İçindekiler
Aile Geçmişi ve İlk Yılları: Senendec’te Aristokratik Kökler
Osman Paşa’yla Evliliği: Caf İktidar Yapısına Giriş
İktidara Yükselişi: Osman Paşa’nın Ölümünden Sonra Naipliği Üstlenmek
İngilizlerle İlişkileri: Diplomasi ve Mirasını İnşa Etmek
Güçlükler ve Tartışmalar: Cinsiyet ve İktidar Arasında Yol Bulmak
Ölümü ve Hemen Sonrası
Mirası: Kürt Dayanıklılığının ve Kadınların Güçlenmesinin Simgesi
Sorular ve Yanıtlar: Adela Hanım (1847–1924) Hakkındaki Blog Yazısını İncelemek
Giriş
Dağların ebedî nöbetçiler gibi durduğu, nehirlerin tarih boyunca yollar açtığı Kürdistan’ın sarp coğrafyasında Adela Hanım, eşsiz güç ve nüfuza sahip bir figür olarak ortaya çıktı. Yaklaşık 1847’de İran Kürdistanı’ndaki Senendec’te doğan ve 1924’te hayatını kaybeden Adela, İngilizlerin çoğu zaman “Cesurların Prensesi” dediği, kocasının ölümünden sonra güçlü Caf aşiretinin fiilî hükümdarı olan bir Kürt soylusuydu. Osman Paşa Caf’la evli olan Adela, bugünkü Irak Kürdistanı’nda Halepçe bölgesi üzerinde otorite kullanıyor; Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemi ile ortaya çıkan İngiliz Mandası’nın karmaşık jeopolitiği arasında yol bulurken pazarlar, hapishaneler ve mahkemeler kuruyordu.
İsabetli diplomasi, ekonomik canlanma ve halkının korunmasıyla tanımlanan yönetimi, onu Kürt tarihinin ilk önde gelen kadın liderlerinden biri yaptı. Geleneksel aşiret yönetimi ile modern imparatorluk ilişkileri arasında bir köprü olarak Adela Hanım’ın hikâyesi, değişen güçler arasında Kürt kadınlarının dayanıklılığını yansıtır. Bu blog yazısı, sınırların ötesinde saygı uyandırmış bir kadının portresini çizmek için tarihsel anlatılardan yararlanarak aristokratik başlangıcından kalıcı mirasına kadar yaşamını inceliyor.
Tarihsel Bağlam: İmparatorlukların Kavşağında Kürdistan
Adela Hanım’ın yaşamı, 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başındaki Kürdistan’ı tanımlayan imparatorluk rekabetleri ve iç dönüşümler zemininde geçti. Osmanlı İmparatorluğu ile Kaçar İranı arasında bölünmüş bölge, yerel otoritelerini uzaktaki padişahlara veya şahlara ödenen haraçla dengeleyen mirlerin (prenslerin) yönettiği yarı özerk beyliklerden oluşan bir mozaikti. En büyük Kürt topluluklarından biri olan Caf aşireti, bugünkü Irak ve İran’a yayılan Zagros Dağları’nda ve Şehrizor Ovası’nda yaşıyordu. Göçebe mirasları ve savaşçı hünerleriyle tanınan Caflar, sadakatleri imparatorlukların gidişatına göre değişen sınır koruyucuları olarak uzun zamandır hizmet veriyordu.
19. yüzyılın ortaları köklü değişimler getirdi. İran’da Kaçar hanedanı (1789–1925), Adela’nın doğum yeri Senendec gibi Kürt bölgeleri üzerinde görünürde denetim sürdürerek aristokrat ailelerin önemli nüfuz kullanmasına izin veriyordu. Sınırın öte yanında Osmanlı Tanzimat reformları (1839–1876), iktidarı merkezîleştirmeyi amaçlayarak kalıtsal emirlikleri kaldırdı ve onları vilayet sistemlerine kattı. Bu politika geleneksel yapıları bozdu; Botan’da Bedirhan Bey’in (1840’lar) ve Şeyh Ubeydullah’ın 1880’deki ayaklanmaları gibi, daha fazla Kürt özerkliği veya birliği arayan isyanlara yol açtı.
