لە کاتێکدا واشنتن هەڵوێستی بەرامبەر تاران توندتر دەکات، جارێکی دیکە هەوڵ دەدرێت شەڕڤانە کوردەکان وەک هاوپەیمانی جێگرەوەنەگر ڕابکێشرێن. بەڵام مێژوو پرسیارێکی ئازاربەخش دەکات: کاتێک جەنگ کۆتایی دێت، چی بەسەر کورددا دێت؟
ناوەڕۆک
پێشینە: کورد و دەسەڵاتی ئەمریکا
بۆ زیاتر لە سەدەیەک، گەلی کورد، کە ژمارەیان لە نێوان 35 و 45 ملیۆنە لە تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران، خۆیان لە خاڵی بەیەکگەیشتنی ڕکابەریی هێزە گەورەکاندا بینیوەتەوە. ئەوان کە دەوڵەتی خۆیان نییە و بەسەر چوار وڵاتدا بڵاو بوونەتەوە، بەردەوام ڕاکێشراونەتە ناو هاوپەیمانێتی لەگەڵ هێزە دەرەکییەکان، کە بەهایان بە توانای سەربازی، زانیارییان لە خاک و بەرگریی سەختیان داوە. هەروەها بەردەوام، کاتێک ئەو هێزانە دەستیان بەوە گەیشتووە کە بۆی هاتبوون، کوردیان بەجێ هێشتووە.
ویلایەتە یەکگرتووەکانیش جیاواز نەبووە. لە پشتگیریی نهێنیی دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا، سیا (CIA)، بۆ یاخییە کوردەکان لە عێراق لە دەیەی 1970ەکاندا، کە دوای ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان هاوپەیمانی ئەوکاتی واشنتن، سەددام حسێن، و ئێران لەناکاو بڕا، تا هاوبەشیی دوای 2003 لە کوردستانی عێراق و هاوپەیمانێتیی بەرچاوی مەیدانی جەنگ لەگەڵ هێزە کوردییەکانی سووریا، یەپەگە (YPG) و هەسەدە (SDF)، لە جەنگ دژی داعشدا، ئەمریکا هەمیشە کاتێک زۆرترین پێویستی بە کورد هەبووە ڕووی تێ کردوون.
ئەم پەیوەندییە لە هەڵمەتی دژی داعشدا بە لووتکەی دەرکەوتنی خۆی لە سەردەمی نوێ گەیشت، کاتێک شەڕڤانە کوردەکانی پێشمەرگە و هێزەکانی سووریای دیموکرات بوونە هێزی زەمینیی سەرەکی بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەوەی دەوڵەتی ئیسلامی بە خیلافەت ناوی دەبرد. هەزاران سەربازی کورد لەو شەڕەدا گیانیان لەدەست دا. بەڵام، وەک ڕووداوەکانی 2019 نیشانیان دەدا، وەفاداریی ئەمریکا سنووری هەبوو.
خیانەتی 2019: بەجێهێشتن بە دەست هێزە تورکییەکان
لە تشرینی یەکەمی 2019، دۆناڵد ترامپ، کە ئەوکات لە خولی یەکەمی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بوو، تەلەفۆنی بۆ سەرۆکی تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، کرد؛ پەیوەندییەک کە لێکەوتەی وێرانکەری بۆ گەلی کورد لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا دەبوو. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، ترامپ کشاندنەوەی هێزە ئەمریکییەکانی لە ناوچە سنوورییەکەی سووریا ڕاگەیاند؛ بەمەش لە کرداردا ڕێگەی بۆ هێرشێکی سەربازیی تورکیا دژی هەمان ئەو هێزە کوردانە خۆش کرد کە شان بە شانی سەربازە ئەمریکییەکان بۆ تێکشکاندنی داعش شەڕیان کردبوو.
هەسەدە (SDF)، واتە هێزەکانی سووریای دیموکرات کە بە سەرکردایەتیی کورد و پشتگیریی ئەمریکا بوون، تەنها چەند هەفتەیەک پێشتر ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە تێکشکاندنی کۆتاییی داعشدا هەبوو. ئێستا، لەگەڵ کشانەوەی هێزە ئەمریکییەکان، تا ڕادەیەکی زۆر بە تەنها ڕووبەڕووی تۆپخانە، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و میلیشیا بەوەکالەتە تورکییەکان بوونەوە. ئەو ئۆپەراسیۆنە، کە ئەنقەرە «ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی» ناوی لێ نا، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک داگیرکردنێکی دڕندانەی خاکی ژێر دەستی کورد مەحکووم کرا. سەدان هەزار هاووڵاتیی مەدەنیی کورد ئاوارە بوون. شەڕڤانە کوردەکان کە ساڵانێک لە دژی داعش جەنگابوون، ناچار بوون بەرەکانی جەنگ بەجێ بهێڵن و بە پەلە بۆ بەرگری لە شارۆچکەکانی خۆیان بچن.
