حەسەن کوڕی مەروان کێ بوو؟
حەسەن کوڕی مەروان دووەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو؛ نزیکەی 990 زایینی، ڕاستەوخۆ دوای مردنی باد کوڕی دوستەک، دامەزرێنەری بنەماڵەکە، دەسەڵاتی گرتە دەست. ئەبوو عەلی کونیەی خودی حەسەن بوو، نەک فەرمانڕەوایەکی جیاواز. ئەو کوڕی مەروان کوڕی دوستەک بوو، گەورەی خێزانەکە کە بنەماڵە فەرمانڕەواکە بە ناوی ناونرا؛ جێنشینبوونی نیشانەی چەسپاندنی بانگەشەی خێزانی مەروان بوو بۆ دەسەڵاتی بنەماڵەیی بەسەر دیار بەکردا. بنەماڵەی مەروانی (983–1085 زایینی) خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار دەسەڵاتی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە باد کوڕی دوستەک دایمەزراند و بۆ زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەوایی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). لە سەردەمە زێڕینەکەیاندا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارەکانی بیزەنتی و فاتمی و بۆیی پاراست و لە هەمان کاتدا پشتیوانیی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
فەرمانڕەواییی حەسەن کوڕی مەروان قۆناغێکی چەسپاندنی دەسەڵات بوو بۆ بنەماڵەی تازەی مەروانی. ئەو ڕووبەڕووی ژینگە سیاسییە ئاڵۆزەکەی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست بووەوە: فشاری بیزەنتی لە ڕۆژئاوا، دەسەڵاتی بۆیی لە باشوور و تەحەدای هەمیشەییی بەڕێوەبردنی سیاسەتی فرەچەشنی هۆزە کوردەکانی ناوچەی دیار بەکر. سەرکەوتنی لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم تەحەدایانەدا یارمەتیی دانانی بناغەی سەردەمە زێڕینەکەی دواتری بنەماڵەکەی دا لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد.
خاڵە سەرەکییەکان
حەسەن کوڕی مەروان دووەمین فەرمانڕەوای مەروانی بوو، نزیکەی 990 زایینی، و کوڕی مەروان کوڕی دوستەک بوو (ئەو کەسەی بنەماڵەکە بە ناوی ناونرا).
دوای دامەزراندنی بنەماڵەکە لەلایەن باد کوڕی دوستەکەوە، دەسەڵاتی کوردیی مەروانی لە دیار بەکر چەسپاند.
مەروانییەکان ئامەد (دیاربەکر) و مەیافارقینیان کۆنترۆڵ دەکرد؛ دوو شار کە لە ڕووی ستراتیژییەوە لە گرنگترین شارەکانی میزۆپۆتامیای سەروو بوون.
فەرمانڕەواییی ئەو یارمەتیی سەقامگیرکردنی ساڵە سەرەتاییەکانی بنەماڵەکەی دا و زەمینەی بۆ سەردەمە زێڕینەکە لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسرەددەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی) ئامادە کرد.
مێژوونووسانی کورد مەروانییەکان بە یەکێک لە مەزنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەزانن، کە لە ناوەندی خاکی کوردیی دیاربەکر فەرمانڕەوایییان دەکرد.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
حەسەن کوڕی مەروان کوڕی مەروان کوڕی دوستەک بوو؛ مەروان مامی باد کوڕی دوستەک، دامەزرێنەری سەربازیی بنەماڵەکە، بوو و بنەماڵەکە بە ناوی مەروان ناونرا. ئەو سەر بە هۆزی کوردیی هەذبانی بوو و لە ژینگەی دەسەڵاتە سیاسییە تازە دامەزراوەکەی خێزانەکەیدا لە دیار بەکر گەورە بوو. جێنشینبوونی لەسەر تەختی مەروانی گواستنەوەیەکی سروشتی بوو لە نەوەی دامەزرێنەر (باد) بۆ لقی خێزانیی مەروان کوڕی دوستەک.