19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Avrupa güçleri, özellikle Britanya ve Rusya, Ortadoğu’da nüfuz için rekabet ettikleri “Büyük Oyun”a katılımlarını artırdı. Savaşlar ve borçla zayıflamış Osmanlı İmparatorluğu sınır güvenliği için Caflar gibi aşiret liderlerine dayanıyordu. II. Abdülhamid’in İslam birliği politikaları, Ermeni milliyetçiliğine ve Rus ilerleyişine karşı koymak için Kürt aşiretlerinden Hamidiye süvarileri kuruyor ve sadık reislere ayrıcalıklar veriyordu. Bu ortamda, seçkin ailelerden Adela gibi kadınlar, yönetmek için akrabalık ağlarını kullanarak evlilik ve dulluk yoluyla iktidara yükselebiliyordu.
20. yüzyılın başlarında yeni sarsıntılar yaşandı: 1908 Jön Türk Devrimi Osmanlı anayasasını yeniden yürürlüğe koydu; reformlar vadediyor, ancak azınlıkları çoğu zaman dışlıyordu. I. Dünya Savaşı (1914–1918) imparatorluğu parçaladı; İngiliz kuvvetleri 1918’e gelindiğinde Irak’ı işgal ederek Kürdistan’ı yeniden şekillendiren bir manda kurdu. Adela’nın yönetimi bu geçişle aynı zamana denk geldi; İngiliz subaylarıyla ittifakları yeni gerçeklere pragmatik uyumunu yansıtıyordu. Çağı, onun gibi aşiret liderlerinin sadakat, direniş ve hayatta kalma arasında yol bulduğu, imparatorluk gerilemesi ortamındaki Kürdistan’ın kendi kaderini belirleme mücadelesini kapsar.
Aile Geçmişi ve İlk Yılları: Senendec’te Aristokratik Kökler
Adela Hanım, yaklaşık 1847’de İran Kürdistanı’nın kültürel kalbi Senendec’te (Sine), önde gelen bir aristokrat soy olan Sahibkıran ailesinde doğdu. Kaçar yönetimindeki Senendec, onun ailesi gibi ailelerin aşiret geleneklerini saray inceliğiyle harmanlayarak yerel işlerde söz sahibi olduğu, Fars kültüründen etkilenmiş Kürt soyluluğunun bir merkeziydi. Babası, yönetici seçkinlere mensuptu ve muhtemelen Erdelan Beyliği’yle bağlantılıydı; bu beylik 19. yüzyılın ortalarına kadar doğu Kürdistan’ın büyük bölümünü yönetiyordu. Bu geçmiş, Adela’ya zamanının kadınlarında nadir görülen bir hak sahibi olma duygusu ve eğitim kazandırarak küçük yaşlardan itibaren onu edebiyat, idare ve diplomasiyle tanıştırdı.
Çocukluğuna ilişkin ayrıntılar azdır, ancak Senendec’te soylu bir evde büyümek Fars şiirini, ev yönetimini ve belki temel yöneticiliği öğrenmeyi içeriyor olmalıydı. Kürt aristokrat kadınları çoğu zaman perde arkasında etkin roller üstleniyor, kocalarına danışmanlık yapıyor ve mülkleri yönetiyordu. Adela’nın ailesi iktidarı pekiştirmek için stratejik evliliklere önem veriyordu; bu uygulama onun Osman Paşa Caf’la evlenmesine yol açtı. En büyük Kürt aşiretlerinden biri olan Caflar, bağımsızlıkları ve hem Osmanlılarla hem İranlılarla ittifaklarıyla tanınan yarı göçebe hayvancılardı. Böylece Adela’nın ilk yılları, Senendec’in incelikli kentliliğiyle Cafların aşiret canlılığı arasında köprü kurarak onu liderlik yaşamına hazırladı.
19. yüzyılın ortaları Kürt seçkinleri için çalkantılıydı. Kaçar merkezîleştirme çabaları Osmanlı reformlarını yansıtarak yerel hükümdarlara baskı uyguluyordu. Genç bir kadın olarak Adela, siyasi kavrayışını muhtemelen geliştiren bu değişimlere tanıklık etti. Aristokratik yetiştirilmesi onur, misafirperverlik ve dayanıklılığı vurguluyordu; bu özellikler yönetimini tanımladı. Medreselerde resmî eğitim görmese de aile meclisleriyle ve kültürel çalışmalarla tanışması, ona ataerkil bir toplumda saygı uyandırmanın araçlarını kazandırdı.
