زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر کێ بوو؟
زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر فەرمانڕەوایەکی بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەییی چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی بوو و لە نزیکەی 1013 زایینییەوە فەرمانڕەواییی دەکرد. ئەو کوڕی هیلال کوڕی بەدر و نەوەی بەدر کوڕی حەسەنویەی بەناوبانگ بوو (لە ڕێگەی بنەماڵەکەوە)؛ ئەو پشتیوانە مەزنە کوردەی شاعیر و زانایان کە دەرباری حەسەنویەییی کردبوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین دەربارەکانی جیهانی ئیسلامی. زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر دوای مردنی بەدر لە 1014 زایینی فەرمانڕەواییی بنەماڵەکەی کرد و بوونی حەسەنویەییی لە ناوچە بەرزەکانی زاگرۆس پاراست، کە پێشینە مەزنەکەی بنیاتی نابوو. بنەماڵەی حەسەنویەیی خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە حەسەنویە دایمەزراند و لە نزیکەی 950 زایینییەوە ناوچە بەرزەکانی زاگرۆسی ناوەندی (لوڕستانی ئەمڕۆ، ئێران) کۆنترۆڵ دەکرد. بەناوبانگترین فەرمانڕەوایان بەدر کوڕی حەسەنویە بوو، کە بەهۆی پشتیوانیی نائاساییی لە شاعیر و زانایانەوە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامی ناسراو بوو. فەرمانڕەوا دواترەکانی حەسەنویەیی، لەوانە هیلال کوڕی بەدر و کوڕەکەی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، دوای مردنی بەدر لە 1014 زایینی تا کۆتاییی یەکجارەکیی بنەماڵەکە بوونیان لە زاگرۆس پاراست.
مێژوونووسانی کورد زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر لە چوارچێوەی نەریتی فەرمانڕەواییی کوردیی حەسەنویەییدا دادەنێن، وەک یەکێک لە فەرمانڕەوا دواترەکان کە دوای سەردەمە زێڕینەکەی بەدر کوڕی حەسەنویە بوونی بنەماڵەکەیان لە زاگرۆسی ناوەندی پاراست. فەرمانڕەواییی ئەو نوێنەرایەتیی بەردەوامیی فەرمانڕەواییی کوردی لە شاخەکاندا دەکات لە قۆناغێکی گواستنەوەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر فەرمانڕەوایەکی کوردی حەسەنویەییی زاگرۆسی ناوەندی بوو و لە نزیکەی 1013 زایینییەوە فەرمانڕەواییی دەکرد.
ئەو کوڕی هیلال کوڕی بەدر و بەشێک لە قۆناغی کۆتاییی بنەماڵەی حەسەنویەیی بوو، دوای مردنی بەدر کوڕی حەسەنویەی مەزن (1014 زایینی).
حەسەنویەییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد بوون کە حەسەنویە دایمەزراند و شاپوور خواستیان کۆنترۆڵ دەکرد (خوڕەمئابادی ئەمڕۆ، لوڕستان) لە چیاکانی زاگرۆس.
بنەماڵەکە بە پشتیوانییەکانی بەدر کوڕی حەسەنویەی بەناوبانگ ناسراو بوو؛ یەکێک لە بەناوبانگترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام.
مێژوونووسانی کورد حەسەنویەییە دواترەکان بە پاسەوانانی بنەماڵەیەکی مەزنی کوردیی زاگرۆس دەزانن لە قۆناغە کۆتایییەکەیدا.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
بنەماڵەی حەسەنویەیی لە قۆناغی کۆتاییدا
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر کوڕی هیلال کوڕی بەدر بوو، کە خۆیشی ئەندامی خانەدانی فەرمانڕەوای حەسەنویەیی بوو. باپیری، بەدر کوڕی حەسەنویە، یەکێک لە بەناوبانگترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام بوو و بەهۆی دەستکراوەییی نائاساییی بەرامبەر شاعیر و زانایان لە تەواوی جیهانی ئیسلامیدا ناسراو بوو. زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر لەم ڕەچەڵەکە دیارە کوردییەی زاگرۆسەوە هاتبوو.
