ئەفسانەناسیی کوردی: خوداوەندەکان و پاڵەوانەکان و ڕۆحەکان و چیرۆکە کۆنەکان

زانیارییە خێراکان دەربارەی ئەفسانەناسیی کوردی

ئەفسانەناسیی کوردی چییە؟

ئەفسانەناسیی کوردی کۆمەڵەی چیرۆکە پیرۆزەکان و ئەفسانە پاڵەوانییەکان و باوەڕە میللییەکان و بوونەوەرە سەرووسروشتییەکان و حەماسە زارەکییەکان و نەریتە هێماییەکانە کە لە ناو کۆمەڵگە کوردییەکانی سەرانسەری کوردستان و تاراوگەی بەرفراوانتردا پارێزراون.

بەپێچەوانەی هەندێک شارستانیەتی کۆن، کورد یەک کتێبی ئەفسانەناسیی بەجێ نەهێشتووە کە هەموو خوداوەند و پاڵەوان و دێوێک بە ڕێکوپێکی لیست بکات. بەڵکو ئەفسانەناسیی کوردی لە ڕێگای کولتووری زارەکییەوە ماوەتەوە: داپیر و باپیران چیرۆکیان دەگێڕایەوە، دەنگبێژان حەماسەیان دەخوێندەوە، چیرۆکبێژە گوندییەکان باسی ڕۆح و نیشانەکانی پێشبینییان دەکرد، کۆمەڵگە ئایینییەکان سروودە پیرۆزەکانیان دەپاراست و شاعیران چیرۆکە کۆنترەکانیان دەگۆڕی بۆ شاهکاری نووسراو.

هەر بۆیە پێناسەکردنی ئەفسانەناسیی کوردی دەکرێت دژوار بێت. هەندێک چیرۆک بە ڕوونی کوردین؛ هەندێکیان وەشانی کوردیی چیرۆکی بەرفراوانتری ئێرانی و میزۆپۆتامیایی و ئەرمەنی و تورکی و عەرەبی یان فارسین؛ هەندێکیش سەر بە کۆمەڵگە ئایینییە دیاریکراوەکانی کوردن، وەک ئێزدییەکان یان یارسان/کاکەییەکان.

ئایا خوداوەندی کوردی هەیە؟

لە کاتی باسکردنی ئەفسانەناسیی کوردیدا، دەبێت وشەی «خوداوەندەکان» بە وریاییەوە بەکار بهێنرێت. چەندین چینی ئایینی شێوەیان بە کولتووری کوردی داوە: باوەڕە کۆنە ئێرانییەکان و کاریگەریی زەردەشتی و ئایینی ئێزدی و ئایینی یارسان و ئیسلام و مەسیحیەت و جولەکەیی و نەریتە میللییە ناوخۆییەکان.

بۆیە ئەفسانەناسیی کوردی یەک لیستی سادەی خوداوەندەکانی نییە وەک زێوس و ئۆدین یان ڕا. بەڵکو بوونەوەرە پیرۆزەکان و کەسایەتییە فریشتەئاساکان و دەرکەوتنە ئیلاهییەکان و باوباپیرە پیرۆزەکان و پاڵەوانە ئەفسانەییەکان و ڕۆحەکانی سروشت و بوونەوەرە دێوئاساکان و دروستکراوە پەریئاساکان و کەسایەتییە مارئاساکان لەخۆ دەگرێت.

ڕەگە کۆنەکانی ئەفسانەناسیی کوردی

قووڵترین ڕەگەکانی ئەفسانەناسیی کوردی لە چیا و بەرزاییەکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیای سەروودان. بۆ هەزاران ساڵ، ئەم ناوچەیە نیشتمانی گەلە چیاوییەکان و کۆمەڵگە خێڵەکییەکان و دیمەنە پیرۆزەکان و کولتوورە سنوورییەکان بوو کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتە گەورەکاندا دەژیان.

ئەفسانەناسیی کوردی ڕەنگدانەوەی ئەو جوگرافیایەیە. چیا تەنها پاشبنەما نییە. پارێزەر و پەناگە و مەیدانی جەنگ و بۆشاییەکی پیرۆزە و هەندێک جار نزیکەی وەک کەسایەتییەکی زیندوو دەردەکەوێت.

بابەتە باوە کۆنەکان

• ئاگر و نوێبوونەوە
• مار و ئەژدیهاکان
• ستەمکاران و ڕزگارکەران
• چیا پیرۆزەکان و ئەشکەوتە شاراوەکان
• ڕاپەڕینی پاڵەوانی و ڕووناکیی ئیلاهی
• ئاژەڵە داناکان و پاشا خراپەکارەکان و نەفرەت و بەرەکەتەکان

کاوەی ئاسنگەر و ئەفسانەی بەرخۆدان

هیچ کەسایەتییەک لە یادەوەریی ئەفسانەیی کورددا پێگەیەکی بەرزتری لە کاوەی ئاسنگەر نییە. کاوە ئەو ئاسنگەرە پاڵەوانەیە کە دژی زەحاکی ستەمکار ڕادەپەڕێت. لە چیرۆکەکەدا، زەحاک فەرمانڕەوایەکی دڕندەیە کە مار لە شانەکانی دەڕوێت. ئەم مارانە مێشکی مرۆڤیان وەک خۆراک دەوێت و فەرمانڕەوایی زەحاک دەبێتە هێمای تۆقاندن و قوربانیدان و چەوساندنەوە.