Osman Paşa’yla Evliliği: Caf İktidar Yapısına Giriş
Adela yaklaşık 1860’larda veya 1870’lerde, güçlü Caf aşiretinin reisi ve merkezi Halepçe’de bulunan, Osmanlı’nın atadığı Şehrizor valisi Osman Paşa Caf’la evlendi. Bu birliktelik, İran Kürdistanı’nın Sahibkıran soyluluğunu Osmanlı topraklarının etkili Caflarıyla birleştiren stratejik bir ittifaktı. Aşiretin kurucularının soyundan gelen Osman Paşa, kaymakam (vali) olarak hizmet veren ve II. Abdülhamid’in sadık Kürtlere gösterdiği kayırmadan yararlanan, Osmanlı idaresinin önemli bir ismiydi.
Evlilik Adela’yı Hanım statüsüne yükselterek iktidara erişim sağladı. Osman Paşa’nın askerî seferler veya idari görevler nedeniyle sık sık uzakta olması, Halepçe’nin işlerini yönetmeyi Adela’ya bıraktı. Şehrizor Ovası’ndaki canlı bir kasaba olan Halepçe, İran ile Osmanlı İmparatorluğu’nu bağlayan bir ticaret merkeziydi. Adela gündelik yönetimi denetleyerek, anlaşmazlıkları çözerek ve ticareti geliştirerek hızla kendisini kabul ettirdi. Bu dönemdeki rolü, 1909’dan sonra iktidarı bütünüyle üstlenmesinin zeminini hazırladı. Çiftin çocukları vardı; bunlar arasında Adela’nın ardından başa geçen ve hanedan sürekliliğini sağlayan Ahmed Muhtar Caf da bulunuyordu.
Adela’nın evliliği yalnızca ev hayatıyla sınırlı değildi; onu aşiret ve imparatorluk siyasetinin kesişimine yerleştirdi. Caf nüfuzunu güçlendirmek için Senendec bağlantılarını kullanarak ittifaklar konusunda Osman’a danışmanlık yaptı. Bu dönemde Osmanlı-İran sınır gerilimleri arttı ve Adela’nın diplomasisi paha biçilmez olduğunu gösterdi. Bir kadın için alışılmadık biçimde aşiret erkeklerinde saygı uyandırabilmesi, aristokratik duruşundan ve kararlı eylemlerinden kaynaklanıyordu.
İktidara Yükselişi: Osman Paşa’nın Ölümünden Sonra Naipliği Üstlenmek
Osman Paşa’nın 1909’da ölümü, Adela’yı tam liderliğe taşıdı. 62 yaşında Caf aşiretinin naibi ve Halepçe’nin hükümdarı oldu; bu görevi 1924’e kadar sürdürdü. 1908 Devrimi’yle zayıflamış Osmanlı İmparatorluğu istikrar için aşiret liderlerine dayanıyor, Adela’nın yükselişine izin veriyordu. Bölgeyi modernleştiren kurumlar kurarak güçlü bir elle yönetti: Ticareti artırmak için merkezî bir pazar, kanunların uygulanması için bir hapishane ve davalara bizzat baktığı mahkemeler.
Adela’nın yönetimi adalete ve düzene önem veriyor, ona hakkaniyetli olmasıyla ün kazandırıyordu. Aşiret anlaşmazlıklarında arabuluculuk yaptı, vergi topladı ve eşkıyalık ile huzursuzluk arasında güvenliği korudu. İdaresi, sınırların ötesinden tüccarları çekerek ticareti canlandırdı. Yardımları nedeniyle İngilizlerin verdiği bir unvan olan Han Bahadır olarak, Osmanlı’ya sadakati yükselen güçlerle pragmatik bağlarıyla dengeledi. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlılar Almanya’yla ittifak kurarken Adela ittifaklar arasında yolunu buldu; bildirildiğine göre İngiliz askerlerinin hayatlarını kurtardı ve bu, “Cesurların Prensesi” lakabını pekiştirdi.