بنەماڵەی حەسەنویەیی ڕەگی لە هۆزی کوردیی باجەلاندا بوو و لە شاری شاپوور خواستەوە (خوڕەمئابادی ئەمڕۆ، لوڕستان) فەرمانڕەواییی ناوچە بەرزەکانی زاگرۆسی ناوەندیی دەکرد. زاگرۆسی ناوەندی لە ڕووی ستراتیژییەوە یەکێک لە گرنگترین ناوچە شاخاوییە کوردییەکان بوو، کە ڕێڕەوە شاخاوییەکانی نێوان دەشتە نزمییەکانی عێراق و دەشتی بەرزی ئێرانی کۆنترۆڵ دەکرد.
پاشخانی مێژوویی
فەرمانڕەواییی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر ڕاستەوخۆ دوای مردنی بەدر کوڕی حەسەنویە لە 1014 زایینی بوو. بنەماڵەی حەسەنویەیی دوای لەدەستدانی بەناوبانگترین فەرمانڕەوای خۆی چووە ناو قۆناغێکی داکشانی خێراوە. بنەماڵەی بۆیی، کە هێزی زاڵی ناوچەکە بوو، خۆیشی لە ژێر فشاری ڕوو لە زیادبوونی غەزنەوییەکان و کەمێک دواتر سەلجووقییەکاندا بوو. میرنشینە کوردییە شاخاوییەکانی زاگرۆس بە ئاستی جیاوازی سەرکەوتن مامەڵەیان لەگەڵ ئەم دیمەنە سیاسییە گۆڕاوەدا کرد.
قۆناغی کۆتاییی حەسەنویەیی بە تەحەدای پاراستنی فەرمانڕەواییی کوردی لە شاخەکاندا دیاری دەکرا، دوای لەدەستدانی کاریزماتیکترین و تواناترین فەرمانڕەوای بنەماڵەکە. فەرمانڕەواییی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر بەشێک بوو لەم گواستنەوە پڕتەحەدایە.
بنەماڵەی حەسەنویەیی لە قۆناغی کۆتاییدا
دوای بەدر کوڕی حەسەنویە
مردنی بەدر کوڕی حەسەنویە لە 1014 زایینی ڕووداوێکی گەورە بوو بۆ بنەماڵەی حەسەنویەیی. بەدر کەسایەتیی دیاریکەری بنەماڵەکە بوو؛ فەرمانڕەواییی 35 ساڵەی، پشتیوانییە کولتوورییە نائاساییەکەی و لێهاتووییی سەربازی و سیاسیی ئەو حەسەنویەییەکانی کردبوو بە بنەماڵەیەکی بەناوبانگی کوردی لە جیهانی ئیسلامیدا. جێنشینەکانی، لەوانە هیلال کوڕی بەدر و زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، لە سێبەری ئەم پێشینە نائاساییەدا فەرمانڕەوایییان کرد.
فەرمانڕەواییی کوردی لە زاگرۆس
بەردەوامیی بوونی حەسەنویەییەکان لە زاگرۆسی ناوەندی دوای مردنی بەدر خۆڕاگریی فەرمانڕەواییی کوردی لە شاخەکاندا ڕەنگ دەداتەوە. پەیوەندیی هۆزی کوردیی باجەلان بە ناوچەی شاپوور خواستەوە، ڕەگە هۆزی و خاکییەکانی بنەماڵەکە، بناغەیەکی ڕەوایەتیی خۆجێیی دابین کرد کە زیاتر لە بەهرەی کەسیی نائاساییی بەدر کوڕی حەسەنویە بەردەوام بوو. فەرمانڕەواییی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر لەم هەرێمەدا بەشێک بوو لە پاراستنی ئەو بناغەیە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
فەرمانڕەوا دواترەکانی حەسەنویەیی، لەوانە زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە ئەندازەی بەدر کوڕی حەسەنویە بەڵگەدار نەکراون. مێژوونووسانی کورد شوێنی ئەوان لە ڕیزبەندیی جێنشینانی بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەییدا پشتڕاست دەکەنەوە، لە هەمان کاتدا دان بە سنوورداریی تۆمارە مێژووییەکانی ئەم قۆناغە گواستنەوەییەدا دەنێن.