بۆ کورد، ئەم چیرۆکە زۆر لە ئەفسانەیەکی کۆن زیاتر بوو. بوو بە یەکێک لە بناغە سۆزدارییەکانی نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، و هێمایەکی بەرخۆدان. کاوە نیشانەی ئەو کەسە ئاساییە کارکەرەیە کە ڕازی نابێت ملکەچ بێت. پاشا نییە. لە ناو دەسەڵاتی پاشایەتیدا لەدایک نەبووە. ئاسنگەرێکە: پیاوێکی ئاگر و کانزا و کار و بوێری.

هەر بۆیە کاوە هێشتا ئەوەندە گرنگە. وێنەی ئەفسانەیی گەلێکە کە دژی چەوساندنەوە ڕادەپەڕێت.

زەحاک: ستەمکارەکە کە مار لە شانەکانی ڕوواوە

ئەگەر کاوە نیشانەی بەرخۆدان بێت، زەحاک نیشانەی چەوساندنەوەیە. زەحاک، کە لە نەریتە کوردی و ئێرانییەکاندا هەروەها بە دەهاک ناسراوە، وەک ستەمکارێک لە یادەوەریدا ماوەتەوە کە فەرمانڕەواییەکەی دەبێتە شتێکی ناسروشتی و دڕندە.

مارەکانی سەر شانەکانی یەکێکن لە بەهێزترین وێنەکانی ئەفسانەناسیی ناوچەکە. توندوتیژیی سیاسی دەگۆڕن بۆ تۆقاندنێکی جەستەیی: فەرمانڕەوایەک کە بە واتای ڕاستەقینە مێشکی گەنجان دەخوات.

لە خوێندنەوە کوردییەکانی ئەفسانەکەدا، زەحاک دەکرێت نیشانەی زاڵبوونی بیانی و پاشایەتیی نادادپەروەر و فەرمانڕەوایی دژەمرۆڤ یان هەر سیستەمێک بێت کە بە قوربانیکردنی بێتاوانان دەمێنێتەوە. بۆیە ڕاپەڕینی کاوە تەنها یاخیبوونێکی سیاسی نابێت، بەڵکو ڕاستکردنەوەیەکی گەردوونییشە: ئاگر دژی تاریکی هەڵدەستێت، گەل دژی کۆشک ڕادەپەڕێت و نەورۆز دەست پێ دەکات.

تاووسی مەلەک و ئەفسانەناسیی کوردیی ئێزدی

یەکێک لە دەوڵەمەندترین لقەکانی ئەفسانەناسیی کوردی لە نەریتی ئێزدیدا دەدۆزرێتەوە. ئایینی ئێزدی نەریتێکی ئایینیی کوردییە بە چیرۆک و ڕێوڕەسم و سروود و گەردوونناسی و جوگرافیای پیرۆزی خۆی. ناسراوترین کەسایەتیی پیرۆزی تاووسی مەلەکە، کە زۆرجار ناوەکەی بە «فریشتەی تاووس» وەردەگێڕدرێت.

زۆرجار خەڵکی دەرەوە تێگەیشتنی هەڵەیان لە ئێزدییەکان هەبووە. ڕێزگرتنیان لە تاووسی مەلەک بە ناونانی دوژمنکارانە بە هەڵە پێشکەش کراوە، بەڵام نەریتی ئێزدی تاووسی مەلەک بە کەسایەتییەکی پیرۆز و ڕووناک و دانراوی خودا دەزانێت.

ڕۆحەکان و دێوەکان و بوونەوەرە سەرووسروشتییەکان

فۆلکلۆری کوردی چەندین بوونەوەری سەرووسروشتی لەخۆ دەگرێت. هەندێکیان لەگەڵ نەریتە بەرفراوانترە ئێرانی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستییەکان هاوبەشن، هەندێکیش بەپێی ناوچە و شێوەزار و باوەڕی ناوخۆیی شێوەی تایبەتی کوردی وەردەگرن.

شاهماران: شاژنی مارەکان و هێمای دانایی

شاهماران، کە هەروەها بە Shahmaran یان Shamaran دەنووسرێت، یەکێک لە ناسراوترین کەسایەتییە مارئاساکانی فۆلکلۆری کوردی و ناوچەکەیە. بە گشتی وەک بوونەوەرێک وێنا دەکرێت کە نیوەی ژن و نیوەی مارە.

