هوش مصنوعی می‌تواند به تاریخ‌پژوهان کمک کند مواد پژوهشی را سریع‌تر پردازش کنند، اما سرعت با دقت یکسان نیست. به‌ویژه در تاریخ کُردها که اسناد آن در میان زبان‌ها، مرزها، مجموعه‌های خصوصی و بایگانی‌های سیاسیِ متعارض پراکنده‌اند، مطمئن‌ترین نقش هوش مصنوعی کمک به شواهد است و هرگز نباید جایگزین آن‌ها شود.
اگر هوش مصنوعی با دقت به کار رود، می‌تواند یادداشت‌های دست‌نویس را جست‌وجوپذیر کند، نسخهٔ اولیهٔ پیاده‌سازی یک مصاحبه را تولید کند، نام‌ها و تاریخ‌هایی را برای بررسی پیشنهاد دهد و به سامان‌دهی هزاران صفحه کمک کند. اگر بی‌دقت به کار رود، ممکن است جزئیاتی مفقود را اختراع کند، ترجمه‌ای نامطمئن را به گزاره‌ای قاطع تبدیل کند یا نقل‌قول را از منبعی جدا کند که به آن معنا می‌دهد.
هوش مصنوعی در کجا می‌تواند واقعاً کمک کند؟
پیاده‌سازی و بازشناسی نوری نویسه‌ها
جست‌وجو در روزنامه‌ها، نامه‌ها و اسناد رسمیِ اسکن‌شده تا پیش از استخراج متن آن‌ها دشوار است. بازشناسی نوری نویسه‌ها می‌تواند پیش‌نویس اولیهٔ مفیدی تولید کند و تبدیل گفتار به متن نیز می‌تواند پیاده‌سازی ضبط‌های تاریخ شفاهی را سرعت بخشد. هیچ‌یک از این خروجی‌ها نباید نهایی تلقی شود. نام اشخاص، نام مکان‌ها، تاریخ‌ها و واژه‌های کرمانجی، سورانی، زازاکی، ترکی، عربی، فارسی، ارمنی و روسی به‌ویژه زمانی در معرض بدخوانی‌اند که دادهٔ آموزشی مدل محدود باشد یا منبع آسیب دیده باشد.
ترجمه به‌عنوان کمک در جریان کار
ترجمهٔ ماشینی برای غربالگری ارزشمند است: می‌تواند به پژوهشگر کمک کند تصمیم بگیرد کدام اسناد شایستهٔ بررسی تخصصی‌اند. این ترجمه نباید بی‌سروصدا به ترجمهٔ منتشرشده تبدیل شود. گویش، اصطلاحات سیاسی، نام‌های تاریخی و عبارت‌های خاصِ فرهنگی به بازبینیِ فردی مسلط به زبان نیاز دارند. یک بایگانی مسئول، متن اصلی را در کنار ترجمه نگه می‌دارد و مشخص می‌کند چه کسی یا چه ابزاری هر نسخه را تولید کرده است.
نمایه‌سازی اشخاص، مکان‌ها و رویدادها
هوش مصنوعی می‌تواند موجودیت‌ها، تاریخ‌ها و روابط را برای نمایه یا گاه‌شمار پیشنهاد دهد. این کار هنگام بررسی مجموعه‌ای بزرگ مفید است، اما هر واقعیت استخراج‌شده باید ارجاعی به صفحه، تصویر، زمانِ مربوط در فایل ضبط‌شده یا رکورد فهرستی داشته باشد که از آن گرفته شده است. نامی در خلاصهٔ تولیدشده که جای آن در منبع مشخص نیست، سرنخ است، نه شاهد.
خطرها روش‌شناختی‌اند، نه صرفاً فنی
شناخته‌شده‌ترین خطر، توهم است: مدل ممکن است جزئیاتی باورپذیر تولید کند که در منبع وجود ندارد. خطر ظریف‌تر، قطعیت کاذب است. شواهد تاریخی اغلب ابهام، متن آسیب‌دیده، شهادت‌های متناقض و تاریخ‌های مورد اختلاف دارند. سامانهٔ هوش مصنوعی معمولاً این عدم قطعیت را در نثری روان حل می‌کند، مگر آنکه صریحاً موظف به حفظ تردید شود.
تکرارپذیری نیز اهمیت دارد. یک دستور یکسان ممکن است در اجراهای جداگانه عبارت‌بندی، حذف‌ها یا دسته‌بندی‌های متفاوتی ایجاد کند. به همین دلیل پژوهش با کمک هوش مصنوعی نباید بر یک نتیجهٔ چشمگیرِ منفرد تکیه کند. چارچوب مستقلِ وب‌سایت «اخبار و تازه‌های هوش مصنوعی» برای بررسی ابزارهای هوش مصنوعی رویکردی عملی را بر پایهٔ آزمون‌های تکرارشونده، شواهد قابل ردیابی، محدودیت‌های اعلام‌شده و گزارش اصلاحات توضیح می‌دهد. این اصول به‌خوبی در کار تاریخ دیجیتال به کار می‌آیند: ورودی را حفظ کنید، ابزار و تاریخ را ثبت کنید، کارهای مهم را تکرار کنید و ردّ تصمیم‌های انسانی را نگه دارید.
