حەسەنویە کێ بوو؟
حەسەنویە کوڕی حوسەین (کۆچی دوایی کردووە لە 979 ز) — کە بە ئەبولفەواریس، یان بە کوردی بە میر حەسنەویش ناسراوە — دامەزرێنەری بنەماڵەی حەسەنویی کورد بوو؛ لە دەوروبەری 961 ز دایمەزراند و تا کۆچی دوایی خۆی لە 979 فەرمانڕەوایی کرد. ئەو لە هۆزی کوردی بەرزیکانی بوو و میرنشینەکەی بەسەر ناوچەیەکی فراوانی شاخەکانی زاگرۆسی ناوەڕاستدا بنیاد نا؛ لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لوڕستان، دینەوەر، نەهاوەند، داقووق، شارەزوور و هەمەدانی کۆنترۆڵ دەکرد. نفووزەکەی تەنانەت گەیشتە ئازەربایجان. حەسەنویە بە ئەوەندە زیرەکییەوە مامەڵەی دەکرد کە ڕکابەریی بوویی و سامانییەکانی بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکار هێنا؛ پاڵپشتیی بووییەکانی کرد و بەوە ئاستێکی بەس لە خۆبەڕێوەبردنی دەستەبەر کرد، بە جۆرێک کە بووییەکان، سەرەڕای باڵادەستییان، خۆیان لە دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆ لە کاروبارەکانی بەدوور گرت.
لە ڕوانگەی مێژوونووسانی کوردەوە، حەسەنویە یەکێکە لە دامەزرێنەرانی بووژانەوەی سیاسیی کورد لە سەدەی 10. بنەماڵەکەی یەکێک بوو لە چەند میرنشینێکی کوردی کە لە ناوەڕاستی سەدەی 10دا هاوکات سەریان هەڵدا؛ سەردەمێک کە پەرتەوازەبوونی سیاسیی عەباسییەکان لە کۆتاییدا بوارێکی بۆ سەرکردە هۆزییە کوردەکان ڕەخساند تا سەروەریی سیاسیی تەواوی خۆیان بسەلمێنن. حەسەنوییەکان بنەماڵەیەکی کوردی شیعەی دوازدە ئیمامی بوون، کە ئەمە لە جیهانی سیاسیی فراوانتری کورددا جیای دەکردنەوە. ئەوان پایتەختەکەیان لە دینەوەر بنیاد نا؛ ئەو شارەی کە سەدەیەک پێشتر بنکەی ژیانی فکریی ئەبوو حەنیفەی دینەوەری بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
حەسەنویە (کۆچی دوایی کردووە لە 979 ز) لە دەوروبەری 961 ز بنەماڵەی حەسەنویی لە شاخەکانی زاگرۆسی ناوەڕاست دامەزراند.
ئەو لە هۆزی کوردی بەرزیکانی بوو و لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لوڕستان، دینەوەر، نەهاوەند، شارەزوور و هەمەدانی کۆنترۆڵ دەکرد.
حەسەنوییەکان بنەماڵەیەکی کوردی شیعەی دوازدە ئیمامی بوون؛ یەکێک لە یەکەم بنەماڵە گەورە فەرمانڕەوا شیعە کوردەکان.
پایتەختەکەی دینەوەر بوو؛ هەمان شارە کوردییەکە کە ئەبوو حەنیفەی دینەوەری، دامەزرێنەری زانستی ڕووەکناسیی عەرەبی، لێوە هەڵکەوتبوو.
حەسەنویە بە لێهاتووییەوە مامەڵەی لەگەڵ ڕکابەریی بوویی و سامانییەکان کرد و بە هاوپەیمانی لەگەڵ بووییەکان خۆبەڕێوەبردنی خۆی پاراست.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
ڕەچەڵەک
حەسەنویە کوڕی کەسێک بە ناوی حوسەین بوو، لە هۆزی کوردی بەرزیکانی. بەرزیکانییەکان یەکێک بوون لە گرووپە هۆزییە کوردەکانی ناوچەی زاگرۆسی ناوەڕاست؛ هەمان شاخەکان کە بۆ هەزاران ساڵ نیشتمانی گەلە باوباپیرەکانی کورد بووبوون. تا 961 ز، حەسەنویە توانبووی چەند قەڵایەک لە ناوچەکە بگرێت و وەک بنکەی میرنشینی حەسەنویی بەکاریان بهێنێت. گرتنی ئەو قەڵایانە، کە قەڵای شاخاوی و کلیلی دەسەڵاتی سیاسی لە زاگرۆس بوون، یەکەم هەنگاوی بنەڕەتی لە ژیانی سیاسیی ئەودا بوو.
ناوە کوردییەکەی، «میر حەسنەوی» (کە بە عەرەبی بە حەسەنویە نووسراوە)، ناسنامەی کولتووریی دوولایەنەی فەرمانڕەوا کوردەکانی ئەو سەردەمە دەنوێنێت؛ ئەوان هەم لە جیهانی هۆزیی کوردیدا بە ناو و نەریتی کوردی مامەڵەیان دەکرد، هەم لە جیهانی فراوانتری سیاسەتی ئیسلامیدا بۆ مەبەستی فەرمی ناو و نازناوی عەرەبییان بەکار دەهێنا. ئەم ناسنامە سیاسییە دووزمانییە تایبەتمەندییەکی نەریتی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکان بوو.
