فهرست مطالب
فاجعهٔ شیمیایی در بالیسان و شیخ وسان (1987)
پژواک درگیری: حملات پهپادی اخیر (2026)
مقدمه
15 آوریل در سالنامهٔ تاریخ کرد تاریخی دردناک است که هم با فاجعه‌ای عمیق و هم با روحیه‌ای تزلزل‌ناپذیر از تاب‌آوری شناخته می‌شود. در حالی که جهان اغلب بر درگیری‌های شناخته‌شده‌تر تمرکز دارد، مردم کرد مبارزه‌ای طولانی برای تعیین سرنوشت و بقا را از سر گذرانده‌اند و بارها قربانی دسیسه‌های ژئوپلیتیکی و سرکوب بی‌رحمانه شده‌اند. این روز یادآور تلخ فداکاری‌ها و چالش‌های مداومی است که کردها در سراسر خاورمیانه با آن روبه‌رو هستند؛ از حملات شیمیایی ویرانگر اواخر سدهٔ 20 تا تهدیدهای پیوستهٔ امروز.
فاجعهٔ شیمیایی در بالیسان و شیخ وسان (1987)
یکی از تاریک‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر کرد در 15 و 16 آوریل 1987 رخ داد؛ هنگامی که رژیم عراق به رهبری صدام حسین حمله‌ای هولناک با سلاح شیمیایی به روستاهای بالیسان و شیخ وسان در کردستان عراق انجام داد [1]. این اقدام نقطهٔ عطفی شوم بود: نخستین مورد مستند استفادهٔ یک دولت دارای حاکمیت از سلاح شیمیایی علیه جمعیت غیرنظامی خود. این حمله که تقریباً 11 ماه پیش از کشتار شناخته‌شده‌تر حلبچه رخ داد، پیش‌درآمدی هراس‌انگیز برای کارزار انفال، عملیاتی با ماهیت نسل‌کشی علیه کردها، بود.
روایت‌های شاهدان عینیِ بازمانده تصویری تکان‌دهنده از این رویدادها ترسیم می‌کنند. هنگامی که هواگردهای عراقی، شامل چهارده بالگرد و شش هواپیما، به دره‌ها نزدیک شدند، درست زمانی که روستاییان برای صرف شام به خانه بازمی‌گشتند، در روشنایی خورشیدِ در حال غروب بمب‌های شیمیایی فرو ریختند. دکتر زیریان عبدل یونس، از کادر درمان نیروهای پیشمرگهٔ کرد، دود غلیظ سفیدی را دید که در دره سرازیر می‌شد و بی‌درنگ تشخیص داد که گاز شیمیایی است [1].
تأثیر بر مردم بی‌خبر، فوری و فاجعه‌بار بود. روستاییان دچار مجموعه‌ای از نشانه‌های عذاب‌آور، از جمله سوزش چشم، استفراغ، دشواری تنفس و تاول‌های شدید پوستی شدند. عایشه طه مصطفی، یکی از ساکنان، روایت کرد: «مردم همه‌جا جان می‌دادند.» بسیاری به غارهای کوهستانی پناه بردند، اما ماهیت خزندهٔ گاز سبب شد حتی کسانی که در آغاز از تماس مستقیم گریخته بودند نیز به‌شدت آسیب ببینند. برخی که نمی‌خواستند وخامت اوضاع را باور کنند، به خانه‌هایشان بازگشتند؛ تصمیمی که با بدترشدن نشانه‌ها در طول شب، به‌طرزی غم‌انگیز جان بسیاری را گرفت [1].
پیامدهای حمله نیز به همان اندازه بی‌رحمانه بود. هنگامی که نیروهای عراقی سرانجام وارد روستاها شدند، هرچه در مسیرشان بود ویران کردند. با این حال، بالیسان و شیخ وسان به دلیل ماندگاری آلودگی شیمیایی که حتی سربازان نیز از آن هراس داشتند، از حملات متعارف بیشتر در امان ماندند. بازماندگان به بیمارستان‌ها منتقل شدند، اما از درمان محروم و زندانی شدند. محمد رسول قادر، معلم سابقی که در اربیل زندانی بود، ورود قربانیان حملهٔ شیمیایی را دید. او صحنه‌ای از رنج تصورناپذیر را توصیف کرد: کودکانی که برای پدر و مادرشان می‌گریستند و بسیاری از آنان نابینا شده بودند و به سبب سوختگی گلو نمی‌توانستند سخن بگویند. قادر روایت کرد که پیکر 57 تن از روستاییان بالیسان را که در زندان جان باخته بودند حمل کرده است [1]. مردان بازمانده را بعدها بردند و دیگر هرگز دیده نشدند؛ زنان و کودکان آزاد شدند و نه تن دیگر در نخستین روز آزادی جان باختند [1].
دکتر زیریان برآورد کرد که در مجموع 203 تن در حملات اولیه با گاز به شیخ وسان و بالیسان در آوریل 1987 جان باختند. پیامدهای بلندمدت همچنان بازماندگان را آزار می‌دهد؛ آنان از مشکلات مزمن تنفسی و پوستی، حساسیت چشم به نور و آسیب روانی عمیق رنج می‌برند [1].
پژواک درگیری: حملات پهپادی اخیر (2026)
دهه‌ها پس از حملات شیمیایی، در 15 آوریل 2026 مردم کرد همچنان با درگیری و تجاوز خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. گزارش‌های خبری اخیر از افزایش حملات پهپادی به گروه‌های کرد ایرانی در عراق حکایت دارد. در 14 آوریل 2026، دو پهپاد حامل مواد منفجره بر فراز استان اربیل در اقلیم نیمه‌خودمختار کردستان عراق رهگیری و سرنگون شدند [2].