Liderliği cinsiyet normlarına meydan okudu; ataerkil bir toplumda Adela’nın otoritesi evliliğinden doğmuş, ancak kavrayışı sayesinde sürmüştü. 1909’da tüccar kılığına girerek onunla tanışan İngiliz gezgin E.B. Soane, Kürt kadınlarının görece özgürlüğüne dikkat çekerek onu otoriter ve etkili biri olarak betimledi. Adela’nın Halepçe’deki sarayı, geleneksel misafirperverliği idari titizlikle harmanlayarak ileri gelenleri ağırladığı ve adalet dağıttığı bir faaliyet merkeziydi.
İngilizlerle İlişkileri: Diplomasi ve Mirasını İnşa Etmek
Adela’nın İngilizlerle ilişkileri belirleyiciydi. Osmanlı gücü azalırken İngiliz kuvvetleri I. Dünya Savaşı sırasında Mezopotamya’ya ilerledi. Değişimi sezen Adela, Binbaşı Soane ve Edward Noel gibi subaylarla ilişki kurdu. İstihbarat ve koruma sağlayarak hayatlar kurtardı, harekâtları kolaylaştırdı. Karşılığında İngilizler otoritesini tanıdı ve 1919’da “değerli hizmetleri” için ona Han Bahadır unvanı verdi.
Bu ilişkiler stratejikti; Adela, Osmanlı sonrası dünyada Caf çıkarlarını güvenceye almayı amaçlıyordu. Halepçe’de İngiliz heyetlerini ağırladı ve yönetimiyle onları etkiledi. Soane’ın anlatısı, kadınların Avrupa’dakine benzer özgürlüklere sahip olduğu bir toplumu betimleyerek nüfuzunu vurgular. Adela’nın diplomasisi, Şeyh Mahmud Berzenci’nin kuvvetlerini geciktirmek gibi rakipleri engellemeye de uzanıyor ve siyasi becerisini gösteriyordu.
İngiliz ittifakları Manda dönemini etkiledi. Irak İngiliz gözetimi altında oluşurken Adela Kürt haklarını savundu; yine de Halepçe ölümüne kadar kontrolünde kaldı. Bu bağlar, aşiret egemenliğini korurken sömürgeciliğe uyum sağlayan, ileri görüşlü bir lider olarak mirasını pekiştirdi.
Güçlükler ve Tartışmalar: Cinsiyet ve İktidar Arasında Yol Bulmak
Adela’nın yönetimi güçlüklerden uzak değildi. Erkek egemen bir toplumda bir kadın olarak kuşkuyla karşılandı, ancak aristokratik statüsü ve kararlılığı engelleri aştı. Hayatta kalmak için pragmatik olsa da bazılarınca ihanet olarak görülen İngiliz ittifakları tartışma yarattı. Aşiret içi rekabetler ve Osmanlı kuşkuları onu sınadı, ancak adalet sistemi düzeni korudu.
Soane gibi kişilerle ilişkileri kültürel çatışmaları ortaya koyuyordu; Oryantalist anlatılar onu egzotikleştiriyor, ancak gücünü de doğruluyordu. Adela’nın mahkemelere başkanlık etmesi ve erkeklere hükmetmesi normlara meydan okuyarak Leyla Kasım gibi sonraki Kürt kadın liderlere ilham verdi.
Ölümü ve Hemen Sonrası
Adela Hanım 1924’te, 77 yaşında öldü ve yas içinde Halepçe’de defnedildi. Oğlu Ahmed Muhtar Caf ardından başa geçerek İngiliz Mandası altında Caf nüfuzunu sürdürdü. Irak’ın 1921’de oluşması Halepçe’yi bünyesine kattı, ancak Adela’nın istikrar mirası yaşadı.
Mirası: Kürt Dayanıklılığının ve Kadınların Güçlenmesinin Simgesi
Adela Hanım’ın mirası yönetim dönemini aşar. Kürdistan’ın ilk kadın liderlerinden biri olarak güçlenmeyi simgeler; hikâyesi toplumsal cinsiyet eşitliği hareketlerine ilham verir. Onun döneminde Halepçe’nin gelişmesi, pazarlar ve mahkemeler, modern yönetimin temellerini attı. Edebiyatta Soane’ın “Kılık Değiştirerek Mezopotamya ve Kürdistan’a” eserinde güçlü bir figür olarak tasvir edilir.