حەسەن کوڕی مەروان، وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی مەروانی، بەشێک بوو لە نەریتە فراوانەکەی فەرمانڕەواییی بنەماڵەیی کوردی کە تایبەتمەندیی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی 10–11 بوو. مەروانییەکان فەرمانڕەواییی ئامەدیان دەکرد، دیاربەکری ئەمڕۆ؛ شارە گەورە دیواردارەکە لەسەر دیجلە کە قەڵابەندییە ڕەشە بەزاڵتییەکانی هێشتا یەکێکن لە سەرسوڕهێنەرترین دەستکەوتە تەلارسازییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە جیهانی کوردیدا.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی حەسەن کوڕی مەروان لە قۆناغێکدا بوو کە پارچەپارچەبوونی سیاسی لە جیهانی ئیسلامیدا بەردەوام بوو. بنەماڵەی بۆیی بەغدا و خەلافەتی عەباسیی کۆنترۆڵ دەکرد، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای بیزەنتی لە ژێر فەرمانڕەواییی باسیل دووەمدا لە لووتکەی هێزی سەربازیی خۆیدا بوو و بەرەو ئەنادۆڵ و سووریا پێشڕەویی دەکرد. خەلافەتی فاتمی لە میسر ناوەندێکی بەدیل بوو بۆ دەسەڵاتی سوننی/ئیسماعیلی. مەروانییەکان کە لە نێوان ئەم هێزە گەورانەدا بوون، دەبوو بە لێهاتووییەکی دیپلۆماسیی بەرچاو مامەڵە لەگەڵ ئەم دیمەنە ئاڵۆزەدا بکەن.
گرنگیی ستراتیژیی ناوچەی دیار بەکر، وەک دەروازەی نێوان ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و نێوان جیهانی بیزەنتی و ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی، کردبووی بە ناوچەیەکی چالاکیی چڕی دیپلۆماسی و سەربازی. توانای حەسەن کوڕی مەروان بۆ پاراستنی سەربەخۆییی مەروانی لەم ژینگەیەدا دەستکەوتێکی سیاسیی گرنگ بوو.
چەسپاندنی دەسەڵاتی مەروانی
سەقامگیری دوای دامەزراندن
قۆناغی دوای مردنی باد (990 زایینی) تا کۆتاییی فەرمانڕەواییی حەسەن کوڕی مەروان بۆ مانەوەی بنەماڵەی مەروانی چارەنووسساز بوو. گواستنەوەی دەسەڵات لە دامەزرێنەرە سەربازییەکەوە بۆ برازاکەی و پاشان بۆ کوڕی ئەو کەسەی بنەماڵەکە بە ناوی ناونرابوو، بەبێ داڕمانی سیاسی، هێزی دامەزراوەییی ئەو پێکهاتە بنەماڵەییە کوردییەی نیشان دا کە باد دروستی کردبوو. چەسپاندنی ئەم میراتە لەلایەن حەسەن کوڕی مەروانەوە بەشدارییەکی بنەڕەتی بوو لە فەرمانڕەواییی سەدەیەکی تەواوی دواتری بنەماڵەکەدا.
پایتەختی مەروانی لە ئامەد
شارە گەورەکەی ئامەد، دیاربەکری ئەمڕۆ، گەوهەری دەوڵەتی مەروانی بوو. دیوارە مەزنە ڕەشە بەزاڵتییەکانی، کە تەنانەت بە پێوەرەکانی سەدەکانی ناوەڕاستیش کۆن بوون، کردیبووی بە یەکێک لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک کە بەرگری لێکردنیان ئاسانتر بوو. مەروانییەکان ئەم شارەیان وەک ناوەندی سەرەکیی دەسەڵاتیان بەڕێوە دەبرد؛ پەیوەندیی ناسنامەییی کورد بە دیاربەکرەوە، کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە، ڕەگی قووڵی لە سەردەمی مەروانیدا هەیە. فەرمانڕەواییی حەسەن کوڕی مەروان لە ئامەد بەشداریی لە بەردەوامیی ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد لەم شارەدا کرد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
حەسەن کوڕی مەروان کەسایەتییەکە کە سەرچاوە مێژووییە بەجێماوەکان وردەکاریی کەمی دەربارە دەدەن. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەو لە ڕیزبەندیی جێنشینانی مەروانیدا پشتڕاست دەکەنەوە، وەک کوڕی ئەو کەسەی بنەماڵەکە بە ناوی ناونرا و وەک چەسپێنەری دەسەڵاتی کورد لە دیار بەکر؛ لە هەمان کاتدا دان بە سنوورداریی تۆمارە مێژووییەکان دەربارەی ئەم قۆناغە گواستنەوەییەی بنەماڵەکەدا دەنێن.