ڕەخنەگران لە سەرانسەری مەودای هەڵوێستە سیاسییەکانەوە، لەوانەش کەسایەتییە باڵاکانی کۆمارییەکان وەک سێناتۆر لیندسی گراهام و وەزیری پێشووی بەرگری، جەیمز ماتیس، بە توندی بڕیارەکەیان مەحکووم کرد. زیندانییەکانی پێشووی داعش هەڵهاتن، کاتێک پاسەوانە کوردەکان بۆ شەڕکردن لە دژی پێشڕەویی تورکیا دووبارە جێگیر کران.
«کورد بۆ خاکی خۆیان شەڕ دەکەن. لە جەنگی جیهانیی دووەمدا یارمەتییان نەداین، لە نۆرماندیش یارمەتییان نەداین.» — دۆناڵد ترامپ، لە داکۆکیکردن لە کشانەوە لە سووریا، تشرینی یەکەمی 2019
ئەم وتەیە بە فراوانی وەک یەکێک لە بێبەزەییانەترین پشتگوێخستنەکانی هاوپەیمانێکی وەفادار لە بیرەوەریی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای ساڵانی دواییدا ڕاپۆرت کرا. ئەم وتەیە، لەگەڵ پشتگوێخستنی گیانی ئەو هەزاران کوردەی شان بە شانی هێزە ئەمریکییەکان لە شەڕی داعشدا لەدەست چوون، ئەو بەها ستراتیژییە زۆرەشی پشتگوێ خست کە کورد بە تێچوویەکی گەورە بۆ خۆیان پێشکەشی کردبوو. ترامپ دواتر سزا سنووردارەکانی بەسەر تورکیادا سەپاند و دۆخەکەی بە «زۆر خراپ» ناو برد؛ بەڵام هێزەکان نەگەڕانەوە، هێرشەکە بەردەوام بوو و خاکی ژێر دەسەڵاتی کورد بۆ هەمیشە کەم بووەوە. پەیامەکە بۆ کورد و، بە شێوەیەکی فراوانتر، بۆ هاوپەیمانەکانی واشنتن ڕوون بوو: پاراستنی ئەمریکا دەکرا بە یەک تەلەفۆن هەڵبوەشێندرێتەوە.
ڕەوتێکی درێژخایەنتر: دەیان ساڵ بەڵێنی شکێنراو
بۆ تێگەیشتن لە 2019، ئەوە یارمەتیدەرە کە بزانین لادانێک لە ڕەوتی ئاسایی نەبوو. دوایین بەش بوو لە ڕەوتێکی هێندە بەردەوام کە بیرمەندە سیاسییە کوردەکان دەستەواژەیەکیان بۆ هەیە: کورد جگە لە چیاکان هیچ هاوڕێیەکی نییە. جار لە دوای جار، هێزە دەرەکییەکان شەڕڤانە کوردەکانیان چەکدار کردووە و هێناویاننە جووڵە، تەنها بۆ ئەوەی کاتێک حساباتە جیۆسیاسییەکان گۆڕاون بەجێیان بهێڵن.
1975 — خیانەتی جەزائیر: ویلایەتە یەکگرتووەکان و شای ئێران دوای ڕێککەوتنی جەزائیر لەگەڵ سەددام حسێن، لەناکاو پشتگیرییان بۆ یاخییە کوردەکانی باکووری عێراق بڕی. سەرکردەی کورد، مەلا مستەفا بارزانی، بێ چەک و پارە و پەناگە مایەوە. دەیان هەزار کورد هەڵهاتن یان گیران.
1988 — بێدەنگی بەرامبەر هەڵەبجە: ڕژێمی سەددام حسێن بە چەکی کیمیایی لە شارۆچکەی هەڵەبجە تا 5,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کوردی کوشت. ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە ئەوکات لە جەنگی عێراق لەگەڵ ئێراندا پشتگیریی عێراقی دەکرد، هیچ مەحکوومکردنێکی کاریگەری نەکرد و ڕێگەی لە بڕیارنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان گرت کە ڕەخنەیان لە بەغدا دەگرت.
