Hasanveyhîler: Kürt Yönetimi, Büveyhî İttifakları ve Zagros

Hasanveyhîler, onuncu yüzyılda orta Zagros’ta güç kazanan Kürt hükümdar ailesiydi. Tarihleri Hasanveyh, oğlu Bedr ve Büveyhîlerle Annazîlerin dahil olduğu taht mücadeleleri etrafında şekillendi. Ana emirliğin 1015 dolaylarında kaybıyla ailenin 1047’ye kadar Sermac’ı elinde tutması farklı aşamalardır.

Luristan’daki yeşil tarlaların yanında Keşkan Köprüsü’nün yıkık sivri kemerleri ve geniş taş ayakları — Keşkan Köprüsü,26 Nisan 2016. Kitabe Bedr’in adını verir; yapı sonraki onarımları da içerir. Fotoğraf kitabeyi değil duvar örgüsünü gösterir. Kiavash Safarian; CC BY-SA 4.0. © Kiavash Safarian · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Batı İran dağlarında bir aile

Ailenin gücü Kirmanşah ve Dînever çevresindeydi; Bîsütun güneyindeki Sermac Kalesi önemli bir merkezdi. Jean Calmard etkilerini Dînever’den Şehrizor’a doğru izler. [1] Kentler, geçitler ve kaleler Mezopotamya’yı İran platosuna bağlıyordu. Kroniklerdeki yer adları kalıcı modern ulusal sınırlara dönüştürülemez; bölgesel siyasi ilişkilerin değişimini takip etmek gerekir.

Hasanveyh, Bedr ve tanınma

Hasanveyh Kürt Berzikanî aşiretindendi. Alireza Anisi ailenin Büveyhî hükümdarları arasındaki mücadelelerde kurduğu ittifakları anlatır. [2] Oğlu Bedr’in hükümdarlığı genellikle 979–1014 tarihlenir. Yaseen, emirlerin atanmasında Büveyhî tanınmasını ve Bedr’in etkili ortak olmasını sağlayan askerî kaynaklarını vurgular. [3] Bağımlılıkla pazarlık birlikteydi. Kurucunun oğlu olan Bedr’in Kürt kimliği, diplomasisinin İran ve Irak siyasetinin içinde gelişmesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Hilal’in babası yaşarken isyanı

Hilal bin Bedr babası yaşarken iktidarı ele geçirmeye çalıştı. Yaseen, yaklaşık 400/1009–1010’da Bedr’in hapsedilmesini ve iktidarın alınmasını anlatır. Bedr, Bahaüddevle’den yardım istedi; Fahrülmülk yönetimindeki müdahale Hilal’i yenip babasını geri getirdi. [3] Mücadele Bedr’in ölümünden önce başlamıştı. Aile anlaşmazlığı dış askerî müdahaleye dönüşmüş, taht üzerindeki iddialar bölgesel ittifaklarla birleşmişti.

Tahir ve Annazî ilerleyişi

Bedr’in 1014’te ölümünden sonra Ebü’ş-Şevk Kirmanşah’a ilerledi. Abdülkerim Özaydın, Büveyhî Şemsüddevle’nin karşı koymak için Bedr’in torunu Tahir bin Hilal’i serbest bıraktığını anlatır. Tahir rakibini Hulvan’a çekilmeye zorladı; barış ve evlilik bağı kuruldu. Ancak Ebü’ş-Şevk daha sonra saldırıp Tahir’i 406/1015–1016’da öldürdü. [4] Olaylar komşu ve akrabalık kuran güçler arasındaki uzun mücadeleyi gösterir.

Keşkan Köprüsü

Anisi, Keşkan kitabesinde Ebü’n-Necm Bedr bin Hasanveyh bin Hüseyin’in adını kaydeder. Çalışma 389/998–999’da başlayıp 399/1008–1009’da bitti. Kelhur Köprüsü’nde 374/984–985 tarihli kitabeler de vardır. [2] Visit Iran, Keşkan kitabesinin yol çalışmalarında zarar gördükten sonra Felekü’l-Eflâk Müzesi’ne taşındığını bildirir. [5] Adı ve tarihi bilinen yapılar, hükümdar desteğini dağ yollarına ve nehir geçişlerine yapılan somut yatırımla ilişkilendirir.

1015 sonrasında Sermac

Calmard, ailenin 1047’ye kadar Sermac’ı tuttuğunu kaydeder; Annazîlerin genişlemesini ve sonraki Selçuklu akınlarını da anlatır. [1] Geniş emirliğin kaybı ve aile kalesinin sürmesi iki ayrı olaydır. Bu ayrım farklı bitiş tarihlerinin nedenini açıklar. Hasanveyhî tarihi, bölgesel güç, ittifak, miras ve yol altyapısının yanında iktidarın aşamalarla daralmasını da içerir.