بنەماڵەی مەروانی هەندێک جار لە مێژوونووسیی ڕۆژئاواییدا بە پلەی یەکەم وەک بنەماڵەیەکی عەرەبی یان ناوچەیی پۆلێن دەکرێت. مێژوونووسانی کورد بە قاطعانە مەروانییەکان لە چوارچێوەی نەریتی فەرمانڕەواییی بنەماڵەیی کوردیدا دادەنێن: ڕەچەڵەکی هۆزیی کوردیی هەذبانییان، ناساندنیان لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک فەرمانڕەوای کورد و فەرمانڕەواییی سەدەیەکی تەواویان لە ناوەندی خاکی کوردیی دیاربەکر، هەموویان ناسنامەی کوردییان پشتڕاست دەکەنەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی حەسەن کوڕی مەروان بەشدارییەکەیە لە سەقامگیرکردنی بنەماڵەی مەروانی لە ساڵەکانی سەرەتای پێکهاتنیدا. بەبێ ئەو چەسپاندنەی ئەو پێشکەشی کرد، ڕەنگە بنەماڵەکە نەمایەتەوە تا نەسرەددەولە ئەحمەدی مەزن لەناویدا سەر هەڵبدات. فەرمانڕەواییی ئەو بەشێکی پێویست بوو لە چیرۆکی یەکێک لە سەرکەوتووترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست.
بۆ گەلی کورد، بنەماڵەی مەروانی و هەر یەک لە فەرمانڕەواکانی، لەوانە حەسەن کوڕی مەروان، نوێنەرایەتیی سەدەیەک سەروەریی کوردی بەسەر دیاربەکردا دەکەن؛ ئەو شارەی لە سەردەمی نوێدا هێشتا گرنگترین پایتەختی کولتووریی کوردە. میراتی مەروانی لە دیاربەکر بەشێکە لە ڕەگە مێژووییە قووڵەکانی کورد لەم شارە کۆنەدا.
پرسیارە باوەکان
حەسەن کوڕی مەروان کێ بوو؟
حەسەن کوڕی مەروان دووەمین فەرمانڕەوای بنەماڵەی کوردیی مەروانی بوو، نزیکەی 990 زایینی، و کوڕی مەروان کوڕی دوستەک بوو (ئەو کەسەی بنەماڵەکە بە ناوی ناونرا). دوای دامەزراندنی بنەماڵەکە لەلایەن باد کوڕی دوستەکەوە، دەسەڵاتی کوردیی مەروانی لە دیار بەکر چەسپاند. مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە ڕیزبەندیی جێنشینە سەرەتاییەکانی مەروانی دەزانن کە بناغەیان بۆ سەردەمە زێڕینەکەی بنەماڵەکە دانا.
پایتەختەکانی مەروانی کامانە بوون؟
بنەماڵەی مەروانی دوو پایتەختی سەرەکیی هەبوو: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ، تورکیا) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ، تورکیا). ئامەد لەوانە بەناوبانگتر بوو؛ شارێکی گەورەی قەڵابەندکراو لەسەر دیجلە، بە دیوارە مەزنە ڕەشە بەزاڵتییەکانەوە کە ئەمڕۆ شوێنێکی میراتی جیهانیی یونێسکۆن و یەکێکن لە گرنگترین یادگارە تەلارسازییەکانی مێژووی کورد.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Britannica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.