روندی مسئولانه برای بایگانی‌های کُردی
- ابتدا اصل را حفظ کنید. اسکن، عکس یا فایل ضبط‌شده را با بالاترین کیفیت، بدون تغییر نگه دارید. برای پردازش، نسخه‌های کاری بسازید.
- خاستگاه سند را ثبت کنید. پیش از استفاده از ابزار هوش مصنوعی، مجموعه، مالک، شمارهٔ فهرست، تاریخ، زبان، مکان فیزیکی و شرایط دسترسی را یادداشت کنید.
- متن تولیدشده با ماشین را برچسب‌گذاری کنید. خروجی خامِ بازشناسی نوری نویسه‌ها یا پیاده‌سازی را از نسخهٔ بازبینی‌شده به دست انسان جدا نگه دارید. هرگز خروجی اصلی را بدون ثبت سابقه بازنویسی نکنید.
- اطلاعات حساس را بررسی کنید. نام اشخاص، تاریخ‌ها، نام مکان‌ها، نقل‌قول‌ها و آمار قربانیان را با تصویر یا فایل ضبط‌شدهٔ منبع تطبیق دهید. دقیقاً همین جزئیات بیش از همه احتمال دارد در جاهای دیگر تکرار شوند.
- از زبانِ بیانگر عدم قطعیت استفاده کنید. وقتی شواهد از قطعیت پشتیبانی نمی‌کنند، واژه‌هایی مانند «احتمالاً»، «گزارش شده»، «نامشخص» و «مورد اختلاف» را حفظ کنید.
- از افراد زنده محافظت کنید. تاریخ‌های شفاهی ممکن است مطالب خصوصی، آسیب‌زا یا از نظر سیاسی حساس داشته باشند. با ورود هوش مصنوعی نیز رضایت، محدودیت‌های دسترسی و نگهداری امن همچنان لازم‌اند.
- سابقهٔ اصلاحات را منتشر کنید. اگر پیاده‌سازی، ترجمه یا شناسایی تغییر می‌کند، ثبت کنید چه چیزی و چرا تغییر کرده است.
پرسش‌هایی پیش از انتخاب ابزار
پژوهشگران باید بدانند آیا مواد نگهداری می‌شوند، برای آموزش مدل به کار می‌روند، با پیمانکاران فرعی به اشتراک گذاشته می‌شوند یا بیرون از حوزهٔ قضاییِ محل گردآوری ذخیره می‌شوند. همچنین باید شیوهٔ کار ابزار با زبان‌ها، خط‌ها و کیفیت واقعیِ منابع موجود در بایگانی را آزمایش کنند و به نمایشی صیقل‌خورده با متن انگلیسیِ تمیز تکیه نکنند.
یک اجرای آزمایشیِ مفید کوچک و سنجش‌پذیر است: ده صفحهٔ نماینده یا پنج دقیقه صوت انتخاب کنید، آن‌ها را دو بار پیاده‌سازی کنید، خروجی‌ها را با مرجعی بازبینی‌شده به دست انسان مقایسه کنید و هر خطایی را که ممکن است معنای تاریخی را عوض کند ثبت کنید. سامانه‌ای که در واژه‌های رایج وقت صرفه‌جویی می‌کند، اما پیوسته نام‌ها یا تاریخ‌ها را مخدوش می‌کند، ممکن است همچنان بیش از کاری که کم می‌کند، کار ایجاد کند.
اصل راهنما
هوش مصنوعی باید دسترسی به مواد تاریخی کُردها را گسترش دهد و زنجیرهٔ شواهد را قوی‌تر کند، نه ضعیف‌تر. انتشار نهایی باید به خواننده امکان دهد منبع اصلی، لایهٔ حاصل از کمک ماشین و تصمیم سردبیریِ انسان را از یکدیگر تشخیص دهد. وقتی این لایه‌ها آشکار باشند، خودکارسازی می‌تواند به حفظ و سامان‌دهی حافظه کمک کند. وقتی پنهان باشند، خروجی روان می‌تواند به منبع تازه‌ای از اطلاعات نادرست تبدیل شود.
افشای سردبیری: سردبیر «تاریخ کُردها» وب‌سایت «اخبار و تازه‌های هوش مصنوعی» را نیز منتشر می‌کند. روش‌شناسیِ پیوندشده ازاین‌رو گنجانده شده که اصول تکرارپذیری و ردیابی شواهدِ آن مستقیماً با کار بایگانی مرتبط است.