کۆتاییی بنەماڵەی حەسەنویەیی هەندێک جار تەنها وەک داکشانێک دوای بەدر کوڕی حەسەنویە دەخرێتە ڕوو. مێژوونووسانی کورد بە شێوەیەکی تەواوتر لە پاشخانەکەیدا دەیخەنە ڕوو: بەردەوامیی فەرمانڕەواییی بنەماڵەکە دوای مردنی بەدر، تەنانەت بە شێوەیەکی لاوازتریش، خۆڕاگریی نەریتە سیاسییە کوردییەکانی زاگرۆس ڕەنگ دەداتەوە؛ نەریتگەلێک کە لە ڕاستییە هۆزی و خاکییەکاندا ڕەگیان داکوتابوو کە لە هەر فەرمانڕەوایەکی تاک قووڵتر بوون.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر بریتییە لە شوێنی ئەو لە نەوەی کۆتاییی بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەییدا. لە گواستنەوە پڕتەحەداکەی دوای بەدردا فەرمانڕەواییی کوردیی لە زاگرۆس پاراست و بەشداریی لە بەردەوامیی بنەماڵەیەکدا کرد کە یەکێک لە بەناوبانگترین خانەدانە فەرمانڕەوا کوردەکانی سەردەمە زێڕینەکەی ئیسلام بوو.
بۆ گەلی کورد، حەسەنویەییە دواترەکان، لەوانە زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر، دوا پاسەوانانی بنەماڵەیەکی مەزنی کوردیی زاگرۆسن. چیرۆکی ئەوان کۆتاییی بەو بەشە دێنێت کە حەسەنویە دەستی پێ کرد و بەدر کوڕی حەسەنویە بەناوبانگی کرد. میراتی حەسەنویەیی، پشتیوانیی کولتووریی کوردی و فەرمانڕەوایی لە شاخەکان و پێشکەوتووییی شارستانی لە زاگرۆسی ناوەندی، لە مێژووی گەلی کورددا بەردەوامە.
پرسیارە باوەکان
زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر کێ بوو؟
زاهیر کوڕی هیلال کوڕی بەدر یەکێک لە فەرمانڕەوا دواترەکانی بنەماڵەی کوردیی حەسەنویەیی بوو و لە نزیکەی 1013 زایینی فەرمانڕەواییی دەکرد. ئەو کوڕی هیلال کوڕی بەدر بوو و لە قۆناغی دوای مردنی بەدر کوڕی حەسەنویەی بەناوبانگدا فەرمانڕەواییی ناوچە بەرزەکانی زاگرۆسی ناوەندیی کرد (لوڕستانی ئەمڕۆ، ئێران). مێژوونووسانی کورد ئەو بە بەشێک لە بەشە کۆتایییەکەی حەسەنویەیی لە مێژووی کوردیی زاگرۆسدا دەزانن.
بنەماڵەی حەسەنویەیی چی بوو؟
بنەماڵەی حەسەنویەیی خانەدانێکی فەرمانڕەوای کورد بوو کە حەسەنویە لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی دایمەزراند؛ لە نزیکەی 950 تا نزیکەی 1015 زایینی ناوچەی شاپوور خواستی کۆنترۆڵ دەکرد (خوڕەمئابادی ئەمڕۆ، لوڕستان، ئێران). بەناوبانگترین فەرمانڕەوایان بەدر کوڕی حەسەنویە بوو، کە بەهۆی پشتیوانیی نائاساییی لە شاعیر و زانایانەوە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامی ناسراو بوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Hasanwayhids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Encyclopaedia Iranica.
Bosworth, C.E. — The New Islamic Dynasties, Columbia University Press, 1996.