ئەبوو شوجاع باد کوڕی دوستەک کێ بوو؟
ئەبوو شوجاع باد کوڕی دوستەک (کە بە بادی کوردی، واتە «کوردەکە»ش دەناسرێت) دامەزرێنەری بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردیی مەروانی بوو؛ لە 983 زایینی دەسەڵاتی کوردی بەسەر ناوچەی دیار بەکردا چەسپاند کە ناوەندەکەی شارە گەورەکەی ئامەد بوو (دیاربەکری ئەمڕۆ). جەنگاوەرێکی هۆزە کوردییەکەی هەذبانی بوو و بە لێهاتووییی سەربازی و زیرەکیی سیاسی هەڵکشا و میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی لە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی ستراتیژییەوە پێک هێنا. هەرچەندە لە 990 زایینی لە شەڕدا کوژرا، ئەو بنەماڵە فەرمانڕەوایەی بە ناوی مامی، مەروان کوڕی دوستەک، دامەزراندبووی زیاتر لە سەدەیەک بەردەوام بوو و هەندێک لە باشترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی پێگەیاند. بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانی (983–1085 زایینی) بنەماڵەیەکی کوردیی فەرمانڕەوا بوو کە دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد، ناوچەی دیاربەکری ئەمڕۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، و هەندێک جار فەرمانڕەوایییەکەی بۆ بەدلیس و مووسڵیش فراوان دەکرد. جەنگاوەرە کوردەکە، باد کوڕی دوستەک، دامەزراندبووی و زیاتر لە سەدەیەک لە دوو پایتەختەکەیەوە فەرمانڕەواییی کرد: مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ). سەردەمە زێڕینەکەیان لە ژێر فەرمانڕەواییی نەسر ئەلدەولە ئەحمەد (1011–1061 زایینی) بینی کە بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لە نێوان فشارە بیزەنتی و فاتمی و بۆییەکاندا ڕاگرت، لە هەمان کاتدا پشتگیریی یەکێک لە پێشکەوتووترین دەربارە کوردییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستی دەکرد.
مێژوونووسانی کورد باد کوڕی دوستەک بە جەنگاوەر و دامەزرێنەری بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانی دەزانن؛ ئەو پیاوەی دیاربەکری دووبارە خستە ژێر فەرمانڕەواییی کورد و کردارە یەکلاکەرەوەکەی بارودۆخی بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەواییی کورد لە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی میزۆپۆتامیای سەروو پێک هێنا. مردنی لە شەڕدا کۆتایی بە میراتەکەی نەهێنا؛ دەستپێکی ئەو میراتە بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەبوو شوجاع باد کوڕی دوستەک لە 983 زایینی بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردیی مەروانیی دامەزراند و دەسەڵاتی کوردی بەسەر ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ) و دیار بەکردا چەسپاند.
جەنگاوەرێکی هۆزە کوردییەکەی هەذبانی بوو و بە لێهاتووییی سەربازی گەیشتە زاڵبوونی سیاسی.
هەرچەندە لە 990 زایینی لە شەڕدا کوژرا، ئەو بنەماڵە فەرمانڕەوایەی دامەزراندبووی زیاتر لە سەدەیەک بەردەوام بوو (983–1085 زایینی).
بنەماڵەکە بە ناوی مامی، مەروان کوڕی دوستەک، «مەروانی» ناونراوە؛ ئەمە ناسنامەی فەرمانڕەواییی خێزانەکە ڕەنگ دەداتەوە.
مێژوونووسانی کورد بە دامەزرێنەری یەکێک لە مەزنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی دەزانن، کە دیاربەکری بەڕێوە دەبرد؛ شارێک بە گرنگییەکی قووڵی کوردی.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانی
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و بنەچە
باد کوڕی دوستەک لە هۆزە کوردییەکەی هەذبانی بوو، یەکێک لە هاوپەیمانییە هۆزییە گەورە کوردییەکانی ناوچەی دیار بەکر. کوردە هەذبانییەکان لە مێژە لە زنجیرەشاخ و دۆڵەکانی دەوروبەری سەرووی دیجلەدا ئامادە بوون؛ ئەو ناوچەیەی دواتر بوو بە دڵی دەوڵەتی مەروانی. باد وەک سەرکردەیەکی سەربازی بە توانای نائاسایی سەری هەڵدا و نەریتە جەنگاوەرییەکانی هۆزە کوردییەکەی لەگەڵ لێهاتووییی سیاسی بۆ گۆڕینی زاڵبوونی سەربازیی هۆزی بۆ دەسەڵاتی بنەماڵەی فەرمانڕەوا تێکەڵ کرد.
