نەسرەددەولە ئەحمەد کێ بوو؟
نەسرەددەولە ئەحمەد مەزنترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو؛ بۆ 50 ساڵ، لە 1011 تا 1061 زایینی، لە پایتەختەکانی مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ) فەرمانڕەواییی کرد. ماوەی نیو سەدە فەرمانڕەواییی نائاساییی ئەو لە Kurdish-History.com وەک «سەردەمە زێڕینەکە»ی بنەماڵەکە وەسف کراوە کە تێیدا «بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست»؛ دەستکەوتێکی دیپلۆماسی و سیاسی لە بەرزترین ئاستدا. ئەو پشتیوانی زانا و شاعیران، دیپلۆماتێکی لێهاتوو و فەرماندەیەکی سەربازی بوو کە دەوڵەتە کوردییەکەی مەروانیی لە خاڵی یەکگەیشتنی سێ زلهێزی ڕکابەردا یەکپارچە و سەربەخۆ ڕاگرت. بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار دەسەڵاتی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە باد کوڕی دوستەک دایمەزراند و بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەوایی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). لە سەردەمە زێڕینەکەیاندا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
مێژوونووسانی کورد نەسرەددەولە ئەحمەد بە یەکێک لە لێهاتووترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن؛ پاشایەک کە لە ماوەی فەرمانڕەوایییەکی نائاساییی 50 ساڵەدا هێزی سەربازی و بەهرەی نائاساییی دیپلۆماسی و پشتیوانیی کولتووریی پێکەوە بەست. ناوبانگی زۆر لە سنوورەکانی هەرێمەکەی خۆی تێپەڕی؛ وەک هاوتا نامەنووسیی لەگەڵ ئیمپراتۆرە بیزەنتییەکان و خەلیفە فاتمییەکان و سوڵتانە بۆییەکان دەکرد و دەربارەکەی هەندێک لە باشترین زانایانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلامی بۆ خۆی ڕاکێشا.
خاڵە سەرەکییەکان
نەسرەددەولە ئەحمەد لە 1011–1061 زایینی، بۆ 50 ساڵ، فەرمانڕەواییی کرد؛ ئەمە کردی بە یەکێک لە پاشا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە درێژترین ماوەی فەرمانڕەوایییان هەبوو.
لە سەردەمە زێڕینەکەی مەروانیدا فەرمانڕەواییی کرد؛ سەربەخۆییی کوردیی پاراست و هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی ڕاگرت.
نامەنووسیی دیپلۆماسیی ئەو لەگەڵ سێ زلهێزی ڕکابەر (بیزەنتی، فاتمییەکان، بۆییەکان) نوێنەرایەتیی لووتکەی پێشکەوتووییی سیاسیی مەروانی دەکات.
پشتیوانی زانا و شاعیران بوو و دەربارەکەی لە مەیافارقین و ئامەد کرد بە ناوەندێکی دەستکەوتی کولتووریی کوردی.
مێژوونووسانی کورد ئەو بە یەکێک لە مەزنترین فەرمانڕەوا کوردەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
سەردەمە زێڕینەکە؛ دیپلۆماسی و دەسەڵات
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
نەسرەددەولە ئەحمەد لە خانەدانی کوردیی فەرمانڕەوای مەروانیدا لەدایک بوو؛ لە ڕێگەی جێنشینیی بنەماڵەییەوە نەوەی دەستکەوتە دامەزرێنەرییەکەی باد کوڕی دوستەک بوو. لە 1011 زایینی گەیشتە دەسەڵات و دەستبەجێ تێکەڵەی زیرەکیی سیاسی و لێهاتووییی دیپلۆماسیی نیشان دا کە تایبەتمەندیی فەرمانڕەوایییە بەرچاوە 50 ساڵەکەی دەبوو. نازناوە تەواوەکەی، نەسرەددەولە («یارمەتیدەر/سەرکەوتنی دەوڵەت»)، نازناوێکی ڕێزگرتنی سەردەمی بۆیی بوو کە پێگە دانپێدانراوەکەی ئەوی وەک هێزێکی گەورەی ناوچەیی ڕەنگ دەدایەوە.
