ناوەڕۆک
کارەساتی کیمیایی لە بالیسان و شێخ وەسان (1987)
دەنگدانەوەکانی ململانێ: هێرشە نوێیەکانی درۆن (2026)
پێشەکی
15ی نیسان لە تۆمارەکانی مێژووی کورددا ڕۆژێکی دڵتەزێنە کە هەم بە کارەساتێکی قووڵ و هەم بە ڕۆحێکی نەگۆڕی خۆڕاگری نیشانە کراوە. جیهان زۆرجار سەرنجی لەسەر ململانێ ناسراوترەکانە، بەڵام گەلی کورد خەباتێکی درێژخایەنی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و مانەوە بەسەر بردووە و بەردەوام بووەتە قوربانیی پیلانە جیۆسیاسییەکان و چەوساندنەوەی دڕندانە. ئەم ڕۆژە بیرخستنەوەیەکی ڕوونە لە فیداکارییە ئەنجامدراوەکان و ئەو ئاستەنگە بەردەوامانەی کورد لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؛ لە هێرشە کیمیاییە وێرانکەرەکانی کۆتاییی سەدەی 20ەوە تا هەڕەشە بەردەوامەکانی ئەمڕۆ.
کارەساتی کیمیایی لە بالیسان و شێخ وەسان (1987)
یەکێک لە تاریکترین بەشەکانی مێژووی نوێی کورد لە 15 و 16ی نیسانی 1987 ڕوویدا، کاتێک ڕژێمی عێراق بە ڕابەرایەتیی سەدام حوسێن هێرشێکی ترسناکی بە چەکی کیمیایی بۆ سەر گوندەکانی بالیسان و شێخ وەسان لە کوردستانی عێراق کرد [1]. ئەم کارە خاڵێکی وەرچەرخانی کارەساتباری تۆمار کرد: یەکەم نموونەی بەڵگەدار بوو کە دەوڵەتێکی سەروەر چەکی کیمیایی دژ بە دانیشتووانە مەدەنییەکانی خۆی بەکار بهێنێت. هێرشەکە نزیکەی 11 مانگ پێش کۆمەڵکوژیی ناسراوتری هەڵەبجە ڕوویدا و بووە پێشەکییەکی دڵتەزێن بۆ هەڵمەتی ئەنفال، ئۆپەراسیۆنێکی جینۆساید دژ بە کورد.
گێڕانەوەکانی شایەتحاڵە ڕزگاربووەکان وێنەیەکی دڵتەزێنی ڕووداوەکان دەکێشن. کاتێک فڕۆکەکانی عێراق، لەوانە چواردە هەلیکۆپتەر و شەش فڕۆکە، بەرەو دۆڵەکان دابەزین، لە ڕووناکیی خۆرئاوابووندا بۆمبی کیمیایییان هاویشت، هەر لەو کاتەی گوندنشینەکان بۆ نانی ئێوارە دەگەڕانەوە ماڵ. دکتۆر زریان عەبدول یونس، پزیشکێک لەگەڵ شەڕڤانە پێشمەرگە کوردەکان، دووکەڵە سپییە چڕەکەی بینی کە بەرەو خوارەوەی دۆڵەکە دەڕۆیشت و دەستبەجێ زانی گازی کیمیاییە [1].
کاریگەرییەکە بەسەر ئەو خەڵکە بێئاگایەدا دەستبەجێ و کارەساتبار بوو. گوندنشینەکان تووشی کۆمەڵێک نیشانەی ئازاربەخش بوون، لەوانە سووتانی چاو، ڕشانەوە، سەختیی هەناسەدان و تاولەی توندی پێست. عائیشە تەها مستەفا، یەکێک لە دانیشتووان، گێڕایەوە: «خەڵک لە هەموو شوێنێکدا دەمرن.» زۆرێکیان پەنایان بۆ ئەشکەوتەکانی شاخ برد، بەڵام سروشتی شاراوە و زیانبەخشی گازەکە وای کرد تەنانەت ئەوانەش کە لە سەرەتادا لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ ڕزگار بوون، زۆر ئازار بچێژن. هەندێکیان، کە نەیاندەویست باوەڕ بە خراپترین بارودۆخ بکەن، گەڕانەوە ماڵەکانیان؛ بڕیارێک کە بەداخەوە گیانی زۆرێکی لێ سەندەوە، چونکە نیشانەکان لە شەودا خراپتر بوون [1].