گەیشتنی بە دەسەڵات لە 983 زایینی لە ڕێگەی دەستگرتن بەسەر مەیافارقیندا بوو (سیلوانی ئەمڕۆ)، شارە ستراتیژییەکە کە دەروازە شاخاوییەکانی نێوان بنارەکانی زاگرۆس و دەشتەکانی دیار بەکری کۆنترۆڵ دەکرد. لەم بنکەیەوە دەسەڵاتی بۆ ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ) فراوان کرد؛ یەکێک لە قەڵابەندکراوترین و گرنگترین شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی ستراتیژییەوە، کە لەسەر بەرزاییەکی بەزاڵتی لە سەرووی دیجلە بنیاد نراوە.
چوارچێوەی مێژوویی
باد کوڕی دوستەک لە سەردەمێکی پارچەپارچەبوونی توندی سیاسیی جیهانی ئیسلامیدا بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانیی دامەزراند. بنەماڵەی فەرمانڕەوای بۆیی خەلافەتی عەباسیی کۆنترۆڵ دەکرد و وەک سوڵتانی کردەیی فەرمانڕەواییی دەکرد، لە کاتێکدا خەلیفە دەسەڵاتی مەراسیمیی دەپاراست. بنەماڵەی فەرمانڕەوای حەمدانی، کە پێشتر دیار بەکر و بەشەکانی باکووری سووریای کۆنترۆڵ دەکرد، بەخێرایی ڕوو لە لاوازی دەچوو. ئەم بۆشاییە دەرفەتی بۆ فەرماندە سەربازییە کوردەکان ڕەخساند کە میرنشینی خۆبەڕێوەبەر دامەزرێنن.
ناوچەی دیار بەکر، واتە دۆڵی سەرووی دیجلە کە ئامەد پایتەختەکەی بوو، یەکێک بوو لە ناوچە هەرە پڕململانێکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاست؛ لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە سیاسییە بیزەنتی و ئەرمەنی و عەرەبی و کوردییەکاندا بوو. کۆنترۆڵکردنی ئامەد بە مانای کۆنترۆڵکردنی یەکێک لە شارە قەڵابەندکراوە گەورەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو، کە دیوارە بەناوبانگە ڕەشە بەزاڵتییەکانی هێشتا ئەمڕۆ وەک شوێنێکی میراتی جیهانیی یونێسکۆ ڕاوەستاون.
دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانی
دەستگرتن بەسەر دیار بەکردا
دەستگرتنی باد کوڕی دوستەک بەسەر مەیافارقیندا لە 983 زایینی خێرا و یەکلاکەرەوە بوو. بەم داگیرکردنە سەرەتاییە پشتی بەست بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی کوردی بە سەرانسەری ناوچەی دیار بەکردا، لەوانە شارە گەورەکەی ئامەد. ناوبانگە سەربازییەکەی بەخێرایی بڵاو بووەوە و جەنگاوەر و سەربازە کوردەکانی بۆ خۆی ڕاکێشا کە سەرکردایەتییەکەیان دەناسی. خێرایی و قەبارەی داگیرکردنە سەرەتاییەکانی ئاماژە بە فەرماندەیەکی خاوەن توانای سەربازیی نائاسایی دەکەن کە لە هەردوو ڕەهەندی تاکتیکی و ستراتیژیی دەسەڵات لە ناوچە سنوورییەکەی زاگرۆس و میزۆپۆتامیای سەدەکانی ناوەڕاستدا تێ دەگەیشت.