پاشخانی مێژوویی
حەسەنویە لە 961 ز بنەماڵەکەی دامەزراند؛ هەمان دەیە کە شەدادییەکان (دامەزراون لە دەوروبەری 951 ز) و ڕەوادییەکان (لە دەوروبەری 955 ز)یش تێیدا سەریان هەڵدا. ئەم سەرهەڵدانە هاوکاتەی چەند میرنشینێکی کوردی ڕێکەوت نەبوو. خەلافەتی عەباسی لە 945 زەوە ببووە دامەزراوەیەکی هێمایی کە فەرماندە بووییەکان کۆنترۆڵیان دەکرد. خودی بووییەکان موسڵمانی شیعەی دەیلەمی بوون و ئەولەویەتیان لە جیهانی هۆزیی کوردی سوننە جیاواز بوو. کۆنترۆڵکردنی بەغدا نەدەبووە بەڕێوەبردنێکی کاریگەری شاخە دوورە کوردییەکان. سەرکردە هۆزییە کوردەکان ئەم بۆشاییە سیاسییەیان پڕ کردەوە.
پەیوەندیی حەسەنویە لەگەڵ بووییەکان ئاڵۆز و بە زیرەکییەوە بەڕێوەبراو بوو. ئەو لە دژی دوژمنە سامانییەکانیان پاڵپشتیی بووییەکانی کرد؛ ئەمە داڵدەی سیاسیی بە قەدەر پێویستی پێ بەخشی تا لە بازنەی نفووزی بووییەکاندا بە خۆبەڕێوەبردنەوە کار بکات. لە 970 ز، لەگەڵ جێنشینی وەزیری بوویی گەیشتە ڕێککەوتنێکی فەرمی کە لە بەرامبەر سەرانەیەکی 50,000 دیناردا خۆبەڕێوەبردنی ئەوی مسۆگەر دەکرد؛ ڕێککەوتنێک کە سەروەریی کردەیی ئەوی پشتڕاست دەکردەوە و لە هەمان کاتدا ڕواڵەتی باڵادەستیی تەنها بەناوی بووییەکانی دەپاراست.
بنیادنانی میرنشینی حەسەنویی
خاک و بەڕێوەبردن
حەسەنویە میرنشینەکەی بەسەر ناوچەیەکی فراوانی زاگرۆسی ناوەڕاستدا بنیاد نا و لوڕستان، دینەوەر، نەهاوەند، داقووق، شارەزوور و هەمەدانی کۆنترۆڵ دەکرد. پایتەختەکەی لە دینەوەر یەکێک بوو لە شارە گەورە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست؛ هەمان شار کە بنکەی ژیانی فکریی ئەبوو حەنیفەی دینەوەری بوو. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، میرنشینی حەسەنویە تا ئازەربایجان درێژ ببووەوە، کە ئەمە دەیکردە یەکێک لە گەورەترین دەسەڵاتە سیاسییە کوردییەکانی سەردەمەکەی.
هێزی سەربازی و خۆبەڕێوەبردن
کلیلی سەرکەوتنی حەسەنویە بنکە سەربازییەکەی لە قەڵا شاخاوییەکانی زاگرۆس و پاڵپشتیی جێی متمانەی هۆزە کوردەکان بوو. تەنانەت کاتێک بووییەکان هێزیان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو نارد، وەک ئەو کاتەی سەهلان کوڕی موسافیر، والیی بوویی هەمەدان، بەرەنگاری بووەوە، حەسەنویە بە سەرکەوتوویی خۆی ڕاگرت. سەرکەوتنەکەی بەسەر ئەم هێزە خەلافەتییانەدا ورەی شوێنکەوتووانی بەرز کردەوە و توانای مانەوەی دەوڵەتی حەسەنویی سەلماند. ئەو لە 979 ز لە قەڵای پتەوەکەی خۆی، سەرماج، لە باشووری بیستوون کۆچی دوایی کرد.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی حەسەنویە ئەو بنەماڵەیەیە کە دایمەزراند. حەسەنوییەکان، فەرمانڕەوا کوردە شیعە دوازدە ئیمامییەکانی زاگرۆسی ناوەڕاست، یەکێک لە گرنگترین میرنشینە کوردییەکانی سەدەی 10یان کۆنترۆڵ دەکرد و لە دینەوەرەوە بە تۆڕێک لە قەڵای شاخاوی و هاوپەیمانیی هۆزی فەرمانڕەواییان دەکرد. پایتەختەکەی، دینەوەر، یەکێک بوو لە ناوەندە فکری و کولتوورییەکانی جیهانی کوردی. جێنشینەکەی، بەدر کوڕی حەسەنویە، دواتر بووە یەکێک لە بەناوبانگترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەدەکانی ناوەڕاست.
پرسیارە باوەکان
حەسەنویە کێ بوو؟
حەسەنویە (کۆچی دوایی کردووە لە 979 ز) دامەزرێنەری بنەماڵەی حەسەنویی کورد بوو، کە لە دەوروبەری 961 ز لە شاخەکانی زاگرۆسی ناوەڕاست دامەزرا. ئەو لە هۆزی بەرزیکانی بوو، لوڕستان، دینەوەر، نەهاوەند، هەمەدان و شارەزووری کۆنترۆڵ دەکرد و بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی کورد بە ڕکابەریی بوویی و سامانییەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە. بنەماڵەکەی تا 1015 ز بەردەوام بوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Hasanwayh — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayh).
Hasanwayhids — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids); Britannica (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).