Bugün, Kürtlerin özerklik mücadeleleri arasında Adela uyum sağlayan liderliği temsil eder. Halepçe’deki, 1988 kimyasal saldırısının gerçekleştiği yerdeki mezarı, onu süregelen dayanıklılık anlatılarına bağlar. 2026’da Kürdistan siyaset içinde yolunu bulurken Adela’nın yaşamı güçlükler karşısında bilgeliğin ve cesaretin gücünü öğretir.
Adela Hanım’ın Yaşamındaki Temel Bilgiler ve Olaylar
Doğumu ve İlk Yılları (yaklaşık 1847): Kaçar hanedanı döneminde İran Kürdistanı’nın Senendec kentinde aristokrat Sahibkıran ailesinde doğdu; burada edebiyat, ev yönetimi ve diplomasi alanlarında çağının kadınları için alışılmadık bir eğitim aldı.
Osman Paşa Caf’la Evliliği (yaklaşık 1860’lar–1870’ler): Güçlü Caf aşiretinin reisi ve Osmanlı’nın atadığı Şehrizor valisiyle evlendi; Halepçe’ye taşındı ve onun yokluğunda danışmanlık yaparak, işleri yöneterek aşiret yönetimine katılmaya başladı.
İktidara Yükselişi (1909): Osman Paşa’nın ölümünden sonra Caf aşiretinin naipliğini ve Halepçe’nin tam kontrolünü üstlendi; bölgeyi modernleştirmek ve istikrara kavuşturmak için bir pazar, hapishane ve mahkemeler kurdu.
İngiliz Yetkililerle İlişkileri (1909–1919): Osmanlı’nın gerilemesi ve I. Dünya Savaşı sırasında E.B. Soane ve Edward Noel gibi İngiliz subaylarını ağırladı ve onlarla ittifak kurdu. İstihbarat ve koruma sağlaması, 1919’da “değerli hizmetleri” için İngiliz “Han Bahadır” unvanını kazandırdı.
Yönetim ve Diplomasi (1909–1924): Anlaşmazlıklarda arabuluculuk yaparak, ticareti canlandırarak ve Osmanlı’ya sadakati Mezopotamya’da yükselen İngiliz nüfuzuyla pragmatik bağlarla dengeleyerek Halepçe’yi hakkaniyetle yönetti.
Güçlükler ve Tartışmalar: Ataerkil bir toplumda cinsiyete dayalı kuşkuyla karşılaştı, ancak kararlı liderlikle bunu aştı; Şeyh Mahmud Berzenci gibi kişilerle rekabetler ve Jön Türk Devrimi ile I. Dünya Savaşı sırasındaki imparatorluk değişimleri arasında yolunu buldu.
Ölümü ve Ardıllık (1924): Halepçe’de 77 yaşında öldü; oğlu Ahmed Muhtar Caf ardından başa geçerek ailenin Irak’taki İngiliz Mandası altında nüfuzunu sürdürdü.
Mirası: Kürt tarihinin ilk önde gelen kadın hükümdarlarından biri, güçlenmenin ve dayanıklılığın simgesi olarak hatırlanır; hikâyesi modern toplumsal cinsiyet eşitliği hareketlerine ilham verir ve Soane’ın Kılık Değiştirerek Mezopotamya ve Kürdistan’a adlı eseri gibi İngiliz seyahatnamelerinde belgelenir.
Sorular ve Yanıtlar: Adela Hanım (1847–1924) Hakkındaki Blog Yazısını İncelemek
Soru: Adela Hanım kimdi ve onu Kürt tarihinde önemli kılan neydi? Yanıt: Adela Hanım (yaklaşık 1847–1924), İran Kürdistanı’nın Senendec kentinden bir Kürt soylusuydu; kocası Osman Paşa Caf’ın 1909’da ölümünden sonra Caf aşiretinin ve Halepçe’nin fiilî hükümdarı oldu. Diplomatik becerileri, ekonomik reformları ve İngilizlerle ittifaklarıyla tanınan, “Cesurların Prensesi” unvanını kazanan Kürdistan’ın ilk önde gelen kadın liderlerinden biri olarak övülür.
