در 16 آوریلِ 1987، هواپیماهای عراقی روستاهای کردنشینِ بالیسان و شیخ وسان را با سلاح‌های شیمیایی هدف قرار دادند. یادآوریِ این حمله مستلزمِ توجه به مردمانی است که در آنجا می‌زیستند، ویرانیِ جوامعِ آن‌ها و شواهدی که بازماندگان حفظ کرده‌اند. دیده‌بانِ حقوقِ بشر این رویدادها را در چارچوبِ تشدیدِ خشونتِ دولتی پیش از کارزارِ انفالِ 1988 قرار می‌دهد. گزارشِ این تحقیق دربارهٔ درهٔ بالیسان را بخوانید.
جای‌دادنِ حمله در توالیِ زمانیِ آن
این رویدادها در 1987، تقریباً یک سال پیش از حملهٔ شیمیایی به حلبچه، رخ دادند. گاه‌شمارِ دیده‌بانِ حقوقِ بشر، حملاتِ شیمیایی به دیگر نقاطِ شمالِ عراق را در 15 آوریل ثبت می‌کند که پس از آن، در 16 آوریل حملهٔ هوایی به بالیسان و شیخ وسان صورت گرفت. این گاه‌شمار، تاریخِ نخستین تهاجمِ رسمیِ انفال را جداگانه در فوریهٔ 1988 قرار می‌دهد. تفکیکِ این تاریخ‌ها کمک می‌کند توالیِ خشونت را توضیح دهیم، بی‌آنکه تجربه‌های جوامعِ مختلف را در یک رویداد خلاصه کنیم. به گاه‌شمارِ حملاتِ شیمیاییِ ثبت‌شده مراجعه کنید.
آنچه بازماندگان به یاد می‌آوردند
شهادتِ سلام حسین عزیز که برنامهٔ حافظهٔ کردستان ثبت کرده است، از عصری یاد می‌کند که حضورِ هواپیماها آرامشِ آن را بر هم زد. او همراهِ خانواده‌های دیگر در غاری پناه گرفت. پس از بمباران، مردم خطرِ بخارهای ناآشنا را درک نمی‌کردند و برخی به محلِ فرودِ بمب‌ها نزدیک شدند. روایتِ او از کمک به خانواده‌ها برای رفتن به نقاطِ مرتفع‌تر و بازگشت برای یافتنِ کسانی می‌گوید که بدونِ کمک قادر به ترکِ محل نبودند. شهادتِ سلام حسین عزیز را بخوانید.
شهادتِ او همچنین حملهٔ شیمیاییِ دیگری را در 1988 شرح می‌دهد. این تمایز هنگامِ خواندن یا به‌اشتراک‌گذاشتنِ روایت‌های بازماندگان اهمیت دارد؛ یک مصاحبه می‌تواند چندین رویداد را در بر بگیرد و تجربه‌هایی را که در بخش‌های بعدیِ یک شهادت یادآوری می‌شوند، نباید خودبه‌خود به تاریخِ آغازینِ آن نسبت داد. ضبطِ اصلی و روایتِ همراهِ آن به خوانندگان امکان می‌دهد این توالی را دنبال کنند. روایت‌های جداگانهٔ این شهادت از 1987 و 1988 را ببینید.
خشونت پس از بمباران
تحقیقِ دیده‌بانِ حقوقِ بشر، سرگذشتِ بازماندگان را فراتر از خودِ حمله دنبال می‌کند. این تحقیق ویرانیِ روستاها، قطعِ درمانِ بیمارستانی در اربیل، بازداشت و ناپدیدشدنِ مردان و پسرانِ نوجوان را مستند می‌سازد. برآوردِ آن از دست‌کم 225 و احتمالاً تا 400 کشته، پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم را در بر می‌گیرد. این بازه را باید به همان تحقیق نسبت داد و از ارائهٔ آن به‌عنوانِ شمارشی دقیق و فارغ از هرگونه عدمِ قطعیت پرهیز کرد. شواهدِ مربوط به پیامدهای حمله و برآوردِ تلفاتِ آن را بخوانید.
یادبود و تاریخ‌نگاریِ دقیق
سالگردِ این رویداد همچنان بخشی از یادبودِ عمومی در اقلیمِ کردستان است. نهادِ ریاستِ اقلیمِ کردستان در پیامِ 16 آوریلِ 2026 خود، یادِ حمله به بالیسان، شیخ وسانان و درهٔ خوشناوتی را گرامی داشت و از قربانیان و خانواده‌هایشان یاد کرد. چنین بیانیه‌هایی نشان می‌دهند که این رویداد امروز چگونه گرامی داشته می‌شود؛ شهادتِ بازماندگان و تحقیقاتِ تاریخی، گونه‌های دیگری از شواهد را دربارهٔ آنچه در 1987 رخ داد فراهم می‌کنند. پیامِ سالگردِ نهادِ ریاستِ اقلیم را بخوانید.
خواندنِ این منابع در کنارِ هم، تاریخِ رویداد را حفظ می‌کند، مشخص می‌سازد روایتِ چه کسی ارائه می‌شود و عدمِ قطعیت را آشکار نگه می‌دارد. همچنین هر یک از جوامع و شاهدان را در کانونِ تاریخ قرار می‌دهد و رنجِ آن‌ها را صرفاً به پس‌زمینه‌ای برای تحولاتِ سیاسیِ بعدی تقلیل نمی‌دهد.
یادداشتِ تحریریه: تاریخ کرد این روایتِ تازه‌نوشته‌شده و مستند را در سپتامبرِ 2026 آماده کرد تا جایگزینِ مقالهٔ پیشینی شود که در دسترس نبود. این متن نسخهٔ بازیابی‌شدهٔ نوشتهٔ پیشین نیست.