Nirxandina rola Riza Pehlewî di pêşeroja siyasî ya Îranê de, dema ji bo nîqaşa mafên Kurdan bi fêde ye ku li ser helwestên gihîştbar û mekanîzmayên pêşniyarkirî yên hukumetê bisekine. Pirsa bingehîn ew e ku wekheviya hemwelatiyan, pirzimanî û derfeta beşdariya herêmî dê di saziyên pêşerojê de çawa bêne garantîkirin. Bersiva van pirsan belge û nîqaşa siyasî dixwaze; esl û nasnameya etnîkî ya kesan ne pîvana nirxandina bernameya rêveberiyê ne.
Helwesta ragihandî çi dibêje?
Di nivîsa axaftina Riza Pehlewî ya ji bo Komîsyona Karên Derve ya Meclîsa Nûneran a Hollandayê, ku bi dîroka 6 Tîrmeha 2026an li malpera wî ya fermî hatiye weşandin, çar bingeh tên destnîşankirin: yekparçeyiya axa Îranê, mafên wekhev û azadiyên sivîl, veqetandina olê ji dewletê û hilbijartina şêweya hukumetê ji aliyê gel ve di hilbijartinên azad û dadmend de. Ew di heman nivîsê de derfeta hilbijartina komar an padîşahiya destûrî vedibêje û ji Îraneke sekuler û demokratîk a ku kom û olên cuda tê de hene behs dike. Ev gotin raveya helwesta wî ya ragihandî ne û bi tenê şêweya sepandina wê îspat nakin. Çavkanî: nivîsa fermî ya axaftinê, 6 Tîrmeh 2026.
Bersivên Kurdî yekreng nebûne
Rapora IranWire a 29 Adara 2023an, li ser bingeha hevpeyvînên bi nûnerên çend partiyên Kurd re, nêrînên cuda yên li ser Peymana Mehsayê nîşan dide. Umer Îlxanîzade, ji Partiya Komela Kurdistana Îranê, veguhastina desthilatên darayî, îdarî û çêkirina siyasetê ji bo saziyên herêmî yên hilbijartî û qebûlkirina pirrengiyê wek xalên erênî didît. Beramber vê, nûnerên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê, PJAKê û Komelê — Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komunîst a Îranê — ji aliyên cuda ve navendgerî an têrnebûna garantiyên mafên neteweyan rexne kirin. Ev nêrînên tomarkirî di wê rapora dîrokî de ne; divê wek dengê hemû Kurdan an diyarkirina xweber a helwestên îroyîn ên partiyan neyên hesibandin. Çavkanî: hevpeyvînên IranWire li ser Peymana Mehsayê.
Çarçoveyek ji bo nirxandina mafên zimanî û çandî
Nîşeya raveker a Pirtûkxaneya Hiqûqa Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî li ser Daxuyaniya Mafên Kêmaran a sala 1992an, mafê kesan ê sûdwergirtina ji çand, ol û zimanê xwe bê cudakarî tekez dike. Ev nîşe herwiha rave dike ku daxuyanî bi xwe girêdariya hiqûqî ya peymannameyekê nîne. Ji vê çarçoveyê bi tenê nayê derxistin şêweyeke diyarkirî ya hukumetê an nexşeyeke siyasî ji bo Îranê, lê dikare ji bo pirsên li ser garantîkirina mafan bê bikaranîn. Çavkanî: Pirtûkxaneya Hiqûqa Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî.
Pirsên desteya nivîsê ji her bernameyeke siyasî
Analîza me ew e ku peyvên wek «wekhevî» û «nenavendîkirin» divê bi sozdariyên zelal re bên. Cihê perwerdehiya bi zimanê Kurdî çi ye? Saziyên herêmî yên hilbijartî dê çi desthilat û budçeyê hebin? Heke biryara dewleta navendî bi mafên zimanî an çandî yên mirovan re bikeve nakokiyê, kîjan saziya serbixwe dê derfeta îtiraz û lêkolînê peyda bike? Ev pirs dikarin bi heman pîvanê ji Riza Pehlewî û her tevgera siyasî ya din bên pirsîn.
Di derbarê serdema derbasbûnê de jî divê berfirehî û dirêjahiya desthilata rayedaran, şêweya hilbijartina wan û derfeta çavdêriya giştî zelal bin. Piştgiriya kesayetiyeke naskirî şûna razîbûna azad a gel nagire; dijberiya wî jî bi xwe bernameyek ji bo belavkirina desthilatê çênake. Pîvana ku em pêşniyar dikin, vekolîna nivîsa sozdariyan, derfeta beşdariya komên cuda û hebûna rêyeke pratîk ji bo hesabpirsîna ji xwediyên desthilatê ye.
Nakokiya li ser komar, padîşahî, federalîzm an modelên din dikare bi berawirdkirina desthilat û garantiyan bê şopandin. Girêdana helwestekê bi hemû Farsan an hemû Kurdan ve vê nîqaşê nezelal dike. Rexneya siyasî ya rast dikare hem mafên Kurdan biparêze û hem jî derbarê gelên din ên Îranê zimanekî bi rêz û dadmend bi kar bîne.
Nîşe ya desteya nivîsê: Ev guherto li ser bingeha çavkaniyên hatine nîşandan ji nû ve hatiye nivîsandin. Heqaret, îdiayên bêdelîl ên li ser esl û agahiyên jiyana taybet tê de ji nû ve nehatine weşandin. Pirs û pîvanên pêşniyarkirî analîza desteya nivîsê ne.