گەورەبوونی لە دەرباری مەروانیی مەیافارقین و ئامەد، شارەکان لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە سیاسییە بیزەنتی و ئەرمەنی و عەرەبی و کوردییەکاندا، فێری دیپلۆماسییە ئاڵۆزەکەی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد کە لە تەواوی ماوەی فەرمانڕەوایییەکەیدا کەڵکی لێ وەرگرت. ئەو فەرمانڕەوایەک بوو کە تێدەگەیشت کە مانەوەی دەوڵەتێکی کوردیی مامناوەند لەم ژینگەیەدا تەنها هێزی سەربازیی ناوێت، بەڵکو زیرەکییەکی دیپلۆماسیی بەردەوامیشی پێویستە.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی 50 ساڵەی نەسرەددەولە ئەحمەد یەکێک لە پڕئاژاوەترین نیو سەدەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاستی گرتەوە. کاتێک لە 1011 زایینی گەیشتە دەسەڵات، هێزە زاڵەکان بیزەنتی و خەلافەتی فاتمی و بنەماڵەی بۆیی بوون. تا کاتی مردنی لە 1061 زایینی، تورکە سەلجووقییەکان بە سەرانسەری فارس و عێراقدا پێشڕەوییان کردبوو (شەڕی دەندانەقان، 1040 زایینی)، بەغدایان تاڵان کردبوو (1055 زایینی) و تەواوی دیمەنی سیاسیی جیهانی ئیسلامییان دەگۆڕی. لەناو هەموو ئەمانەدا نەسرەددەولە ئەحمەد دەوڵەتە کوردییەکەی مەروانیی یەکپارچە و سەربەخۆ ڕاگرت.
دەستکەوتە دیپلۆماسییەکەی نائاسایی بوو. کاتێک گونجاو بوو ئاشتیی لەگەڵ بیزەنتی دەپاراست و کاتێک پێویست بوو بەرەنگاری دەبووەوە. وەک هێزێکی دانپێدانراو نامەنووسیی لەگەڵ خەلافەتی فاتمی لە قاهیرە دەکرد. مامەڵەی لەگەڵ سوڵتانە بۆییەکان دەکرد کە بە ناو دەسەڵاتی سەرووی ئەو بوون، لە هەمان کاتدا خۆبەڕێوەبردنی کرداریی دەپاراست. کاتێک سەلجووقییەکان گەیشتن، بەبێ لەدەستدانی ناوەڕۆکی دەسەڵاتی مەروانی، مامەڵەی لەگەڵ گواستنەوە بۆ سەروەریی سەلجووقی کرد.
سەردەمە زێڕینەکە؛ دیپلۆماسی و دەسەڵات
هاوسەنگکردنی سێ زلهێز
بەهرەی نائاساییی سیاسیی نەسرەددەولە ئەحمەد لە توانای پاراستنی سەربەخۆییی کوردیدا بوو لە خاڵی یەکگەیشتنی زلهێزە ڕکابەرەکان. کاتێک هەڵمەتەکانی ئیمپراتۆری بیزەنتی، باسیل دووەم، هەڕەشەیان لە ناوچەکە دەکرد، بە دیپلۆماسی مانۆڕی دەکرد بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ. کاتێک سوڵتانە بۆییەکان بانگەشەی دەسەڵاتیان بە ناو دەکرد، بەبێ ڕادەستکردنی کۆنترۆڵی کرداری مامەڵەی لەگەڵ پەیوەندییەکە دەکرد. کاتێک خەلافەتی فاتمی هەوڵی فراوانکردنی کاریگەریی خۆی بۆ باکووری میزۆپۆتامیا دەدا، لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە مامەڵەی دەکرد. ئەم هاوسەنگکردنە فرەئاراستەیە، کە بۆ 50 ساڵ بەردەوام بوو، یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرترین دەستکەوتەکانی هونەری سیاسیی دەوڵەتداری لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
گواستنەوە بۆ دەسەڵاتی سەلجووقی
گەیشتنی تورکە سەلجووقییەکان لە دەیەکانی 1040ەکان–1050ەکاندا گەورەترین تەحەدای دەرەکیی فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد بوو. هێزی سەربازیی سەلجووقییەکان بە تەواوی زاڵ بوو؛ غەزنەوییەکانیان لە دەندانەقان شکاندبوو (1040)، کۆنترۆڵی سوڵتاننشینە بۆییەکانیان گرتبوو و بەغدایان تاڵان کردبوو (1055). نەسرەددەولە ئەحمەد بەو لێهاتووییە سیاسییەی تایبەتمەندیی ئەو بوو ئەم گواستنەوەیەی بەڕێوە برد؛ دەسەڵاتی سەرووی سەلجووقیی بە ناو پەسەند کرد و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکی فەرمانڕەواییی خۆبەڕێوەبەری مەروانیی پاراست. دەوڵەتە کوردییەکە مایەوە.