گزارش‌های بیشتر در 15 آوریل 2026 حمله‌ای پهپادی به یک گروه کرد ایرانی در اقلیم کردستانِ شمال عراق را تأیید کردند که به کشته‌شدن یک زن و زخمی‌شدن سه تن دیگر انجامید [3]. این حمله مشخصاً حزب کومله، یک گروه کرد ایرانی، را هدف گرفت [4]. این رویدادها بخشی از الگویی گسترده‌تر است؛ بنا بر گزارش‌ها، ایران در جریان درگیری خود با ایالات متحده و اسرائیل بیش از 400 بار به منطقهٔ کردنشین شمال عراق حمله کرده است [5].
این رویدادهای اخیر بر وضعیت امنیتی شکنندهٔ کردستان عراق تأکید دارند؛ جایی که جریان‌های گوناگون کرد، از جمله مخالفان رژیم ایران، اغلب خود را گرفتار کشمکش قدرت‌های منطقه‌ای می‌یابند. استفاده از پهپاد در این حملات نشان‌دهندهٔ تحول نوین جنگ است، اما آسیب‌پذیری بنیادین جوامع کرد در برابر تجاوز خارجی همچنان پابرجاست.
میراثی از تاب‌آوری
رویدادهای 15 آوریل، با فاصله‌ای نزدیک به چهار دهه، گواهی‌هایی نیرومند بر مبارزات ماندگار مردم کرد هستند. از هدف‌گیری عمدی با سلاح شیمیایی تا حملات پهپادی مداوم، جوامع کرد با آزار و خشونت بی‌وقفه روبه‌رو بوده‌اند. با این همه، در دل این فجایع، احساس عمیقی از تاب‌آوری پدید آمده است. برای نمونه، برنامهٔ حافظهٔ کردستان فعالانه برای مستندسازی و حفظ سرگذشت کردها تلاش می‌کند تا چنین جنایت‌هایی هرگز فراموش نشوند و نسل‌های آینده فداکاری‌های انجام‌شده را درک کنند [1].
سازمان‌ها و رهبران همچنان خواستار به‌رسمیت‌شناختن بین‌المللی نسل‌کشی‌های گذشته، از جمله کارزار انفال، هستند و برای قربانیان غرامت می‌طلبند [6]. عرصهٔ سیاسی کردستان عراق با وجود پیچیدگی‌هایش، در منطقه‌ای بی‌ثبات در پی خودمختاری و ثبات بیشتر است. تداوم حضور و فعالیت گروه‌های گوناگون سیاسی و مسلح کرد، با وجود سرکوب شدید، خواست پایدار تعیین سرنوشت و حفاظت از هویت فرهنگی آنان را برجسته می‌کند.
نتیجه‌گیری
15 آوریل در بستر تاریخی و معاصر خود، چالش‌های چندوجهی پیش روی مردم کرد را در خود جای می‌دهد. حملات شیمیایی 1987 فصلی هولناک از خشونت مورد حمایت دولت را نشان می‌دهند و حملات پهپادی 2026 بیانگر تهدیدهای خارجی مداوم‌اند. با وجود این دشواری‌ها، روحیهٔ مقاومت و تاب‌آوری کردها دوام دارد. مبارزه برای صلح، به‌رسمیت‌شناخته‌شدن و تعیین سرنوشت ادامه می‌یابد و هر سال که می‌گذرد، لایه‌های تازه‌ای به تاریخی غنی و در عین حال اغلب تراژیک می‌افزاید. ضروری است جامعهٔ بین‌المللی این مبارزات را به رسمیت بشناسد و از مردم کرد در جست‌وجوی آینده‌ای امن و شکوفا حمایت کند.
منابع
1] برنامهٔ حافظهٔ کردستان. (بی‌تا). فاجعهٔ شیمیایی در درهٔ بالیسان. برگرفته از https://kurdistanmemoryprogramme.com/chemical-apocalypse-in-balisan-valley/
2] شین‌هوا. (2026، 15 آوریل). 2 پهپاد بر فراز شمال عراق سرنگون شدند. برگرفته از https://english.news.cn/20260415/cf2f5b5625b446bf87cbead32cfced55/c.html
3] خبرگزاری بی‌اس‌اس. (2026، 15 آوریل). گروهی تبعیدی: حملهٔ پهپادی کردهای ایرانی را هدف گرفت و یک کشته بر جای گذاشت. برگرفته از https://www.bssnews.net/international/377886
4] خبرگزاری وویس7. (بی‌تا). حملهٔ پهپادی در کردستان عراق زنی را می‌کشد و گروهی کرد ایرانی را هدف قرار می‌دهد. برگرفته از https://www.voice7news.tv/world/news/30057
5] بیزنس اینسایدر. (2026، آوریل). زرادخانهٔ پهپادهای تهاجمی و موشک‌های ایران را ببینید. برگرفته از https://www.businessinsider.com/arsenal-of-drones-and-missiles-iran-used-to-attack-iraq-2026-4
6] خبرگزاری هاوار. (بی‌تا). در سالگرد انفال، رهبران عراق و کرد بر ضرورت به‌رسمیت‌شناختن بین‌المللی و پرداخت غرامت به قربانیان تأکید می‌کنند. برگرفته از https://hawarnews.com/en/on-anfal-anniversary-iraqi-kurdish-leaders-stress-need-for-international-recognition-victim-compensation