لێکەوتەکانیش هەر بە هەمان شێوە دڕندانە بوون. کاتێک هێزە عێراقییەکان دواجار چوونە ناو گوندەکان، هەموو شتێکی سەر ڕێگایان وێران کرد. بەڵام بالیسان و شێخ وەسان لە هێرشی دواتری بە چەکی ئاسایی پارێزران، بەهۆی ئەو پیسبوونە کیمیاییەی هەر مابوو و تەنانەت سەربازەکانیش لێی دەترسان. ڕزگاربووەکان بۆ نەخۆشخانە گوازرانەوە، بەڵام چارەسەریان لێ قەدەغە کرا و زیندانی کران. محەمەد ڕەسوڵ قادر، مامۆستایەکی پێشوو کە لە هەولێر زیندانی کرابوو، شایەتیی گەیشتنی قوربانییەکانی هێرشە کیمیاییەکەی دا. دیمەنێکی ئازاری لە خەیاڵ بەدەر گێڕایەوە: منداڵەکان بۆ دایک و باوکیان دەگریان، زۆرێکیان کوێر بووبوون و بەهۆی سووتانی گەروویان نەیاندەتوانی قسە بکەن. قادر باس لەوە دەکات کە جەستەی 57 گوندنشینی مردووی بالیسانی هەڵگرتووە کە لە زینداندا گیانیان لەدەست دابوو [1]. ڕزگاربووە پیاوەکان دواتر بردران و هەرگیز نەبینرانەوە، بەڵام ژن و منداڵەکان ئازاد کران و نۆ کەسی دیکەیان لە یەکەم ڕۆژی ئازادیدا مردن [1].
دکتۆر زریان خەمڵاندی کە کۆی 203 کەس لە هێرشە سەرەتاییەکانی گاز بۆ سەر شێخ وەسان و بالیسان لە نیسانی 1987 مردوون. کاریگەرییە درێژخایەنەکان هێشتا ڕزگاربووەکان ئازار دەدەن؛ ئەوان لە کێشەی درێژخایەنی هەناسە و پێست، هەستیاریی چاو بە ڕووناکی و تروومای قووڵی دەروونی ئازار دەچێژن [1].
دەنگدانەوەکانی ململانێ: هێرشە نوێیەکانی درۆن (2026)
چەندین دەیە دوای هێرشە کیمیاییەکان، لە 15ی نیسانی 2026 گەلی کورد هێشتا لەگەڵ ململانێ و دەستدرێژیی دەرەکی دەستەویەخەیە. ڕاپۆرتە هەواڵییە نوێیەکان ئاماژە بە زیادبوونی هێرشەکانی درۆن دەکەن کە گرووپە کوردە ئێرانییەکان لە عێراق دەکەنە ئامانج. لە 14ی نیسانی 2026 دوو درۆنی بارکراو بە تەقەمەنی لە ئاسمانی پارێزگای هەولێری هەرێمی نیوەخۆبەڕێوەبەری کوردستانی عێراق ڕێگەیان پێ گیرا و خرانە خوارەوە [2].
ڕاپۆرتەکانی دیکە لە 15ی نیسانی 2026 هێرشێکی درۆنیان بۆ سەر گرووپێکی کوردی ئێرانی لە هەرێمی کوردستانی باکووری عێراق پشتڕاست کردەوە، کە بووە هۆی مردنی یەک ژن و برینداربوونی سێ کەسی دیکە [3]. ئەم هێرشە بە تایبەتی پارتی کۆمەڵەی کردبووە ئامانج، کە گرووپێکی کوردی ئێرانییە [4]. ئەم ڕووداوانە بەشێکن لە نەخشەیەکی فراوانتر، چونکە بەپێی ڕاپۆرتەکان ئێران لە ماوەی ململانێکەی لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل، زیاتر لە 400 جار هێرشی کردووەتە سەر هەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق [5].
ئەم ڕووداوە نوێیانە ناسەقامگیریی بارودۆخی ئاسایشی کوردستانی عێراق دەخەنە ڕوو، کە تیایدا لایەنە جیاوازە کوردییەکان، لەوانە ئەوانەی دژ بە ڕژێمی ئێرانن، زۆرجار خۆیان لەناو ململانێی هێزە ناوچەییەکاندا دەبیننەوە. بەکارهێنانی درۆن لەم هێرشانەدا پەرەسەندنێکی نوێی شەڕە، بەڵام ئەو لاوازییە بنەڕەتییەی کۆمەڵگە کوردییەکان بەرامبەر دەستدرێژیی دەرەکی هەیانە، هەر بەردەوامە.