پشتیوانیی کولتووری
دەرباری نەسرەددەولە ئەحمەد لە مەیافارقین و ئامەد یەکێک لە بەناوبانگترین دەربارەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. زانا و شاعیر و ئەدیبانی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامییەوە بۆ خۆی ڕاکێشا؛ پشتیوانیی ئەو لە زانست هەم ستراتیژییەکی سیاسیی بەئەنقەست بوو و هەم دەربڕینێکی کەسیی پێشکەوتووییی کولتووری. زانا و مێژوونووسی ئیسلامی، ئیبن خەلیکان، ناوبانگی ئەوی تۆمار کرد و ناوبانگی دەربارەکەی لە بەغداوە تا قاهیرە بڵاو بووەوە. ئەو نوێنەرایەتیی بنەماڵەی کوردی دەکات وەک بەشدارێکی تەواو لە کولتووری فکریی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
نەسرەددەولە ئەحمەد هەندێک جار لە مێژوونووسیی ڕۆژئاواییدا بە پلەی یەکەم وەک فەرمانڕەوایەکی ژێردەستی بۆیی وێنا دەکرێت. مێژوونووسانی کورد ئەم چوارچێوەیە دەخەنە ژێر پرسیار: هەرچەندە لە ژێر سەروەریی بۆییدا بە ناو کاری دەکرد، بەڵام ئەو 50 ساڵە فەرمانڕەواییی ڕاستەقینەی خۆبەڕێوەبەری کە پاراستی، لەگەڵ هاوسەنگکردنی سێ زلهێز لە هەمان کاتدا، نیشان دەدەن کە جگە لە نازناوی فەرمی، لە هەموو ڕووێکەوە فەرمانڕەوایەکی سەروەر بوو. نامەنووسیی دیپلۆماسیی ئەو لەگەڵ ئیمپراتۆرە بیزەنتییەکان و خەلیفە فاتمییەکان وەک هاوتا ئەنجام دەدرا.
هەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە نەسرەددەولە ئەحمەد نامەیەکی بەناوبانگی لە ئیمپراتۆری بیزەنتی وەرگرت، کە لەو ئاڵوگۆڕەدا هەردوو لا دانیان بە دەسەڵاتی یەکتردا نا و لەسەر ڕێکخستنە سنوورییەکان دانوستانیان کرد. جا ئەم ئاڵوگۆڕە دیپلۆماسییە دیاریکراوە بە تەواوی بەڵگەدار بێت یان نا، ڕاستییە فراوانەکەی کردارە دیپلۆماسییەکەی ئەو ڕەنگ دەداتەوە: وەک هاوتا مامەڵەی لەگەڵ هێزە گەورەکانی سەردەمەکەی دەکرد.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی نەسرەددەولە ئەحمەد خودی سەردەمە زێڕینەکەی مەروانییە؛ 50 ساڵ سەروەریی کوردی و دەستکەوتی کولتووری و لێهاتووییی دیپلۆماسی لە ناوەندی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا. بۆ نیو سەدە فەرمانڕەواییی دیاربەکری کرد، باشترین زانایانی سەردەمەکەی بۆ خۆی ڕاکێشا، نامەنووسیی لەگەڵ ئیمپراتۆرە بیزەنتییەکان و خەلیفە فاتمییەکان کرد و لەناو پڕئاژاوەترین گۆڕانی دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاستدا سەربەخۆییی کوردیی زیندوو ڕاگرت.
بۆ گەلی کورد، نەسرەددەولە ئەحمەد یەکێکە لە مەزنترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. فەرمانڕەواییی 50 ساڵەی ئەو بەسەر دیاربەکردا، پایتەختی کولتووریی کورد، نوێنەرایەتیی سەردەمێکی زێڕینی فەرمانڕەواییی کوردی و پشتیوانیی کولتووری و دەستکەوتی سیاسی دەکات. ئەو سەلماندی کە دەوڵەتێکی کوردی، ئەگەر بە زیرەکی سەرکردایەتی بکرێت، دەتوانێت سەروەریی خۆی لە خاڵی یەکگەیشتنی سێ ئیمپراتۆریای ڕکابەردا بپارێزێت.
پرسیارە باوەکان
نەسرەددەولە ئەحمەد کێ بوو؟
نەسرەددەولە ئەحمەد مەزنترین فەرمانڕەوای کوردی مەروانی بوو؛ لە 1011–1061 زایینی، بۆ 50 ساڵ، لە پایتەختەکانی مەیافارقین (سیلوان) و ئامەد (دیاربەکر) فەرمانڕەواییی کرد. لە سەردەمە زێڕینەکەی مەروانیدا فەرمانڕەواییی کرد؛ هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە بەناوبانگترین دەربارە کوردییەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلامی کرد. مێژوونووسانی کورد ئەو بە یەکێک لە مەزنترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن.
بۆچی فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد بە «سەردەمە زێڕینەکە» ناو دەبرێت؟
فەرمانڕەواییی 50 ساڵەی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی) بە سەردەمە زێڕینەکەی مەروانی ناو دەبرێت، چونکە نوێنەرایەتیی لووتکەی بنەماڵەکە دەکات: درێژترین فەرمانڕەوایی، بەرزترین پێگەی دیپلۆماسی، بەناوبانگترین دەرباری پشتیوانیی کولتووری و سەرکەوتووترین مامەڵەی بەردەوام لەگەڵ ڕکابەریی هێزە گەورەکان. ئەو بۆ نیو سەدە سەربەخۆییی کوردیی پاراست، لە کاتێکدا سێ لە مەزنترین ئیمپراتۆریاکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست لە دەوروبەری ڕکابەرییان دەکرد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.