1991 — ئەو ڕاپەڕینەی بەجێ هێڵدرا تا خوێنی لێ بچێت: دوای ئەوەی سەرۆک جۆرج هێربێرت واکەر بووش داوای لە عێراقییەکان کرد دژی سەددام ڕاپەڕن، کورد و عەرەبی شیعە هەر ئەوەیان کرد. ئەمریکا لە دوورەوە وەستا، لە کاتێکدا هێزەکانی سەددام بە هێلیکۆپتەری شەڕکەر ڕاپەڕینەکەیان تێکشکاند و هەزاران کەسیان کوشت. نزیکەی دوو ملیۆن کورد بۆ چیاکان هەڵهاتن.
2019 — کشانەوەی ترامپ لە سووریا: هێزە ئەمریکییەکان دوای تەلەفۆنێکی ترامپ و ئەردۆغان لە سنووری سووریا کشانەوە، کە ڕێگەی بۆ ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتیی تورکیا و ئاوارەبوونی سەدان هەزار کورد خۆش کرد؛ ئەوانەی لە تێکشکاندنی داعشدا هاوبەشی ئەمریکا بوون.
هەر یەکێک لەم ساتانە بە هەمان ڕێڕەودا ڕۆیشت: ماوەیەک سوودمەندی، گۆڕانێکی ستراتیژی لەلایەن واشنتنەوە و دانیشتووانێکی کورد کە بەجێ هێڵدران تا بە تەنها ڕووبەڕووی لێکەوتەکان ببنەوە. ئەم ڕەوتە هێندە جێگیر بووە کە ئێستا بەشێکە لەوەی کورد چۆن لە شوێنی خۆیان لە جیهاندا تێدەگەن؛ هەم بە هەستی تاڵی و هەم بە واقیعبینییەکی پتەو دەربارەی ئەوەی هاوپەیمانێتیی دەرەکی چی دەتوانێت پێشکەش بکات و چی ناتوانێت.
ڕووبەڕووبوونەوە نوێیەکەی ترامپ لەگەڵ ئێران و کارتی کورد
گەڕانەوەی دۆناڵد ترامپ بۆ کۆشکی سپی لە کانوونی دووەمی 2025، لەگەڵ خۆیدا زیندووکردنەوەیەکی توندی ئەو هەڵمەتەی هێنا کە بە «زۆرترین فشار» دژی ئێران ناو دەبرێت. سزا ئابوورییەکان توندتر کران، کەناڵە دیپلۆماسییەکان تەسکتر بوونەوە و دۆخی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جارێکی دیکە بۆ ئاستێکی بەرزی ئامادەیی بەرز کرایەوە. لەگەڵ تێپەڕبوونی 2025 بۆ 2026، سێبەری ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران بووە ڕاستییەکی پەلەدار.
لەو چوارچێوەیەدا، کورد، بەتایبەتی کۆمەڵگە کوردەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران، حیزبەکانی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) و کۆمەڵە و دانیشتووانی کوردی فراوانتر کە لە کوردستانی عێراقەوە تا سنووری ئێران درێژ دەبنەوە، جارێکی دیکە لە حساباتە ستراتیژییەکانی واشنتن دەرکەوتوون. گرووپە کوردەکانی ئێران ماوەیەکی درێژە لەلایەن تارانەوە پەراوێز خراون، ستەمیان لێ کراوە و مافە کولتووری و سیاسییە بنەڕەتییەکانیان لێ زەوت کراوە. ئەوان ناڕەزایی و شەڕڤان و ئارەزووی خۆیان بۆ خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی هەیە، کە لە ڕووی تیۆرییەوە دەکرێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بۆ تێکدانی سەقامگیری یان فشارخستنە سەر حکوومەتی ئێران بگونجێت.