مردن و بەردەوامیی بنەماڵەی فەرمانڕەوا
باد کوڕی دوستەک لە 990 زایینی لە شەڕدا کوژرا و بنەماڵە نوێ فەرمانڕەواکەی لە ساتێکی لاوازیدا بەجێ هێشت. دەستکەوتەکەی ئەوە بوو کە پێکهاتە سیاسییە کوردییەکەی بنیاتی نابوو، هێندە بەهێز بوو کە دوای مردنی بەردەوام بێت. برازاکەی، ئەبوو عەلی کوڕی مەروان، دەسەڵاتی گرتە دەست و بنەماڵەکەی بەردەوام کرد؛ ئەو بنەماڵەیەی بە ناوی مامی باد، مەروان کوڕی دوستەک، «مەروانی» ناونرابوو، لەبری خودی باد. ئەم نەریتی ناونانە پێکهاتە هۆزی و خێزانییەکانی سیاسەتی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی ڕەنگ دەدایەوە. بنەماڵەکە دوای مردنی باد 95 ساڵی دیکە بەردەوام بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
نازناوی باد کوڕی دوستەک، «ئەڵکوردی» («کوردەکە»)، کە لە سەرچاوە مێژووییەکانی ئەو سەردەمەدا دەگمەنە، ناساندنێکی نەتەوەییی بەهێز بە ناسنامەی کوردی ڕەنگ دەداتەوە کە هاوسەردەمەکانی ناسیبوویان. مێژوونووسانی کورد ئەمە وەک بەڵگە دەهێننەوە بۆ ئەوەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانی تەنها بنەچەی هۆزیی کوردیی نەبوو، بەڵکو دامەزرێنەرەکەی و هاوسەردەمەکانی بە چاڵاکی وەک پڕۆژەیەکی سیاسیی کوردی دەیانناسی.
ناونانی بنەماڵەکە بە «مەروان» لەبری «باد» هەندێک جار سەرلێشێواوی لەبارەی ئەوەوە دروست کردووە کە کێ بەڕاستی دامەزراندوویەتی. مێژوونووسانی کورد بە ڕوونی دەڵێن: باد کوڕی دوستەک دامەزرێنەری سەربازی و سیاسی بوو؛ مەروان کوڕی دوستەک (مامی) کەسایەتییە هێماییە خێزانییەکە بوو کە بنەماڵە فەرمانڕەواکە بە ناوی ناونرا. ئەمە لەگەڵ نەریتەکانی ناونانی هۆزیی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی ئەو سەردەمەدا دەگونجێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی باد کوڕی دوستەک ئەو بنەماڵەی فەرمانڕەوای مەروانییەیە کە دامەزراندی؛ یەکێک لە سەرکەوتووترین و گرنگترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ڕووی کولتوورییەوە. ئەو بنەماڵەیەی پێکی هێنا، زیاتر لە سەدەیەک دیاربەکر و دیار بەکری بەڕێوە برد، پاشا زانا گەورەکە، نەسر ئەلدەولە ئەحمەدی، پێگەیاند و شوێنەوارێکی مێژووییی کوردی لە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی سەدەکانی ناوەڕاستدا بەجێ هێشت.
بۆ گەلی کورد، باد کوڕی دوستەک ئەو جەنگاوەر و دامەزرێنەرەیە کە درێژترین سەردەمی فەرمانڕەواییی کوردیی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە دیاربەکر بەخشی؛ ئامەد، شارەکەی دیوارە ڕەشە بەزاڵتییەکان و پایتەختە گەورە کولتوورییە کوردییەکە. میراتەکەی لە دیوارەکانی دیاربەکردا لە بەرد نووسراوە، کە هێشتا وەک شایەتی بۆ ئەو شارە کوردییە ڕاوەستاون کە بنەماڵە فەرمانڕەواکەی لە دەوریدا بنیاتی نا.
پرسیارە باوەکان
باد کوڕی دوستەک کێ بوو؟
ئەبوو شوجاع باد کوڕی دوستەک (بادی کوردی) لە 983 زایینی دامەزرێنەری بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردیی مەروانی بوو. دەسەڵاتی بەسەر مەیافارقین و ئامەد (دیاربەکری ئەمڕۆ)دا لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای ڕوو لە لاوازیی حەمدانی وەرگرت و فەرمانڕەواییی کوردیی بەسەر دیار بەکردا چەسپاند. لە 990 زایینی لە شەڕدا کوژرا، بەڵام ئەو بنەماڵەیەی دامەزراندبووی تا 1085 زایینی بەردەوام بوو.
ئەگەر باد دامەزراندوویەتی، بۆچی بنەماڵەکە پێی دەوترێت «مەروانی»؟
بنەماڵەکە بە ناوی مەروان کوڕی دوستەک، مامی باد، ناونراوە؛ بەپێی نەریتە هۆزییە کوردییەکەی ناونانی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا بە ناوی کەسایەتییەکی گەورەی خێزان، لەبری خودی دامەزرێنەر. باد کوڕی دوستەک دامەزرێنەری سەربازی بوو؛ مەروان کوڕی دوستەک گەورەی خێزانەکە بوو کە بنەماڵە فەرمانڕەواکە بە ناوی ناونرا. ئەم نەریتی ناونانە پێکهاتە هۆزی و خێزانییەکانی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ڕەنگ دەداتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Marwanids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Marwanids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.