بە تەواوی نا. ئێرانی ڕەگەزنامەیە، لە کاتێکدا فارس لە بنەڕەتدا گرووپێکی نەتەوەیی و ناسنامەیەکی کولتووری و زمانییە. ئەمڕۆ زۆربەی ئێرانییەکان لە ڕووی نەتەوەییەوە فارس نین، هەرچەند فارسی زمانی فەرمی و کولتووری زاڵی وڵاتەکەیە. ئێران هەمیشە دەوڵەتێکی فرەنەتەوە بووە.
ئێرانی و فارس: جیاوازییە سەرەکییەکە
ئێرانی بۆ هەر کەسێک بەکار دێت کە هاووڵاتییەتیی وڵاتی نوێی ئێرانی هەیە. ئەمە ناسنامەیەکی هاووڵاتییەتی و نەتەوەییە، وەک چۆنیەتیی بەکارهێنانی «ئەمریکی» یان «عێراقی». ئێران نیشتمانی زۆر گرووپی نەتەوەیی جیاوازە، لەوانە:
فارسەکان (گەورەترین گرووپ)
ئازەرییەکان (دووەم گەورەترین گرووپ)
کوردەکان
لوڕەکان
بەلووچەکان
عەرەبەکان
تورکمانەکان
و ئەوانی تر
فارس، لە لایەکی ترەوە، بۆ گرووپێکی نەتەوەیی دیاریکراو بەکار دێت (کە خەڵکی فارس یان فارسیش پێ دەوترێت)، کە نیشتمانی باوباپیرانیان لە ناوچەی فارس (پەرسیس) لە باشووری ئێرانە. فارسەکان بە فارسی وەک زمانی دایکیان قسە دەکەن و لە ڕووی مێژووییەوە بۆ بەشێکی زۆری 2,500 ساڵی ڕابردوو لە ڕووی کولتووری و سیاسییەوە گرووپی زاڵی ئێران بوون.
بە کورتی:
هەموو فارسەکان ئێرانین.
هەموو ئێرانییەکان فارس نین.
وشەی «فارس» لە کوێوە هاتووە؟
وشەی «فارس» لە یۆنانییە کۆنەکانەوە هاتووە، کە بە پێی ناوچەی پەرسیس (ناوچەی فارسی ئێستا) خەڵکی ئیمپراتۆرییەتی هەخامەنشییان بە «پەرسای» ناو دەبرد.
خودی ئێرانییەکان لە ڕووی مێژووییەوە خاکەکەیان بە ئێران (لە وشەی ئاریاییەوە) ناو دەبرد و زۆر پێش ئەوەی یۆنانییەکان ناوی یەکێک لە پارێزگاکانیان لەسەر ناوچەکە دابنێن، خۆیان بە ئێرانی دەناساند. بۆیە، هەرچەند «فارس» لە ڕۆژئاوا بوو بە زاراوەی باو، ئێرانییەکان لە مێژە «ئێرانی»یان وەک ناوی خۆیان بەکار هێناوە.
بەشی زۆری مێژووی ئێران کوردییە، نەک فارسی
مێژووی ئێران هی هەموو گرووپە ئێرانییەکانە، بەڵام بەشی زۆری مێژووی ئێران دەکەوێتە چوارچێوەی گرووپی کورد:
1. ئیمپراتۆرییەتی ماد کوردی بوو
مادەکان گەلێکی کۆنی ئێرانی بوون کە لە باکووری ڕۆژئاوای دەشتی بەرزی ئێران دەژیان. بە باشی بە بەڵگە تۆمار کراوە و سەلمێنراوە کە کوردەکان ڕاستەوخۆ لە نەوەی مادەکانن.
2. ئیمپراتۆرییەتی ساسانی کوردی بوو ئەم بانگەشەیە لەلایەن بەڵگە مێژووییە نوێکانەوە بە باشی پاڵپشتی کراوە. ئیمپراتۆرییەتی ساسانی (224–651 زایینی) لە پارس (پەرسیس) لەلایەن ئەردەشیری یەکەمەوە دامەزرا. بە فارسیی ناوەڕاست قسەیان دەکرد، خۆیان بە جێنشینی هەخامەنشییەکان دەزانی و ئیمپراتۆرییەتەکەیان بە ئێرانشەهر («ئیمپراتۆرییەتی ئێرانییەکان»، نەک فارسەکان!) ناو دەبرد. مێژوونووسان بە یەکدەنگی ساسانییەکان بە بنەماڵەیەکی ئێرانی دەزانن، نەک فارسی.
3. ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لەلایەن ڕابەرێکی کوردەوە دروست کرا: شا ئیسماعیل. شا ئیسماعیلی یەکەم (حوکمڕانی 1501–1524)، دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی، لە لای باوکیەوە ڕەچەڵەکی کوردی هەبوو (لە ڕێگەی تەریقەتی سۆفیی سەفەوی، کە ڕەگەکانی لە کوردستانی ئێران بوو).
دایکی لە ئاق قۆیونلوو بوو، کە بنەماڵەیەکی تورکیک بوو.
هێزی سەربازیی سەفەوییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە هۆزە کورد و تورکیکەکانەوە دەهات.
مێژوونووسان بە گشتی بنەماڵەکە بە خاوەنی ڕەچەڵەکی تێکەڵ وەسف دەکەن، بە کاریگەریی بەهێزی کوردی و تورکیک (ئازەربایجانی)، هەرچەند پەرەیان بە کولتووری ئێرانی و شیعەی دوازدە ئیمامی دەدا.
ناونانی تەواوی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی بە «ئیمپراتۆرییەتێکی کوردی» زیادەڕۆیی نییە.
فارسەکان گەلێکی تێکەڵن
ڕاستە کە لە ماوەی هەزاران ساڵدا، گەلی فارس لەگەڵ زۆر گرووپ تێکەڵ بووە، لەوانە کورد، لوڕ، بەلووچ و ئەوانی تر. هەموو گەلە ئێرانییەکان (فارس، کورد، بەلووچ، لوڕ و هتد) سەر بە لقە فراوانترە ئێرانییەکەی گەلە هیندۆئەورووپییەکانن و ڕەگێکی قووڵی مێژوویی و زمانییان هاوبەشە.
بە تێپەڕبوونی کات، ناوی «پارس»، کە یۆنانییەکان بۆ ناوبردنی گەلە ئێرانییەکان بەکاریان دەهێنا، گۆڕا بۆ وشەی «فارس». زۆر کورد، پشتوون، لوڕ، بەلووچ و گرووپە نەتەوەییە ئێرانییەکانی تر بوون بە بەشێک لە ناسنامەی نوێی فارس. هەر بۆیە، کاتێک کەسێکی فارس پشکنینی دی ئێن ئەی دەکات، ئەنجامەکان زۆرجار 20-40% ڕەچەڵەکی فارسی نیشان دەدەن و بە دەگمەن لە 50% زیاتر دەبن. ناسنامەی نوێی فارس ناسنامەیەکی مێژوویی نییە، بەڵکو دروستکراوی هێزە دەرەکییەکانە کە دەست لە کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەردەدەن.
ئەنجام
زاراوە | واتا | جۆر | کێ لەخۆ دەگرێت |
ئێرانی | هاووڵاتیی ئێران | ڕەگەزنامە | هەموو گرووپە نەتەوەییەکانی ئێران |
فارس | گرووپێکی تێکەڵ + ناسنامەی کولتووری | سەرچاوەی نەتەوەیی | ئەوانەی ڕەچەڵەکی فارسییان هەیە + فارسی‌زمانان |
کوردی | گرووپی نەتەوەیی | سەرچاوەی نەتەوەیی | کوردەکانی ئێران، عێراق، تورکیا، سووریا |
هەموو ئێرانییەکان فارس نین. فارسەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی ئێرانن و بەشێکی زۆری مێژووی سیاسی و کولتووری ئێرانیان داڕشتووە، بەڵام ئێران هەمیشە وڵاتێکی فرەنەتەوە بووە.
بەڵام بەشێکی زۆری مێژووی ئێران کوردییە و توێژینەوەی ئەکادیمیی باو پاڵپشتیی ئەم گێڕانەوەیە دەکات.
ئێران شارستانییەتێکی فرەنەتەوەیە کە تێیدا گەلە ئێرانییە جیاوازەکان (فارس، کورد و ئەوانی تر) هەموویان بەشدارییان لە مێژووە درێژ و دەوڵەمەندەکەیدا کردووە.