خاندان‌های کرد دژها، شهرها و راه‌های زاگرس را اداره می‌کردند. خویشاوندی، دخالت آل‌بویه، جنگ، بناهای عمومی و سازش سلجوقی تاریخی پیچیده‌تر از یک جدول سادهٔ سلسله‌ها می‌سازد.
پیوندهای عیشانی
عمر احمد سعید در پژوهش ۲۰۱۴ ونداد و غانم را دایی‌های حسنویه معرفی می‌کند. قدرت از راه دژ، وراثت و رقیبان دنبال می‌شود. اسارت عبدالوهاب به دست کردهای شاذنجان و تحویلش به حسنویه انتقال دژ و املاک را توضیح می‌دهد. [1] این کشاکشی منطقه‌ای و پیوسته بود؛ نام خاندان، پایتخت ثابت، ارتش دائمی، مرز قطعی یا رتبهٔ بی‌چون‌وچرای نخستین سلسلهٔ کرد را اثبات نمی‌کند.
حسنویه و زاگرس میانی
پرویز اذکایی صعود حسنویه را اواخر دههٔ ۹۵۰ و مرکز استوارش را سرماج جنوب بیستون می‌داند. قدرت او با سران کرد برزیکانی، دینور، نهاوند و اسدآباد پیوند داشت. [2] این مکان‌ها شبکهٔ اقتدار در غرب ایران را نشان می‌دهند؛ نه یک مرز تغییرناپذیر در سراسر دوره.
بدر و آل‌بویه
بورگل و متحده پیشروی عضدالدوله به کرمانشاه در ۹۷۹ و نصب بدر پسر حسنویه به نمایندگی او در سرزمین کردی اطراف را ثبت می‌کنند. [3] حکومت خاندانی محلی می‌توانست با پذیرش فرمانروای نیرومندتر هم‌زمان باشد. نفوذ بدر باید در این روابط خوانده شود؛ وراثت هم‌زمان فرصتی برای دخالت بیرونی بود.
عنازیان و پیمان ۱۰۰۶
ابوالفتح محمد بن عناز حدود ۹۹۰–۹۹۱ در حلوان استقرار یافت. کمال مظهر احمد جنگ با همسایه‌ها و پیوند احتمالی با ادارهٔ بویهی را شرح می‌دهد. بدر و متحد مزیدی در ۱۰۰۶ حمله کردند؛ او در بغداد پناه گرفت و برتری حسنویهیان را در پیمان پذیرفت. [4] خویشاوندی و پیوند کردی مانع جنگ نبودند؛ اتحادها از خط قومی می‌گذشتند.
پیشروی سلجوقی
ابوالشوک، مهلهل و سرخاب در حلوان، شهرزور و بندنیجین حکومتِ تقسیم‌شده و مورد نزاع داشتند. پیشروی ابراهیم ینال در ۱۰۴۵–۱۰۴۶ عقب‌نشینی آورد؛ ابوالشوک آوریل ۱۰۴۶ در سیروان مرد. خاندان ناپدید نشد: طغرل در ۱۰۵۰ پس از اطاعت، قلمرو شاخه‌ها را تأیید کرد. [5] فتح، از دست‌دادن شهر و ادامهٔ حکومت محلی زیر فرمان دیگری نتایج متفاوت‌اند.
شاهد پل
سامانهٔ گردشگری ایران کتیبهٔ کوفی کشکان را به نام ابوالنجم بدر بن حسنویه با تاریخ کار ۳۸۹–۳۹۹ق، حدود ۹۹۹–۱۰۰۹م، معرفی می‌کند. کتیبه پس از آسیب راه‌سازی به موزهٔ فلک‌الافلاک منتقل شد. [6] پل عکس چند مرحلهٔ ساخت و تعمیر دارد. راه‌ها و کار عمومی تاریخ جنگ‌محور را گسترش می‌دهند.
حدود تاریخ‌گذاری
سعید مقاومت و اتحادهای عیشانی پس از انتقال نخست قدرت را نیز دنبال می‌کند. [1] اوزآیدین پایان معمول حدود ۱۱۱۷ را کنار اخبار خاندانی دیرتر سدهٔ دوازدهم توضیح می‌دهد. [5] سه دولت یکسان به‌سادگی جای هم نیامدند. دورهٔ تقریبی، رویداد مشخص و عدم‌قطعیت آشکار از دقت ساختگی سودمندتر است.
منابع و مطالعه بیشتر
- Omar Ahmad Saeed, The two emirates, al-Aishani and Daisam al-Kurdi, in Azerbaijan, Mosul College of Basic Education Research Journal 13/2 (2014), pp. 669–682; pp. 671–673 examined. DOI 10.33899/berj.2014.Vol13.Iss2.39321.
- Parviz Azkai, Hamadan vi: History, Islamic Period, Encyclopaedia Iranica, 2003, updated 2018; Hasanwayhid regional setting.
- Johann Christoph Bürgel and Roy Mottahedeh, Adud al-Dawla, Encyclopaedia Iranica, 1988; Badr’s installation in 979.
- Kamal Mazhar Ahmad, Annazids, Encyclopaedia Iranica, 1985, updated 2013; founder and 1006 treaty.
- Abdülkerim Özaydın, Annâzîler, TDV İslâm Ansiklopedisi 3 (1991), pp. 215–216; branches, Seljuk settlement and later notices.
- Visit Iran, Kashkan Bridge; inscription attribution, dates, relocation and surviving structure.
- Kiavash Safarian, Kashkan Bridge, 26 April 2016, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.