میراتێکی خۆڕاگری
ڕووداوەکانی 15ی نیسان، کە نزیکەی چوار دەیە لە یەکتریان جیا دەکاتەوە، شایەتیی بەهێزن بۆ خەباتە بەردەوامەکانی گەلی کورد. لە ئامانجگرتنی بە ئەنقەست بە چەکی کیمیاییەوە تا هێرشە بەردەوامەکانی درۆن، کۆمەڵگە کوردییەکان ڕووبەڕووی چەوساندنەوە و توندوتیژیی بێوچان بوونەتەوە. بەڵام لەناو ئەم کارەساتانەدا هەستێکی قووڵی خۆڕاگری سەری هەڵداوە. بۆ نموونە، پرۆگرامی بیرەوەریی کوردستان بە چالاکی کار بۆ بەڵگەدارکردن و پاراستنی چیرۆکی کورد دەکات، بۆ دڵنیابوون لەوەی ئەم دڕندایەتییانە هەرگیز لەبیر نەکرێن و نەوەکانی داهاتوو لە فیداکارییە ئەنجامدراوەکان تێ بگەن [1].
ڕێکخراو و ڕابەرەکان هەر بەردەوامن لە داواکردنی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە جینۆسایدەکانی ڕابردوو، وەک هەڵمەتی ئەنفال، و داوای قەرەبوو بۆ قوربانییەکان دەکەن [6]. دیمەنی سیاسیی کوردستانی عێراق، هەرچەند ئاڵۆزە، هەوڵی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و سەقامگیری لە ناوچەیەکی ناسەقامگیردا دەدات. بەردەوامیی بوون و چالاکیی گرووپە سیاسی و چەکدارە جیاوازە کوردییەکان، سەرەڕای سەرکوتی توند، ئارەزووی بەردەوامی مافی دیاریکردنی چارەنووس و پاراستنی ناسنامە کولتوورییەکەیان دەخاتە ڕوو.
ئەنجام
15ی نیسان، لە چوارچێوەی مێژوویی و هاوچەرخیدا، ئاستەنگە فرەڕەهەندەکانی بەردەم گەلی کورد لەخۆ دەگرێت. هێرشە کیمیاییەکانی 1987 بەشێکی ترسناکی توندوتیژیی بە پاڵپشتیی دەوڵەتن، لە کاتێکدا هێرشەکانی درۆنی 2026 هەڕەشە دەرەکییە بەردەوامەکان پیشان دەدەن. سەرەڕای ئەم ناخۆشییانە، ڕۆحی بەرەنگاری و خۆڕاگریی کورد بەردەوامە. خەبات بۆ ئاشتی، دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووس هەر دەڕوات و هەر ساڵێکی تێپەڕیو چینێکی نوێ بۆ مێژوویەکی دەوڵەمەند، بەڵام زۆرجار کارەساتبار، زیاد دەکات. پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دان بەم خەباتانەدا بنێت و لە هەوڵی گەلی کورد بۆ داهاتوویەکی پارێزراو و گەشەسەندوو پشتگیرییان بکات.
سەرچاوەکان
1] Kurdistan Memory Programme. (n.d.). Chemical Apocalypse in Balisan valley. وەرگیراوە لە https://kurdistanmemoryprogramme.com/chemical-apocalypse-in-balisan-valley/
2] Xinhua. (2026, April 15). 2 drones shot down over N. Iraq. وەرگیراوە لە https://english.news.cn/20260415/cf2f5b5625b446bf87cbead32cfced55/c.html
3] BSS News. (2026, April 15). Drone strike hits Iranian Kurds, one killed: exiled group. وەرگیراوە لە https://www.bssnews.net/international/377886
4] Voice7News. (n.d.). Drone Strike in Iraqi Kurdistan Kills Woman, Targets Iranian Kurdish Group. وەرگیراوە لە https://www.voice7news.tv/world/news/30057
5] Business Insider. (2026, April). See Iran’s arsenal of attack drones and missiles. وەرگیراوە لە https://www.businessinsider.com/arsenal-of-drones-and-missiles-iran-used-to-attack-iraq-2026-4
6] Hawar News. (n.d.). On Anfal anniversary, Iraqi, Kurdish leaders stress need for international recognition, victim compensation. وەرگیراوە لە https://hawarnews.com/en/on-anfal-anniversary-iraqi-kurdish-leaders-stress-need-for-international-recognition-victim-compensation