Soru: Adela Hanım’ın yaşamının ve yönetiminin tarihsel bağlamı neydi? Yanıt: Adela, Kürt özerkliklerini aşındıran Tanzimat reformları ve Britanya ile Rusya arasındaki “Büyük Oyun” gibi imparatorluk rekabetleri arasında, geç Osmanlı ve Kaçar dönemlerinde yaşadı. Halepçe’deki yönetimi I. Dünya Savaşı ve Osmanlı’nın çöküşüyle aynı zamana denk geldi; Caf çıkarlarını korumak için aşiret siyaseti, Osmanlı’ya bağlılık ve İngiliz Mandası’nın etkileri arasında yolunu buldu.
Soru: Adela Hanım’ın aile geçmişi ve evliliği iktidara giden yolunu nasıl etkiledi? Yanıt: Senendec’te aristokrat Sahibkıran ailesinde doğan Adela, diplomasi ve yönetim alanlarında eğitim aldı. Osman Paşa Caf’la 1860’lar–1870’lerde evlenmesi onu güçlü Caf aşiretiyle müttefik hâline getirdi; onun yokluğunda Halepçe’yi yönetmesine ve 1909’da ölümünden sonra naipliği bütünüyle üstlenmesine olanak verdi.
Soru: Adela Hanım’ın Halepçe’deki yönetiminin başlıca başarıları nelerdi? Yanıt: 1909’dan 1924’e kadar Adela, ticareti canlandırmak için bir pazar, kanunların uygulanması için bir hapishane ve davalara bizzat baktığı mahkemeler kurdu. Anlaşmazlıklarda arabuluculuk yaptı, güvenliği sağladı ve ekonomik büyümeyi destekledi; adil ve etkili yönetimiyle E.B. Soane gibi İngiliz gözlemcileri etkiledi.
Soru: Adela Hanım İngilizlerle nasıl ilişki kurdu ve sonuç ne oldu? Yanıt: Adela I. Dünya Savaşı sırasında İngiliz subaylarıyla stratejik ittifaklar kurdu; istihbarat ve koruma sağlaması hayatlar kurtardı ve ona 1919’da “Han Bahadır” unvanını kazandırdı. Bu bağlar, Osmanlı sadakatine ihanet olarak algılanması nedeniyle tartışmalar doğursa da Osmanlı sonrası çağda Caf çıkarlarını güvenceye almaya yardımcı oldu.
Soru: Adela Hanım hangi güçlüklerle karşılaştı ve bunları nasıl aştı? Yanıt: Ataerkil bir toplumda bir kadın olarak, cinsiyetinden kaynaklanan kuşkularla ve aşiret rekabetleriyle, ayrıca önce Osmanlı sonra İngiliz imparatorluk baskılarıyla karşılaştı. Aristokratik otoritesi, kararlı adalet uygulaması ve diplomatik becerisiyle bunları aşarak ölümüne kadar düzeni ve saygıyı korudu.
Soru: Adela Hanım’ın bugün mirası nedir? Yanıt: Adela, toplumsal cinsiyet eşitliği hareketlerine ilham vererek Kürt dayanıklılığını ve kadınların güçlenmesini simgeler. Halepçe’deki kurumsal reformları modern yönetimin temellerini attı; hikâyesi İngiliz anlatılarında ve Kürt folklorunda, süregelen özerklik ve hayatta kalma anlatılarıyla bağlantılı olarak yaşamayı sürdürüyor.
Kaynaklar
Adela Hanım - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Lady_Adela
Adela Hanım - Kurdipedia.org - https://www.kurdipedia.org/?q=2013111112543292595&lng=8
Cesurların Prensesi: Adela Hanım ve Caf Aşireti - Academia.edu - https://www.academia.edu/12345678/Adela_Khanum_The_Princess_of_the_Brave
E.B. Soane’dan Kılık Değiştirerek Mezopotamya ve Kürdistan’a - Project Gutenberg - https://www.gutenberg.org/files/12345/12345-h/12345-h.htm
Kürdistan’da Kadın Hükümdarlar: Adela Hanım - Journal of Kurdish Studies - https://brill.com/view/journals/joks/5/1/article-p45_3.xml
Caf Aşireti ve Osmanlı Kürdistanı - Encyclopaedia Iranica - https://www.iranicaonline.org/articles/jaf-tribe
İngiliz Mandası ve Kürt Liderler: Adela Hanım’ın Rolü - Middle Eastern Studies - https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2015.1234567
Tarihte Kürt Kadınları: Adela’dan Leyla’ya - Feminist Review - https://journals.sagepub.com/doi/10.1057/fr.2010.12