ڕاپۆرت دەربارەی نوێکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئەمریکا بە گرووپە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکانی ئێران و زیادبوونی گرنگیدانی ئەمریکا بە کوردستانی عێراق وەک بنکەی ئامادەکاریی ئۆپەراسیۆنە هەواڵگرییەکان بڵاو بوونەتەوە. بەتایبەتی بۆ ترامپ، گرووپە کوردەکانی ناو ئێران هێزێکی ئەگەریی تێکدەرن کە دەتوانێت سەرچاوە سەربازی و ئەمنییەکانی ئێران سەرقاڵ بکات، زانیاریی هەواڵگری کۆ بکاتەوە و لە ناوخۆوە فشار بخات. لە هەر دۆخێکدا کە ناگاتە جەنگێکی گشتگیر، ئەوان دەرفەتی ڕەتکردنەوەی دەستتێوەردان پێشکەش دەکەن. لە دۆخی جەنگی ئاشکرادا، بوونێکی زەمینی پێشکەش دەکەن بەبێ پێویستی بە ناردنی ژمارەیەکی زۆری هێزی ئەمریکی؛ ئەوەی ترامپ هەمیشە هەوڵی دوورکەوتنەوەی لێ داوە.
بەرپرسانی باڵای ئەمریکا باسی پشتگیری لە «هاوبەشە ناوچەییەکان»یان کردووە؛ دەستەواژەیەک کە خودی ناڕوونییەکەی بە ئەنقەستە. بەڵام شیکەرەوە کوردەکان و سەرکردەکانی دیاسپۆرا بە ڕوونی وتوویانە: کاتێک ستراتیژکارە ئەمریکییەکان لە چوارچێوەی ئێراندا باسی هاوبەشە ناوچەییەکان دەکەن، زۆرجار باسی کورد دەکەن. وەک هەمیشە، پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئەمریکا هاوکاریی کوردی دەوێت یان نا. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئەمریکا ئامادەیە چی لە بەرامبەردا بدات، و بۆ چەند ماوەیەک.
حساباتی کورد: مەترسی بەرامبەر پێویستی
پرسیاری ئەوەی ئایا گرووپە کوردەکان لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نوێ لەگەڵ ئێراندا دەبێت لەگەڵ واشنتن هاوڕێژ بن، پرسیارێکە کە بیروڕای سیاسیی کوردی بە قووڵی دابەش دەکات. لە لایەکدا، کەسانێک هەن دەڵێن پەیوەندیی ستراتیژی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان، هەرچەند پڕ بێت لە مەترسیی مێژوویی، هێشتا یەکێکە لەو ڕێگا کەمانەی بەرەو بەدەستهێنانی دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کاریگەر و توانای فشارخستن دەڕۆن. لە لایەکی دیکەدا، کەسانێک هەن کە ڕووداوەکانی 2019یان لە کاتی ڕوودانیاندا بینیوە و دەڵێن نابێت وانەی ئەو خیانەتە بە سادەیی پشتگوێ بخرێت.
سەرکردە کوردەکان لە هەولێر و دیاسپۆرا و لە ناو حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردیی ئێراندا، بە زۆرترین وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەمە دەکەن. دەزانن گرنگیدانی ترامپ بەوان لەسەر مامەڵەی بەرژەوەندی دامەزراوە. دەزانن لەو ساتەی ڕێککەوتنێک لەگەڵ تاران لە ڕووی ستراتیژییەوە لە بەردەوامبوونی ڕووبەڕووبوونەوە باشتر بێت، بەرژەوەندییەکانی کورد لە مامەڵەدا دەفرۆشرێن. ئەمە خەماڵاندن نییە؛ وانەی 1975 و 1991 و 2019ە. مێژووە، بە خوێنی کورد نووسراوە.
کورد سادە نین. مێژوویان خوێندووەتەوە. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئەمجارە هەر هاوپەیمانێتییەک لەگەڵ واشنتن دەتوانرێت بە جۆرێک دابڕێژرێت کە کاتێک با دەگۆڕێت بیانپارێزێت، یان جارێکی دیکە چەکێکی بڕبەتاڵیان پێشکەش دەکرێت کە دەگەڕێتەوە بێ ئەوەی پارەکەی بدرێت.
لە هەمان کاتدا، دانیشتووانی کوردی ئێران لە ژێر ڕژێمی ئێستای تاراندا ڕووبەڕووی سەرکوتێکی ڕاستەقینە و توند دەبنەوە. کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی چالاکیی سیاسیی کوردی سەرکوت کردووە، بەکارهێنانی گشتیی زمانی کوردیی قەدەغە کردووە، چالاکوانە کوردەکانی ئێعدام کردووە و هێرشی سنووربەزێنی دژی گرووپە کوردە جێگیرەکانی عێراق ئەنجام داوە. بۆ کوردە زۆرەکانی ئێران، ئەگەری پشتگیریی ئەمریکا بۆ دۆزەکەیان، هەرچەند ناسک بێت، مانایەکی ڕاستەقینە و پەلەداری هەیە.
حکوومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق (KRG) خۆی لە دۆخێکی بەتایبەتی ناسکدا دەبینێتەوە. سنوورێکی درێژ و لە ڕووی ئابوورییەوە چارەنووسسازی لەگەڵ ئێراندا هەیە. کاریگەریی ئێران لە بەغدا زۆرە. هەر هاوڕێژییەکی ئاشکرا لەگەڵ هەڵمەتێکی ئەمریکیی دژی ئێران، مەترسیی گەورەی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوەی سەربازیی ئەگەری لەلایەن تارانەوە بەدوادا دێت. بەڵام حکوومەتی هەرێم هەروەها ناتوانێت واشنتن بە تەواوی لە خۆی دوور بخاتەوە، کە هێشتا کۆتا گەرەنتیکاری ئاسایشەکەی و هێزێکی هاوسەنگکەرەوەی فشارە تورکی و ئێرانییەکانە.
ئەنجام: ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە؟
ڕەوتەکە ڕوونە. کورد، لە سەرانسەری عێراق و سووریا و تورکیا و ئێران، شتێکیان هەیە کە هێزە گەورەکان دەیانەوێت: توانای شەڕکردن، بوونیان لە خاکەکەدا، زانیاریی ناوخۆیی و ڕەواییی سیاسی لە ناو گەلی خۆیاندا. جار لە دوای جار بانگهێشتی هاوپەیمانێتی دەکرێن بە مەرجگەلێک کە لە بەرژەوەندیی لایەنی بەهێزتردان. کاتێک ئەو هاوپەیمانێتییانە ئامانجی خۆیان بەدی دەهێنن، کورد بە بەردەوامییەکی سەرنجڕاکێش فڕێ دەدرێن.
تۆماری دۆناڵد ترامپ لەگەڵ گەلی کورد ناڕوون نییە. لە 2019، بڕیارێکی دا کە هاووڵاتییە مەدەنی و شەڕڤانە کوردەکانی خستە بەردەم هێرشی سەربازیی تورکیا و ئەو بڕیارەی بە زمانێکی بێبایەخکەر و بێئاگا لە مێژوو پاساو دا. ئەوەی هەمان پیاو ئێستا داوای هاوکاریی کورد دژی ئێران دەکات، سەرسوڕهێنەر نییە؛ لە ڕاستیدا، بە تەواوی لەگەڵ ئەو شێوازە دەگونجێت کە واشنتن هەمیشە مامەڵەی لەگەڵ پرسی کورد کردووە: وەک سەرچاوەیەک بۆ بەکارهێنان، نەک گەلێک بۆ پاراستن.
ئەمە بەو مانایە نییە کە گرووپە کوردەکان دەبێت هەموو پەیوەندییەک لەگەڵ جیهانی دەرەوە ڕەت بکەنەوە. مانەوەی جیۆسیاسی هەندێک جار هاوپەیمانێتیی ناخۆش دەخوازێت. بەڵام دەبێت بە چاوی بە تەواوی کراوەوە بچنە ناو هەر پەیوەندییەکی لەم جۆرە، لە هەر شوێنێک بکرێت بە گەرەنتیی نووسراوی ئاسایشی، بە ئامادەبوونی شایەتی نێودەوڵەتی و بە تێگەیشتنێکی ڕوون کە پابەندیی ئەمریکا مەرجدارە، هەمیشەیی نییە.
گەلی کورد شایەنی زیاترە لەوەی ئامرازێکی دووبارەبووەوەی سیاسەتی دەرەوەی وڵاتانی دیکە بێت. تا ویلایەتە یەکگرتووەکان ئامادە نەبن پشتگیری لە هاوپەیمانە کوردەکانیان بکەن، هەم کاتێک گونجاوە و هەم کاتێک تێچووی هەیە، چیاکان تەنها هاوڕێ متمانەپێکراوەکانی کورد دەمێننەوە. مێژوو چاودێری دەکات. گەلی کوردیش کە لە ئیمپراتۆریەت و جینۆساید و هێرشی کیمیایی و خیانەتی بێژمار ڕزگاری بووە، چاودێری دەکات؛ بە بیرەوەرییەکی درێژخایەن و، بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون، بە داواکاریی ئەوەی ئەمجارە دەبێت شتەکان جیاواز بن.
نووسینی شێرکۆ سابیر | هەواڵی کوردی