپلۆماسییەی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی مومەهیدەددەولە سەعیددا دانرا، ڕاستەوخۆ بەشداریی لە سەرکەوتنی جێنشینەکەی، نەسرەددەولە ئەحمەد، کرد؛ ئەو دواتر بۆ 50 ساڵ فەرمانڕەواییی دەکرد و بە لێهاتوویی بەرژەوەندییەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی بەرامبەر یەکتر بەکار دەهێنا. بەم پێیە نازناوی مومەهید، «ئامادەکەری دەوڵەت»، لە ڕووی مێژووییەوە گونجاوە.
ئامادەکردنی دەوڵەتی مەروانی
چەسپاندنی ڕێکخستنی ئیداری
فەرمانڕەواییی مومەهیدەددەولە سەعید قۆناغێکی چەسپاندنی ڕێکخستنی ئیداری بوو بۆ بنەماڵەی مەروانی. دامەزراوەکانی فەرمانڕەواییی کوردی لە دیار بەکر، دەرباری مەیافارقین و بەڕێوەبردنی ئامەد و بەڕێوەبردنی دانیشتووانە فرەچەشنە هۆزی و شارنشینەکانی ناوچەکە، لە ماوەی دەسەڵاتی ئەودا پەرەیان پێدرا و سەقامگیر کران. ئەم بنیاتنانە دامەزراوەییە بناغەی بنەڕەتیی دەستکەوتە دیپلۆماسی و سەربازییەکانی نەسرەددەولە ئەحمەد بوو.
سیستەمی سیاسیی مەروانی
مەروانییەکان فەرمانڕەواییی هەرێمێکی ئاڵۆزیان دەکرد کە شارە گەورە قەڵابەندکراوەکەی ئامەد، مەیافارقینی بچووکتر بەڵام گرنگ لە ڕووی ستراتیژییەوە، و ناوچە شاخاوییەکانی دیار بەکری لەگەڵ دانیشتووانە هۆزییە کوردەکانیان لەخۆ دەگرت. بەڕێوەبردنی ئەم هەرێمە هەم هێزی سەربازی و هەم پێشکەوتووییی ئیداریی دەویست. مەروانییەکان نموونەیەکی فەرمانڕەوایییان پەرە پێدا کە دەسەڵاتی هۆزیی کوردی لەگەڵ بەڕێوەبردنی ئیسلامیی شارەکان تێکەڵ دەکرد؛ ئەم تێکەڵەیە ڕێگەی پێدان ڕەوایەتیی خۆیان هەم لای بنکە هۆزییە کوردییەکەیان و هەم لای چینە زانستی و بازرگانە شارنشینەکانی شارەکانیان بپارێزن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
سەرچاوە مێژووییەکان دەربارەی ماوەی دیاریکراوی فەرمانڕەواییی مومەهیدەددەولە سەعید سنووردارن. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینانی مەروانیدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک ئەو فەرمانڕەوایەی دەسەڵاتی چەسپاند و بنەماڵەکەی بۆ سەردەمە زێڕینەکەی ئامادە کرد؛ لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێن کە زانیاریی وردی ژیاننامەی ئەو بە تەواوی لە سەرچاوەکانەوە بەدەست نایەتەوە.
ناسنامەی کوردیی بنەماڵەی مەروانی لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بە باشی چەسپاوە. مێژوونووسانی کورد ئاماژە بەوە دەکەن کە سەدەیەک فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە بەسەر دیاربەکردا، گرنگترین شاری کوردی لە ڕووی هێماییەوە لە سەردەمی ناوەڕاست و نوێدا، بەشێکی بنەڕەتیی مێژووی سیاسیی شارستانیەتی کوردە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی مومەهیدەددەولە سەعید بەشدارییەکەیە لە بنیاتنانی دەوڵەتی مەروانی کە سەردەمە زێڕینەکەی نەسرەددەولە ئەحمەدی لێ بەرهەم هات. ئەو «ئامادەکردنە»ی لە نازناوەکەیدا هەیە، دەستکەوتە مێژووییە بەردەوامەکەیەتی: ئەو پێکهاتانەی بنیات نا کە ڕێگەیان بە بنەماڵەیەکی کوردی دا دوای فەرمانڕەواییی ئەو بۆ 90 ساڵی دیکە فەرمانڕەواییی دیاربەکر بکات.
بۆ گەلی کورد، مومەهیدەددەولە سەعید بەشێکە لە چیرۆکی سەدەیەک فەرمانڕەواییی کوردیی بنەماڵەی مەروانی بەسەر دیاربەکردا. فەرمانڕەواییی ئەو وەک سێیەمین فەرمانڕەوای مەروانی بەشداریی لەو بەردەوامییەدا کرد کە سەردەمە زێڕینەکەی مەروانیی مومکین کرد.
پرسیارە باوەکان
مومەهیدەددەولە سەعید کێ بوو؟
مومەهیدەددەولە سەعید سێیەمین فەرمانڕەوای کوردی مەروانیی دیار بەکر بوو و لە نزیکەی 997 زایینی فەرمانڕەواییی دەکرد. نازناوەکەی واتە «ئامادەکەری دەوڵەت». ئەو لە نێوان نەوەی دامەزرێنەر و سەردەمە زێڕینەکەی نەسرەددەولە ئەحمەددا دەسەڵاتی مەروانیی چەسپاند. مێژوونووسانی کورد ئەو بە کەسایەتییەکی سەرەکی لە بەردەوامیی بنەماڵەی مەروانیدا دەزانن.
«مومەهیدەددەولە» واتای چییە؟
«مومەهیدەددەولە» نازناوێکی عەرەبیی ڕێزگرتنە بە واتای «ئامادەکەر» یان «ڕێگەخۆشکەری دەوڵەت/بنەماڵەی فەرمانڕەوا». لە چوارچێوەی سیستەمی نازناوە شاهانەکانی ڕێزگرتن لە سەردەمی بۆییدا دەبەخشرا، کە نازناوی پڕڕازاوەی بە فەرمانڕەوا کورد و ئێرانییەکان دەدا بۆ ڕەنگدانەوەی ڕۆڵ و پێگە سیاسییەکانیان. زۆرێک لە فەرمانڕەوایانی مەروانی و فەرمانڕەوا کوردەکانی دیکە لە سەدەکانی 10–11 ئەم جۆرە نازناوانەیان هەبوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.