لە زۆر وەشاندا، شاهماران لە ژێر زەوی یان لە جیهانێکی شاراوەی مارەکاندا دەژی. گەنجێک شانشینە نهێنییەکەی دەدۆزێتەوە. دانایی یان زانیاریی چاککردنەوەی فێر دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا خیانەتی لێ دەکرێت. مردنی زۆرجار دەرمان و زانیاری یان گۆڕانکاری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

حەماسە و چیرۆکە عاشقانە پاڵەوانییە کوردییەکان

ئەفسانەناسیی کوردی پەیوەندییەکی نزیکی بە ئەدەبی حەماسەی زارەکییەوە هەیە. زۆرێک لە ئەفسانە کوردییەکان تەنها «چیرۆکی خوداوەندەکان» نین، بەڵکو چیرۆکی عاشقانەی پاڵەوانی و چیرۆکی خۆشەویستیی تراژیدی و حەماسەی بەرخۆدان و گۆرانیی یادەوەریی کۆمەڵایەتین.

چیا پیرۆزەکان و ئەشکەوتەکان و کانییەکان و ئاگر

ئەفسانەناسیی کوردی بە قووڵی جوگرافییە. جیهانی کوردی پڕە لە شوێنی پیرۆز و هێمایی: چیا و ئەشکەوت و کانی و ڕووبار و قەڵا و زیارەتگە و دار و پرد و ئاگرگە و دۆڵی شاراوە.

چیاکان بە تایبەتی گرنگن. ئەو شوێنانەن کە پەناگرتن و ڕاپەڕین و نهێنی و نزیکبوونەوە لە خودا لەخۆ دەگرن. بۆ گەلێک کە مێژووی زۆرجار بە مانەوە لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتەکاندا پەیوەست بووە، چیا بوو بە نیشتمان و ئەفسانە پێکەوە.

ئاگریش پێگەیەکی ناوەندیی هەیە، بە تایبەتی لە ڕێگای نەورۆز و چیرۆکی کاوەوە. ئاگر نیشانەی ڕووناکیی دوای تاریکی و ڕاپەڕینی دوای چەوساندنەوە و لەدایکبوونەوەی ساڵە.

بۆچی ئەفسانەناسیی کوردی بە شێوەی زارەکی پارێزرا؟

یەکێک لە هۆکارەکانی دژواریی پۆلێنکردنی ئەفسانەناسیی کوردی ئەوەیە کە زۆرێکی بە شێوەی زارەکی پارێزراوە. بۆ سەدان ساڵ، چیرۆکە کوردییەکان دەنگبێژان و پیرانی گوند و مامۆستایانی ئایینی و چیرۆکبێژە گەڕۆکەکان و دایکان و داپیران و گۆرانییەکانی بووکگواستنەوە و لاوانەوەکان و سروودە پیرۆزەکان گواستوویانەتەوە.

ئەم پاشبنەما زارەکییە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی هەمان چیرۆک دەکرێت چەندین وەشانی هەبێت. گوندێک لەوانەیە شاهماران بە شێوەیەک بگێڕێتەوە؛ ناوچەیەکی تر بە شێوەیەکی جیاواز. دەنگبێژێک لەوانەیە مەمی ئالان بە وردەکارییەکی دیاریکراو بخوێنێتەوە؛ یەکێکی تر وەشانێکی تر بپارێزێت.

میراتی ئەفسانەناسیی کوردی لە ئەمڕۆدا

ئەفسانەناسیی کوردی ئەمڕۆش شێوە بە ناسنامەی کوردی دەدات. کاوە لە ئاهەنگەکانی نەورۆز و هونەری سیاسی و ئاڵا و گۆرانی و وتارەکاندا دەردەکەوێت. شاهماران لە تاتۆ و تابلۆی سەر دیوار و خشڵ و هونەری فێمینیستی و دیزاینی کولتووریدا دەردەکەوێت. مەم و زین هێشتا یەکێکە لە مەزنترین هێماکانی خۆشەویستیی کوردی و تاسەی نەتەوەیی.

ئەفسانەناسیی ئێزدی بەردەوامە لە پاراستنی یەکێک لە تایبەتمەندترین نەریتە پیرۆزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. حەماسەکانی دەنگبێژان بەردەوام کاریگەرییان لەسەر ڕۆمان و گۆرانی و سینەما و یادەوەریی مێژوویی کوردی هەیە.

پرسیارە باوەکان دەربارەی ئەفسانەناسیی کوردی

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

• ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ کاوەی ئاسنگەر
• ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ ئێزدییەکان: تێڕوانینێکی گشتی
• ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ مەمی ئالان
• ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ ئەدەبی نووسراوی کوردی
• ئۆپەن بووک پەبلیشەرز ــ فۆلکلۆری ئارامیی نوێ و کوردی لە باکووری عێراق
• بڵاوکراوەکانی زانکۆی کامبریج ــ لە دەنگبێژەوە بۆ نووسەری سەردەم

هێمای ناوەندی

ئاگر جار لە دوای جار لە ئەفسانەناسیی کوردیدا دەردەکەوێت وەک نیشانەی نوێبوونەوە و نەورۆز و ڕاپەڕین و کۆتایی تاریکی.

جیهانی چیاکان

ئەفسانە کوردییەکان بە قووڵی بە چیا و ئەشکەوت و قەڵا و کانی و دیمەنە پیرۆزەکانەوە بەستراون.

نهێنیی مار

مارەکان دەکرێت نیشانەی ستەمکاری و چاککردنەوە و دانایی و خیانەت و زانیاریی شاراوە بن.